(Ι)-Η Θ΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών στο Πόρτο Αλέγκρε (2006)

 ΠΩΣ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ, ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΗΝ ΑΙΡΕΤΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

ΜΕΡΟΣ -Ι 

Έρευνα:  πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ,

ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΠΙΣΤΟ ΛΑΟ, 

ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ 

ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ;

1. Εισαγωγή και Ιστορικό Πλαίσιο

Η Θ΄ Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ) πραγματοποιήθηκε στο Πόρτο Αλέγκρε της Βραζιλίας από 14 έως 23 Φεβρουαρίου 2006. Ήταν η πρώτη συνέλευση του ΠΣΕ στον 21ο αιώνα και η πρώτη που έλαβε χώρα στη Λατινική Αμερική, σε μια περιοχή με έντονα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά προβλήματα.

Το θέμα της Συνέλευσης ήταν: «Θεέ, με τη χάρη Σου, μεταμόρφωσε τον κόσμο» (God, in your grace, transform the world). Η επιλογή του Πόρτο Αλέγκρε δεν ήταν τυχαία, καθώς η πόλη είχε γίνει γνωστή ως κέντρο του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ και του αντι-παγκοσμιοποίησης κινήματος.

Συμμετείχαν πάνω από 700 αντιπρόσωποι και σύμβουλοι, εκπροσωπώντας πάνω από 340 μέλη-εκκλησίες του ΠΣΕ από όλο τον κόσμο, ενώ συνολικά περίπου 4.000 άτομα πήραν μέρος στις εκδηλώσεις.

 

2. Οι Αντιπρόσωποι από την Ελλαδική Εκκλησία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Ο πλήρης κατάλογος των 16 αντιπροσώπων του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των υπολοίπων μελών της ελληνικής αντιπροσωπείας δεν έχει δημοσιευθεί στις προσβάσιμες online πηγές. Τα παραπάνω ονόματα προκύπτουν από επίσημες ανακοινώσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου, καθώς και από δημοσιεύματα του ΠΣΕ για τις εκλογές των οργάνων του.

Α. Εκκλησία της Ελλάδος

 

Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση για την 9η Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Πόρτο Αλέγκρε (2006), η αντιπροσωπία της Εκκλησίας της Ελλάδος, η οποία συγκροτήθηκε κατόπιν απόφασης της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου, αποτελούνταν από τα εξής μέλη: Ιεράρχες και Κληρικοί Μητροπολίτης Δημητριάδος Ιγνάτιος Μητροπολίτης Καλαβρύτων Αμβρόσιος Επίσκοπος Θερμοπυλών Ιωάννης Επίσκοπος Αχαΐας Αθανάσιος (Διευθυντής του Γραφείου της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ε.Ε.), ο οποίος συμμετείχε στην Επιτροπή Διοικητικών Υποθέσεων. Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ Παπανικολάου (νυν Μητροπολίτης Νέας Ιωνίας), ο οποίος συμμετείχε στις Επιτροπές Πολιτικού Σχεδιασμού και Προγραμμάτων Νέων. Λαϊκοί και Καθηγητές Πανεπιστημίου Καθηγητής Βλάσιος Φειδάς Καθηγητής Κωνσταντίνος Σκουτέρης, ο οποίος συμμετείχε στην Επιτροπή Προγραμματισμού. Καθηγητής Γεώργιος Μαρτζέλος Καθηγητής Γεώργιος Γαλίτης Αικατερίνη Καρκαλά-Ζορμπά, η οποία συμμετείχε στην Επιτροπή Προγραμμάτων Γυναικών. Μαρίνα Κολοβοπούλου Δημοσθένης Θεοχάρης Σέργιος Βοΐλας, ο οποίος εκπροσώπησε τη ΜΚΟ της Εκκλησίας «Αλληλεγγύη» και παρουσίασε τις προοπτικές των κοινωνικών της προγραμμάτων. Η αποστολή αυτή είχε προετοιμαστεί συστηματικά μέσω ειδικών εισηγήσεων και συνεργασίας με την αντιπροσωπία του Οικουμενικού Πατριαρχείου, προκειμένου να υπάρξει συντονισμένη ορθόδοξη παρουσία στις εργασίες της Συνέλευσης

 

Σημαντικό γεγονός προηγήθηκε της Συνέλευσης: τον Μάιο του 2006, ο τότε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χριστόδουλος επισκέφθηκε προσωπικά τα γραφεία του ΠΣΕ στη Γενεύη και ζήτησε την αύξηση των εκπροσώπων της Εκκλησίας της Ελλάδος. Ως αποτέλεσμα, η Εκκλησία της Ελλάδος απέκτησε δύο εκπροσώπους στη Γενική Συνέλευση, αντί για έναν που είχε μέχρι τότε.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, παρά τις επιφυλάξεις του για τον οικουμενισμό, ενίσχυσε τη συμμετοχή της Ελλαδικής Εκκλησίας στον οικουμενικό διάλογο. Επίσης, ο Μητροπολίτης Γαβριήλ συμμετείχε και στην Ι΄ Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ αργότερα.

