(Θ)-Η Η΄ Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε στο Χαράρε (1998)-

 

ΠΩΣ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ, ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΗΝ ΑΙΡΕΤΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ.

 

ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ,

ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΠΙΣΤΟ ΛΑΟ, 

ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ 

ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ;

ΜΕΡΟΣ -Θ

Έρευνα: πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

1. Γενικά στοιχεία

Η Η΄ Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ πραγματοποιήθηκε στο Χαράρε της Ζιμπάμπουε από 3 έως 14 Δεκεμβρίου 1998, με τη συμμετοχή 336 Εκκλησιών. Η ένταση μεταξύ Ορθοδόξων και Προτεσταντών είχε φτάσει στο αποκορύφωμα. Οι Ορθόδοξοι διευκρίνισαν ότι δεν μπορούσαν πλέον να συμμετέχουν ως απλή μειοψηφία που ψηφίζεται και καταψηφίζεται από την προτεσταντική πλειοψηφία σε θέματα πίστης και ηθικής.

Σημαντικό γεγονός ήταν η απουσία των Εκκλησιών της Γεωργίας και της Βουλγαρίας, οι οποίες είχαν αποχωρήσει από το ΠΣΕ το 1997, αν και έστειλαν παρατηρητές.

Πριν από τη Συνέλευση, είχαν πραγματοποιηθεί δύο σημαντικές Διαορθόδοξες Συναντήσεις: στη Θεσσαλονίκη (29 Απριλίου – 2 Μαΐου 1998) και στη Δαμασκό (7–13 Μαΐου 1998), οι οποίες διατύπωσαν κοινή ορθόδοξη θέση.

Ωστόσο, οι Ορθόδοξες αντιπροσωπείες δεν κατόρθωσαν να συντονίσουν τις θέσεις τους στο Χαράρε, με το Οικουμενικό Πατριαρχείο να υιοθετεί ευέλικτη στάση και τις Εκκλησίες της Ελλάδος και της Ρωσίας να εμμένουν πιο αυστηρά στα συμπεράσματα της Θεσσαλονίκης.

2. Η ίδρυση της Ειδικής Επιτροπής

Στο Χαράρε αποφασίστηκε η συγκρότηση της Ειδικής Επιτροπής για τη Συμμετοχή των Ορθοδόξων στο ΠΣΕ (Special Commission on Orthodox Participation in the WCC), η οποία αποτελούνταν εξίσου από 20 Ορθοδόξους και 20 Ετεροδόξους. Η Επιτροπή αυτή αποφάσισε:

• Την κατάργηση της ψηφοφορίας και την υιοθέτηση της ομοφωνίας (consensus) στις αποφάσεις.
• Τον οριοθέτηση των κοινών προσευχών από τη μυστηριακή λατρεία (απαγόρευση κοινού Ευχαριστιακού Ποτηρίου)
• Τον σαφή επανακαθορισμό του ΠΣΕ ως χώρου συνάντησης και διαλόγου και όχι ως «Υπερ-Εκκλησίας»