Β. Οικουμενικό Πατριαρχείο

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο είχε ισχυρή παρουσία στη Συνέλευση. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος δεν παρέστη προσωπικά, αλλά η αντιπροσωπεία του Πατριαρχείου ήταν από τις μεγαλύτερες ορθόδοξες αντιπροσωπείες.

Από το Οικουμενικό Πατριαρχείο: Μητροπολίτης Σασίμων Γεννάδιος: Διατέλεσε επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Πατριαρχείου και εξελέγη τότε Αντιπρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΣΕ. Μητροπολίτης Γαλλίας Εμμανουήλ: Συμμετείχε ως βασικό στέλεχος της αντιπροσωπείας. Αρχιδιάκονος Ελπιδοφόρος Λαμπρινιάδης (νυν Αρχιεπίσκοπος Αμερικής): Συμμετείχε εκπροσωπώντας το Φανάρι. Επίσης, ο Γεώργιος Λαιμόπουλος διετέλεσε Αναπληρωτής Γενικός Γραμματέας του ΠΣΕ και από το 2008 έγινε μόνιμος αντιπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Συμβούλιο. Η παρουσία αυτών των προσώπων σε καίριες θέσεις του ΠΣΕ αποδεικνύει την ενεργό και καθοριστική συμμετοχή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην οικουμενική κίνηση. Επίσης η  Δέσποινα Πράσσας (Despina Prassas): Αναφέρεται ρητά ως μέλος που εκπροσωπούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στην Ειδική Επιτροπή για την Ορθόδοξη Συμμετοχή στο ΠΣΕ (Special Commission on Orthodox Participation in the WCC). Η επιτροπή αυτή είχε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του νέου πλαισίου συνεργασίας (όπως η καθιέρωση της αρχής της ομοφωνίας) που υιοθετήθηκε στη Συνέλευση του Πόρτο Αλέγκρε το 2006

 

Οι Αποφάσεις με Οικουμενιστική λογική.

Οι αποφάσεις της 9ης Συνέλευσης του ΠΣΕ στο Πόρτο Αλέγκρε (2006) που ενσωματώνουν την οικουμενιστική λογική — δηλαδή την αντίληψη ότι οι διαφορετικές χριστιανικές παραδόσεις (και όχι μόνο) οφείλουν να συνεργάζονται υπό την ομπρέλα ενός κοινού οργάνου με στόχο την «ορατή ενότητα» — είναι οι εξής:

---

1. «Called to be the One Church» — Το εκκλησιολογικό κείμενο του Πόρτο Αλέγκρε

Αυτό το κείμενο (~2.300 λέξεις) υιοθετήθηκε επίσημα από τις εκκλησίες-μέλη ως βάση για την ανανεωμένη δέσμευση στην αναζήτηση της ορατής ενότητας.

Το κείμενο καλεί τις εκκλησίες:

• να αγωνιστούν για την «πλήρη, ορατή ενότητα της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας» (full visible unity of the One, Holy, Catholic and Apostolic Church)
• να εκφράσουν την ενότητά τους «γύρω από το ένα Τραπέζι του Κυρίου» (around the one Table of the Lord)
• να ανταλλάσσουν τα χαρίσματα των παραδόσεών τους (receive the gifts of each other's traditions, and offer our gifts to one another)
• να συνεχίσουν τις θεολογικές συνομιλίες δίνοντας προσοχή σε «νέες φωνές και διαφορετικές μεθόδους προσέγγισης»

Αυτό είναι το πυρήνα της οικουμενιστικής λογικής: η θεώρηση του ΠΣΕ ως οργάνου που οδηγεί σε μία ενιαία εκκλησιαστική δομή πέρα από τις υπάρχουσες διαφορές.

---

2. Το Μήνυμα της 9ης Συνέλευσης

Το επίσημο Μήνυμα της Συνέλευσης (σε μορφή προσευχής) περιλαμβάνει:

• Ομολογία ότι οι εκκλησίες «πληγώσαμε ο ένας τον άλλον με τις διαιρέσεις παντού»
• Έκκληση να «αγωνιστούμε για την πλήρη, ορατή ενότητα της μίας Εκκλησίας του Ιησού Χριστού»
• Να «γίνουμε γείτονες σε όλους» (neighbours to all)

Το Μήνυμα θεωρεί τις διαιρέσεις ως αποτυχία που πρέπει να υπερπηδηθεί μέσω της οικουμενικής συνεργασίας.