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εκπροσωπήθηκε στο Χαράρε από τον Μητροπολίτη Σασίμων Γεννάδιο (Λυμούρη), ο οποίος διαδραμάτισε ηγετικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις για τη σύσταση της Ειδικής Επιτροπής. Το Πατριαρχείο υιοθέτησε πιο ευέλικτη στάση σε σχέση με τις αποφάσεις της Θεσσαλονίκης, θεωρώντας ότι οι συμβιβασμοί του ΠΣΕ αποτελούσαν χειρονομία καλής θελήσεως. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε αποστείλει μήνυμα στη Συνέλευση, στο οποίο τόνιζε ότι «μετά από πενήντα χρόνια καρποφόρας συνεργασίας εντός του ΠΣΕ, τα μέλη του οφείλουν να διευκρινίσουν το νόημα και την έκταση της αδελφότητας την οποία βιώνουν».   Από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, μεταξύ των ονομαστικά γνωστών συμμετεχόντων ήταν: Μητροπολίτης  Ηλιουπόλεως  Αθανάσιος  (Metropolitan Athanasios of Heliopolis), ο οποίος ηγήθηκε της αντιπροσωπείας του Πατριαρχείου, αφού ο Αρχιεπίσκοπος Στυλιανός δεν μπόρεσε να παραστεί λόγω προηγούμενων δεσμεύσεων. Π. Αναστάσιος Μποζίκης (Fr. Anastasios Bozikis), ο οποίος αναφέρει ότι είχε την τιμή να οριστεί από τον Αρχιεπίσκοπο Στυλιανό στην αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου. Δέσποινα Πράσσα (Despina Prassas), η οποία μίλησε στη Συνέλευση στις 7 Δεκεμβρίου για τη Δεκαετία των Εκκλησιών σε Αλληλεγγύη με τις Γυναίκες. Μέγας πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος  Γεώργιος Τσέτσης (Grand Protopresbyter George/Georges Tsetsis), ο μόνιμος αντιπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο ΠΣΕ (1985–1999) και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στη Συνέλευση και κατέγραψε τα γεγονότα. Μητροπολίτης Χρυσόστομος της Εφέσου (Metropolitan Chrysostomos of Ephesus), ο οποίος συμμετείχε στη Συνέλευση και στη συνέχεια διορίστηκε συμπρόεδρος της Ειδικής Επιτροπής για την Ορθόδοξη Συμμετοχή στο ΠΣΕ που συστάθηκε στο Χαράρε. Μητροπολίτης Αθανάσιος Παπάς (Metropolitan Athanasios Papas) από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ο οποίος επίσης διορίστηκε μέλος της Ειδικής Επιτροπής μετά τη Συνέλευση. Από την Εκκλησία της Ελλάδος, μεταξύ των ονομαστικά γνωστών συμμετεχόντων ήταν: Μητροπολίτης Χρυσόστομος του Περιστερίου (Metropolitan Chrysostomos of Peristerion), ο οποίος διορίστηκε μέλος της Ειδικής Επιτροπής για την Ορθόδοξη Συμμετοχή. Μητροπολίτης Αμβρόσιος των Καλαβρύτων (Metropolitan Ambrosius of Kalavryta), ο οποίος επίσης διορίστηκε μέλος της Ειδικής Επιτροπής Επιπλέον, υπάρχει αναφορά σε έναν σύμβουλο (adviser) της Εκκλησίας της Ελλάδος που συμμετείχε στην Ορθόδοξη αντιπροσωπεία, χωρίς να κατονομάζεται ΠΗΓΕΣ.Το αρχείο (https://archive.org/details/wcca25) που  αντιστοιχεί στην επίσημη έκθεση της Συνέλευσης «Together on the Way».. Οι παραπάνω ονομαστικές αναφορές προέρχονται από επίσημες και ημιεπίσημες πηγές (εκθέσεις συμμετεχόντων, πρακτικά της Ειδικής Επιτροπής, δημοσιεύματα του ΠΣΕ και άλλες σχετικές καταγραφές).

 

Το Χαράρε (1998): Η γύμνια των Ορθοδόξων οικουμενιστών

1. Η «Αποκαλυπτική» Κρίση και η Απουσία Ετοιμότητας

Το Χαράρε θεωρείται ως η αποκαλυπτική στιγμή της κρίσης, όχι μόνο για το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ), αλλά και για τους ίδιους τους Ορθόδοξους οικουμενιστές.