---

3. Το αναθεωρημένο Σύνταγμα του ΠΣΕ (2006)

Η Συνέλευση υιοθέτησε αναθεωρημένο Σύνταγμα με δύο κρίσιμες αλλαγές:

• Μετάβαση από την πλειοψηφική ψηφοφορία σε μοντέλο συναίνεσης (consensus-model decision-making), κατόπιν σύστασης της Ειδικής Επιτροπής για τη Συμμετοχή των Ορθοδόξων. Αυτό σημαίνει ότι αποφάσεις που δεν έχουν την πλήρη σύμφωνη γνώμη όλων (συμπεριλαμβανομένων των Ορθοδόξων) δεν μπορούν να ληφθούν — ενισχύοντας έτσι την ιδέα ότι όλες οι παραδόσεις είναι ισότιμοι εταίροι σε ένα κοινό όργανο.
• Το Σύνταγμα διατηρεί ως σκοπό του ΠΣΕ την κλήση των εκκλησιών προς «ορατή ενότητα σε μία πίστη και μία ευχαριστιακή κοινωνία» (visible unity in one faith and in one eucharistic fellowship).

---

4. Έκκληση AGAPE — Συνεργασία με άλλες θρησκείες

Η έκκληση για «Εναλλακτική Παγκοσμιοποίηση που Απευθύνεται σε Ανθρώπους και Γη» (AGAPE) περιλαμβάνει τη δέσμευση:

«Θα συνταχθούμε για την ευημερία της ανθρωπότητας και της δημιουργίας με εκείνους από άλλες κοινότητες πίστης» (make common cause for the wellbeing of humanity and creation with those of other faith communities).

Αυτή η διατύπωση επεκτείνει την οικουμενιστική λογική πέρα από τον χριστιανικό κόσμο, συμπεριλαμβάνοντας μη χριστιανικές θρησκείες σε κοινές δράσεις.

---

5. Διαθρησκειακός διάλογος στο Μήνυμα της Συνέλευσης

Το Μήνυμα ευχαριστεί τον Θεό για:

«τους βαθείς και ανοιχτούς διαλόγους που έχουν αρχίσει τόσο μέσα στις δικές μας εκκλησίες όσο και με εκείνους άλλων πιστών στη αναζήτηση αμοιβαίας κατανόησης και σεβασμού» (deep and open dialogues that have begun both within our own churches and with those of other faiths in the search for mutual understanding and respect).

Αυτή η διατύπωση ενσωματώνει τη λογική του διαθρησκειακού οικουμενισμού, όπου ο διάλογος με μη χριστιανικές θρησκείες τοποθετείται στο ίδιο επίπεδο με τον ενδοχριστιανικό διάλογο.

---

6. Συνεργασία ΠΣΕ — Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία

Η Συνέλευση ενέκρινε την έκθεση της Κοινής Ομάδας Εργασίας ΠΣΕ/Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για τα 40 χρόνια σχέσεων. Η έκθεση περιελάμβανε ειδική ενότητα για τους διαχριστιανικούς γάμους και διατύπωνε ότι το θέμα θα παραμείνει στην ατζέντα. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία δεν είναι μέλος του ΠΣΕ, αλλά η ενσωμάτωσή της στη λήψη αποφάσεων μέσω της Κοινής Ομάδας Εργασίας αποτελεί έκφραση της οικουμενιστικής λογικής που θεωρεί το ΠΣΕ ως κοινό όργανο όλων των χριστιανικών παραδόσεων.

---

7. Η «οικουμενική συνείδηση» (ecumenical consciousness)

Το αναθεωρημένο Σύνταγμα του 2006 διατήρησε την έννοια της «οικουμενικής συνείδησης» που είχε επανεισαχθεί το 1998. Σύμφωνα με ακαδημαϊκή ανάλυση, αυτή η έννοια έχει διευρυνθεί ώστε να μην περιορίζεται μόνο στις χριστιανικές εκκλησίες, αλλά να αφορά την οικουμένη, τον «ολόκληρο τον κατοικούμενο κόσμο των θρησκειών».

 

 

Θεολογικά λάθη με Οικουμενιστική Προοπτική

Α. Η «Θεωρία των Κλάδων» (Branch Theory) — Η Άρνηση της Μίας Εκκλησίας

Το σοβαρότερο θεολογικό σφάλμα της Συνέλευσης ήταν η υιοθέτηση της λεγόμενης «Θεωρίας των Κλάδων», η οποία διατυπώθηκε στο κείμενο για την καθολικότητα της Εκκλησίας:

«Κάθε εκκλησία είναι η καθολική Εκκλησία και όχι απλά μέρος της. Κάθε εκκλησία είναι η καθολική Εκκλησία, αλλά όχι ολόκληρη [η καθολική Εκκλησία]. Κάθε εκκλησία πληροί την καθολικότητά της, όταν ευρίσκεται εν κοινωνία με τας άλλας εκκλησίας... Ο ένας χωρίς τον άλλον είμαστε πτωχότεροι».

Αυτή η διατύπωση αποτελεί άμεση άρνηση της ορθοδόξου εκκλησιολογίας, η οποία — όπως διακηρύσσει το Σύμβολο της Πίστεως — πιστεύει στην μία, αγία, καθολική και αποστολική Εκκλησία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι «ένας κλάδος» μεταξύ πολλών, ούτε η καθολικότητά της εξαρτάται από την κοινωνία με αιρετικούς. Η καθολικότητα είναι ιδιότητα της μίας Εκκλησίας, η οποία υπάρχει πλήρης και αδιαίρετη στην Ορθοδοξία.

Η «Θεωρία των Κλάδων»:

• Αρνείται το μοναδικότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας ως της μόνης αληθινής Εκκλησίας του Χριστού.
• Θεωρεί τις αιρέσεις ως «εκκλησίες», παραβιάζοντας τους ιερούς Κανόνες που ορίζουν ότι όσοι αποσχίζονται από την Εκκλησία δεν είναι εκκλησίες, αλλά συναγωγές αιρετικών (βλ. Κανόνας Αποστόλων 46, Κανόνας Α΄ Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου κ.ά.).
• Υποβαθμίζει το Βάπτισμα και τη Χειροτονία των αιρετικών, αφού αν αυτές οι ομάδες είναι «εκκλησίες», τότε τα μυστήριά τους είναι έγκυρα — κάτι που αρνούνται οι ιεροί Κανόνες (βλ. Κανόνας ΜΖ΄ Αποστόλων, Κανόνας Ζ΄ Α΄ Οικουμενικής Συνόδου).

Β. Η Μέθοδος της Ομοφωνίας (Consensus) — Η Παγίδα της «Συνοδικότητας»

Η εισαγωγή της μεθόδου της ομοφωνίας παρουσιάστηκε ως «επιτυχία της Ορθοδοξίας», αλλά αυτό  αποτελεί παγίδα. Η ομοφωνία σε έναν οργανισμό όπου συμμετέχουν αιρετικοί σημαίνει ότι η Ορθοδοξία δεσμεύεται να μην εκφράζει την αλήθεια της χωρίς τη συναίνεση των αιρετικών. Αυτό δεν είναι «συνοδικότητα»· είναι υποταγή της αλήθειας στη πλειοψηφία των αιρέσεων.

Η αληθινή συνοδικότητα υπάρχει μόνο εντός της Ορθοδόξου Εκκλησίας, μεταξύ των ορθοδόξων επισκόπων. Η «συνοδικότητα» με προτεστάντες, αγγλικανούς και άλλους αιρετικούς είναι παρωδία της συνοδικής παραδόσεως.

Γ. Η Αποδοχή των «Διαφορετικών Εκφράσεων της Πίστεως»

Η Συνέλευση θεώρησε τις διαφορετικές κακοδοξίες ως «διαφορετικούς τρόπους διατύπωσης της ίδιας Πίστεως» και «ποικιλία Χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος». Αυτό αποτελεί βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος, το οποίο δεν μπορεί να είναι πηγή αιρέσεων και διαιρέσεων. Οι αιρέσεις δεν είναι «χαρίσματα», αλλά πλάνες που οδηγούν στην απώλεια.

 

4. Η Σχέση με τη Σύνοδο της Κρήτης (2016): Από το Πόρτο Αλέγκρε στην Επίσημη Αποστασία

Α. Το Πόρτο Αλέγκρε ως Προπομπός της Κρήτης

Η Σύνοδος της Κρήτης δεν ήταν ένα ανεξάρτητο γεγονός. Ήταν η συνοδική επικύρωση της πορείας που είχε χαραχθεί στο Πόρτο Αλέγκρε. Το κείμενο «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον» δεν ήταν τίποτα λιγότερο από την ενσωμάτωση των αρχών του ΠΣΕ στην πανορθόδοξη συνοδική πρακτική.