Σύμφωνα με δραματική μαρτυρία μέλους της ελληνικής αντιπροσωπείας (συμβούλου της Εκκλησίας της Ελλάδος), οι Ορθόδοξοι προσήλθαν «γυμνοί» στη συνέλευση:

«Χωρίς αγιότητα που να μαρτυρά αρρήτως Χριστό, χωρίς προσωπικότητες που να καθηλώνουν, χωρίς ενότητα που να ενοποιεί (αλλά μόνο με μικρονοϊκές αντιπαλότητες εθνοφυλετικού ή συχνότερα ατομοκεντρικού χαρακτήρα), χωρίς θεολογικά επιχειρήματα, χωρίς στόχους, στρατηγική και συντονισμό. Πήγαμε στη Χαράρε γυμνοί και η γυμνότητά μας... αποκαλύφθηκε» — Ε. Κουμπαρέλλη, «Σκέψεις για την Η΄ Συνέλευση στο Χαράρε», Περιοδικό Σύναξη, τ. 69) .

Δηλ. Όταν εμφανίζεσαι σε ένα διεθνές ή σημαντικό φόρουμ (όπως στη Χαράρε) χωρίς πνευματικό βάθος, χωρίς ενότητα, χωρίς επιχειρήματα και χωρίς στρατηγική, η αποτυχία είναι αναπόφευκτη. Η έλλειψη προετοιμασίας και ουσίας δεν μπορεί να κρυφτεί· η «γυμνότητα» (η γύμνια από αρετές, ιδέες και οργάνωση) μοιραία αποκαλύπτεται μπροστά στα μάτια των άλλων.

2. Σημεία Έκθεσης των Ορθόδοξων Αντιπροσωπειών

Οι ορθόδοξες αντιπροσωπείες «εξετέθησαν πολύ και πολλάκις» κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης για τους εξής λόγους:

• «Αδιάβαστοι» και ανενημέρωτοι: Διαπιστώθηκε ότι σχεδόν κανείς δεν είχε μελετήσει τα τελευταία βασικά κείμενα της επιτροπής «Πίστις και Τάξις» (Faith and Order). Η μακρά θεολογική διαδικασία (όπως η δήλωση της Λίμα του 1982 και το κείμενο «Η Φύσις και ο Σκοπός της Εκκλησίας») ήταν παντελώς άγνωστη στην πλειονότητα.
• Χωρίς προετοιμασία και πρόγραμμα: Στις κοινές συσκέψεις με τους Αντιχαλκηδονίους/Μονοφυσίτες, ο ορθόδοξος προεδρεύων δεν γνώριζε αγγλικά και δεν υπήρχε ταυτόχρονη μετάφραση. Οι συναντήσεις στερούνταν ημερήσιας διάταξης, αρχής, τέλους και σκοπού, καταλήγοντας σε έναν ανώδυνο παράλληλο μονόλογο.
• «Μη προσεύχεσθε παντελώς»: Δεν υπήρξε μέριμνα για την τέλεση ορθόδοξων ακολουθιών (εκτός επίσημου προγράμματος) στον χώρο της Συνέλευσης. Επιπλέον, παρερμηνεύτηκε η εντολή για μη συμπροσευχή με ετεροδόξους, μετατρέποντάς τη σε πλήρη αποχή από κάθε προσευχητική μαρτυρία.
• Έπαρση, περιφρόνηση και «σύμπλεγμα καταδίωξης»: Παρατηρήθηκε ανταγωνισμός σε έπαρση και περιφρόνηση μεταξύ επίσημων αντιπροσωπειών (κυρίως ελληνορθόδοξων). Παράλληλα, εκδηλώθηκε έντονο «σύμπλεγμα καταδίωξης», με τους Έλληνες να απομονώνονται θεωρώντας λανθασμένα ότι οι υπόλοιποι Ορθόδοξοι συνωμοτούσαν καθημερινά εναντίον τους.

3. Η Διχασμένη Στάση και η Αθέτηση της Θεσσαλονίκης

Αν και η Διορθόδοξη Σύνοδος της Θεσσαλονίκης (1998) είχε αποφασίσει ομόφωνα την πλήρη αποχή από κοινές λατρευτικές εκδηλώσεις, προσευχές και ψηφοφορίες, στο Χαράρε η γραμμή αυτή διασπάστηκε:

• Οι Αυστηροί (Ρωσία, Ελλάδα): Εμμένουν στη «γραμματική» ερμηνεία της απόφασης (πλήρης αποχή).
• Οι «Προοδευτικοί» (Οικουμενικό Πατριαρχείο & λοιπές Εκκλησίες): Υιοθετούν ευρύτερη ερμηνεία (συμμετοχή στις προσευχές/εργασίες χωρίς ηγετικό ρόλο).

Αποτέλεσμα: Τελικά, η συντριπτική πλειονότητα των Ορθόδοξων παρέστη στις κοινές προσευχές, όλες οι αντιπροσωπείες ψήφισαν και συμμετείχαν κανονικά στην «Ακολουθία Επαναδεσμεύσεως». Η εικόνα αυτή αποκάλυψε ότι η κρίση στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι εξίσου βαθιά με εκείνη των Προτεσταντών.

4. Η Στάση Γεωργίας και Βουλγαρίας

Παρά το γεγονός ότι τα Πατριαρχεία Γεωργίας και Βουλγαρίας είχαν αποχωρήσει επισήμως από το ΠΣΕ (1997–1998), οι παρατηρητές που έστειλαν στο Χαράρε δήλωσαν πίστη στο οικουμενικό ιδεώδες.

Παρατήρηση / Κριτική: Στηλιτεύεται η έλλειψη εκκλησιαστικού φρονήματος, καθώς δικαιολογήθηκαν ότι η αποχώρησή τους ήταν αποτέλεσμα πίεσης από «φανατικούς, συντηρητικούς και θεμελιοκράτες» για την αποφυγή εσωτερικού σχίσματος, προσφέροντας μια απλή δικαιολογία αντί για ορθόδοξη θεολογική μαρτυρία.

5. Η «Ειδική Επιτροπή» ως «Λύση» που Διαιωνίζει το Πρόβλημα

Στη Χαράρε εγκρίθηκε η σύσταση της «Ειδικής Επιτροπής επί της Ορθοδόξου Συμμετοχής στο Π.Σ.Ε.» (με πρωταγωνιστές τους Ζηζιούλα, Λυμούρη, Αναστάσιο, Κύριλλο) με τριετή ορίζοντα για τη μελέτη των ορθόδοξων αιτημάτων.

• Κριτική: Προβάλλεται το επιχείρημα ότι η Επιτροπή δεν έλυσε το πρόβλημα, αλλά απλώς νομιμοποίησε την ορθόδοξη παραμονή στο ΠΣΕ.
• Η υιοθέτηση της «ομοφωνίας» αντί της ψηφοφορίας δεν αναιρεί το γεγονός ότι το ΠΣΕ παραμένει ένας θεσμός όπου Ορθόδοξοι και ετερόδοξοι/αιρετικοί συνευρίσκονται ως «ίσοι» σε θέματα πίστεως.
• Παράλληλα, δημιουργήθηκαν ερωτήματα για το γιατί οι Ορθόδοξοι δεν πίεσαν πολύ νωρίτερα για τη συγκρότησή της, ώστε να αποφευχθεί η άτακτη παρουσία τους.

6. Οι Δύο Εσωτερικές Τάσεις

Στη Χαράρε δόθηκε μια σκληρή εσωτερική μάχη μεταξύ των Ορθόδοξων οικουμενιστών της Γενεύης (που προσπάθησαν να περιορίσουν την κριτική εντός των δομών του ΠΣΕ) και της αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος, η οποία κατήγγειλε τη μετατροπή του ΠΣΕ σε έναν κυρίως πολιτικοκοινωνικό οργανισμό.

Έτσι, διαμορφώθηκαν δύο τάσεις:

1. Οι «Συντηρητικοί»: Πρότειναν τη «θεραπεία» του οργανισμού μέσω της επιστροφής στις ιδρυτικές, εκκλησιολογικές του βάσεις.
2. Οι «Προοδευτικοί»: Πρότειναν τη ριζική αλλαγή της δομής του ΠΣΕ και τη μετατροπή του σε ένα άτυπο «Φόρουμ Χριστιανικών Εκκλησιών» χωρίς υποχρεωτικά μέλη και δεσμεύσεις.

Συγκριτικός Πίνακας Ορθόδοξων Τάσεων στη Χαράρε

Χαρακτηριστικά	Οι «Συντηρητικοί»	Οι «Προοδευτικοί»	Η «Τρίτη Λύση»
Κύρια Πρόταση	Επιστροφή στις ιδρυτικές ρίζες του Συμβουλίου.	Πλήρης αντικατάσταση της παρούσας δομής του Π.Σ.Ε..	Διάπλαση του Π.Σ.Ε. σε μια «Αδελφότητα» (Fellowship).
Επιδιωκόμενη Μορφή	Επανεύρεση της ταυτότητας του Π.Σ.Ε. ως «Σωματειακής Οργανώσεως» (στα πρότυπα της ίδρυσης του 1948 στο Άμστερνταμ).	Σύσταση ενός άτυπου «Φόρουμ Χριστιανικών Εκκλησιών και Οικουμενιστικών Οργανώσεων».	Μια κοινότητα όπου οι εκκλησίες-μέλη συνεργάζονται χωρίς τις προηγούμενες δεσμεύσεις.
Φιλοσοφία & Λειτουργία	Θεραπεία του οργανισμού εκ των έσω, με επανεστίαση στις αρχικές εκκλησιολογικές του βάσεις.	Ένα φόρουμ χωρίς υποχρεωτικά μέλη και χωρίς ευθύνες ή δεσμεύσεις έναντι των συμμετεχόντων.	Οι εκκλησίες «συνεργάζονται», «διασκέπτονται θεολογικώς», «παρέχουν κοινή μαρτυρία» και έχουν «κοινή αντίληψη περί του τι εστιν Εκκλησία».
Κριτική του Συγγραφέα	Θεωρείται ουτοπική προσπάθεια, καθώς το Π.Σ.Ε. έχει ήδη εκτραπεί σε έναν εκκοσμικευμένο οργανισμό.	Αποτελεί προσπάθεια «καθησυχασμού» των αντι-οικουμενιστών και αποφυγής μιας βαθύτερης εσωτερικής ρήξης.	Χαρακτηρίζεται ως άλλη μια θεωρητική φόρμουλα που συσκοτίζει την απουσία πραγματικής εκκλησιολογικής ενότητας.

 

Συσκότιση του Οράματος & Χρονοβόρες Διαδικασίες:

Όλες αυτές οι προτάσεις «σωτηρίας» του Π.Σ.Ε. έχουν εγκλωβίσει τους Ορθοδόξους σε ατέρμονες, γραφειοκρατικές και χρονοβόρες διαδικασίες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να εξουδετερώνεται η αυθεντική, προφητική και χαρισματική μαρτυρία της Ορθοδοξίας προς τον ετερόδοξο κόσμο.

• Το Ζήτημα της «Ευχαριστιακής Πρακτικής»: Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγχυσης αναφέρεται η συζήτηση για την κοινή λατρεία στη Χαράρε. Παρόλο που αποφασίστηκε να μην τελεστεί οικουμενική ευχαριστιακή ακολουθία στο επίσημο πρόγραμμα (κάτι που ορθόδοξοι θεολόγοι όπως ο Παύλος Μέγιεντορφ πανηγύρισαν ως «νίκη» μετά από «άγρια μάχη»),  η ανάγκη διεξαγωγής τέτοιων «άγριων μαχών» για τα αυτονόητα της πίστης αποτελεί απόδειξη της σύγχυσης και της συσκότισης του ορθόδοξου οράματος εντός του Π.Σ.Ε., εγκλωβίζοντας τους Ορθοδόξους σε χρονοβόρες και ατέρμονες γραφειοκρατικές διαδικασίες Στην ορθόδοξη πατερική παράδοση, ξεκαθαρίζεται ότι ο όρος «κοινωνία» δεν περιορίζεται στενά και μόνο στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας (δηλαδή στη συμμετοχή στο κοινό Ποτήριο), αλλά εκτείνεται σε κάθε είδους πνευματική επικοινωνία, συμπροσευχή ή ακόμη και στενή φιλία με ετεροδόξους και αιρετικούς. Για τον λόγο αυτό, οι Άγιοι Πατέρες και οι μοναχοί συνιστούσαν παραδοσιακά την πλήρη διακοπή κάθε τέτοιας κοινωνίας.
• Η Μοναδική Λύση: Καμία δομική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να θεραπεύσει το Π.Σ.Ε.. Η μόνη συνεπής στάση για τη διάσωση της Ορθόδοξης Ταυτότητας είναι η πλήρης αποχώρηση και διακοπή της συμμετοχής σε αυτόν τον «ανθρωποπαγή και κοσμικό» οργανισμό.

(ΠΗΓΗ: ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΛΗΜΗ.Η δραματική κρίσις της Οικουμενικής κίνησης και η αφύπνισις του Ορθόδοξου Αντι-οικουμενισμού-Έκδοση 2000).

 

Γ. Η Σύνοδος της Κρήτης (2016): Η κορύφωση της υποχώρησης

Υποστηρίζεται σθεναρά ότι η Σύνοδος της Κρήτης δεν διόρθωσε, αλλά επικύρωσε την τροχιά που ξεκίνησε στην Καμπέρα και νομιμοποιήθηκε στο Χαράρε.

• 1. Αναγνώριση αιρετικών ως «Εκκλησιών»: Το κείμενο «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον» αποδέχεται «το ιστορικό όνομα άλλων μη Ορθοδόξων χριστιανικών Εκκλησιών και Ομολογιών».

Ενστάσεις: Επισημαίνεται ότι αυτό συνιστά εκκλησιολογική σύγχυση. Αν η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η «Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική», οι ετερόδοξοι δεν μπορούν να φέρουν τον τίτλο «Εκκλησία» χωρίς να διαστρέφεται η εκκλησιολογία των Οικουμενικών Συνόδων.

• 2. Το ΠΣΕ ως αποδεκτός θεσμός: Παρά τις εμπειρίες της Καμπέρας και του Χαράρε, η Σύνοδος δηλώνει ότι το ΠΣΕ «εκπληροί σημαντική αποστολή προωθώντας την ενότητα του χριστιανικού κόσμου».

Αντίλογος: Ένας θεσμός που νομιμοποίησε τον συγκρητισμό της Καμπέρας και την «ισότητα Ομολογιών» δεν μπορεί να λειτουργεί ως όχημα ενότητας, παρά μόνο ως μέσο απομάκρυνσης από την αλήθεια.

• 3. Η «Δήλωση του Τορόντο» ως άλλοθι: Η Σύνοδος επικαλείται τη Δήλωση του Τορόντο (1950) για να αποδείξει ότι το ΠΣΕ δεν είναι «Υπερ-Εκκλησία». Πρόκειται όμως για τυπικό επιχείρημα: στην πράξη, το ΠΣΕ ασκεί θεολογική, λειτουργική και διοικητική πίεση στις Εκκλησίες, ενώ η Δήλωση του Τορόντο δεν εμπόδισε ούτε τον συγκρητισμό της Καμπέρας ούτε την αποδοχή της «ισότητας Ομολογιών» από μεγάλο μέρος του προτεσταντικού χώρου.
• 4. Η υιοθέτηση της «ομοφωνίας» (consensus): Η Σύνοδος επαινεί τα κριτήρια της Ειδικής Επιτροπής του Χαράρε και την «ομοφωνία» ως μέθοδο λήψης αποφάσεων. Η αντίθετη πλευρά αντιτείνει ότι η ομοφωνία σε ένα σώμα όπου συμμετέχουν Ορθόδοξοι και ετερόδοξοι σημαίνει υποβιβασμό της αλήθειας στο επίπεδο του συμβιβασμού. Η ορθόδοξη πίστη ούτε ψηφίζεται ούτε διαπραγματεύεται.
• 5. Ο διαθρησκειακός διάλογος: Η Σύνοδος επεκτείνει τη λογική του ΠΣΕ και στον διαθρησκειακό διάλογο, θεωρώντας ότι η Ορθοδοξία οφείλει να «διαλέγεται και να συνεργάζεται με τον θρησκευτικώς και πολιτισμικώς άλλον».
•   Υπόμνημα Αγίου Όρους (2008): «Υπόμνημα περί της συμμετοχής της Ορθοδόξου Εκκλησίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών». Εξετάζει κριτικά την πορεία από την Καμπέρα (1991) στο Χαράρε (1998) και αναλύει τις αποφάσεις της Διαορθόδοξης Συνάντησης της Θεσσαλονίκης (1998) και την παραβίασή τους κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης.
•   Μελέτες για τη «Διαορθόδοξη Σύνοδο της Θεσσαλονίκης» (Μάιος 1998): Κείμενα και αναλύσεις που εξετάζουν την απόφαση των Ορθοδόξων πριν το Χαράρε να απέχουν από κοινές προσευχές/ψηφοφορίες και το πώς αυτή εφαρμόστηκε ή τροποποιήθηκε στην πράξη

Το Χαράρε ως σταθμός νομιμοποίησης του οικουμενισμού

Η  Συνέλευση του Χαράρε, παρά τις εντυπώσεις περί «νίκης» της Ορθοδοξίας μέσω της Ειδικής Επιτροπής, στην ουσία νομιμοποίησε την παραμονή των Ορθοδόξων σε έναν οργανισμό που θεμελιωδώς αντιτίθεται στην ορθόδοξη εκκλησιολογία. Η Διαορθόδοξη Συνάντηση Θεσσαλονίκης (1998) είχε ζητήσει «ριζική αναδιάρθρωση» ή αποχώρηση, λόγω γυναικείας χειροτονίας, δικαιωμάτων ΛΟΑΤΚΙ και συγκρητιστικών τάσεων. Αντί αυτού, στο Χαράρε συστάθηκε μια Επιτροπή που απλώς «βελτίωσε» τους όρους συμμετοχής, χωρίς να θίξει την ουσία: το ΠΣΕ συνέχισε να θεωρεί αιρετικές ομάδες ως «εκκλησίες»

---

Γ. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Β. Ελληνικές Πηγές – Περιοδικά και Συλλογικοί Τόμοι

• Βλ. Φειδάς, «Η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Θ΄ Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ», Θεολογία 76 (2005), 457-461.
• Γ. Τσέτσης, «Χαράρε 1998. Χρονικό της Η΄ Γ.Σ. του Π.Σ.Ε.», Ενημέρωσις 14-1998/12, 1-10.
• Εμμ. Κουμπαρέλης, «Σκέψεις για την Η΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών», Σύναξις 69 (Ιαν.-Μάρ. 1999), 95-99.
• Χρ. Τσιρώνης, «Π.Σ. των Ε. – Η΄ Γενική Συνέλευση – Χαράρε, Ζιμπάμπουε, 3-14.12.1998», Καθ' οδόν 15 (Μάιος 1999), 100-103.

• Πληροφορία (έκδοση Συνοδικής Επιτροπής Διαχριστιανικών Σχέσεων Εκκλησίας Ελλάδος), τόμ. Γ΄, αρ. 1 (Ιαν.-Απρ. 1999), 6-10.
• «Αξιολόγηση νέων δεδομένων στις σχέσεις Ορθοδοξίας και οικουμενικής κινήσεως» (Θεσσαλονίκη, 29 Απρ.-2 Μαΐου 1998), Ενημέρωσις 14-1998/5, 3-6.
• Ορθόδοξη Θεολογία και Οικουμενικός Διάλογος: Προβλήματα και προοπτικές (Αθήνα: Αποστολική Διακονία, 2005).