Από αντι-οικουμενιστική σκοπιά:

• Η Σύνοδος της Κρήτης δεν καταδίκασε τη «Θεωρία των Κλάδων» του Πόρτο Αλέγκρε.
• Δεν αποκήρυξε τον όρο «εκκλησίες» για τις αιρετικές ομολογίες.
• Δεν διακήρυξε ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η μόνη αληθινή Εκκλησία.
• Αντίθετα, επικύρωσε τη συμμετοχή της Ορθοδοξίας στον οικουμενικό διάλογο, χωρίς να θέσει ως προϋπόθεση την επιστροφή των αιρετικών στην Ορθοδοξία.
• Η Συνέλευση ενέκρινε την έκθεση της Κοινής Ομάδας Εργασίας ΠΣΕ/Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας για τα 40 χρόνια σχέσεων, η οποία περιελάμβανε ειδική ενότητα για τους διαχριστιανικούς γάμους. Η συνεργασία αυτή αποτελεί σημαντικό πυλώνα του οικουμενισμού, δεδομένου ότι η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία δεν είναι μέλος του ΠΣΕ αλλά συνεργάζεται στενά.

Β. Η Συνέχεια των λαθών.

Η Σύνοδος της Κρήτης συνέχισε τα σφάλματα του Πόρτο Αλέγκρε:

• Χρησιμοποίησε τον όρο «ετερόδοξοι χριστιανοί» αντί του ορθού «αιρετικοί», υποβαθμίζοντας τη σοβαρότητα της αιρέσεως.
• Αναγνώρισε «εκκλησιαστικά στοιχεία» εκτός της Ορθοδόξου Εκκλησίας, κάτι που δεν έχει θεολογική βάση στην πατερική παράδοση.
• Επικύρωσε τη συμμετοχή στο ΠΣΕ, χωρίς να απαιτήσει την αλλαγή των εκκλησιολογικών του θέσεων.

Γ. Η Άρνηση της Μίας Εκκλησίας

Το κεντρικό θεολογικό πρόβλημα και των δύο συνελεύσεων είναι η άρνηση της μοναδικότητας της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι «μια εκκλησία μεταξύ πολλών», ούτε «η πληρέστερη εκκλησία», αλλά η μόνη Εκκλησία. Όπως διακηρύσσει ο Άγιος Κυπριανός Καρχηδόνος: «Extra Ecclesiam nulla salus» (Έξω της Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία). Και η Εκκλησία είναι μία, όπως λέει ο Απόστολος Παύλος: «Εἷς Κύριος, μία πίστις, ἓν βάπτισμα» (Εφεσ. 4,5).

 

5. Θεολογικά Επιχειρήματα από την Αγιογραφική και Πατερική Παράδοση

Α. Οι Ιεροί Κανόνες

• Κανόνας ΜΖ΄ των Αποστόλων: «Επίσκοπος ή πρεσβύτερος ή διάκονος αιρετικόν βαπτίσαντα μη δεχέσθω, αλλά αναβαπτιζέσθωσαν». Οι αιρετικοί δεν έχουν έγκυρο βάπτισμα, άρα δεν είναι εκκλησίες.
• Κανόνας Α΄ Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου: Οι αιρετικοί που επιστρέφουν δέχονται χειροτονία, γιατί οι προηγούμενες «χειροτονίες» τους ήταν άκυρες.
• Κανόνας Β΄ ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου: «Μηδένα των απάντων των αιρετικών τολμάν εντός οικία γίνεσθαι συνευχήν». Απαγορεύεται η κοινή προσευχή με αιρετικούς — κάτι που καθημερινά συμβαίνει στο ΠΣΕ.

Β. Οι Άγιοι Πατέρες

• Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «Η αίρεσις είναι σχίσμα, και το σχίσμα είναι αίρεσις. Όπου σχίσμα, εκεί αίρεσις· όπου αίρεσις, εκεί σχίσμα».
• Άγιος Μάξιμος Ομολογητής: Αρνήθηκε την κοινωνία με τους μονοθελήτες, ακόμη και όταν αυτή επιβλήθηκε από την εξουσία. Προτίμησε την εξορία και τα βασανιστήρια παρά την ένωση με αιρετικούς.
• Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «Η ενότης της Εκκλησίας δεν είναι ανθρώπινο κατασκεύασμα, αλλά θείον δώρον».

Γ. Η Ορθόδοξη Εκκλησιολογία

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναζητεί την ενότητα, γιατί ήδη την κατέχει πλήρως. Η ενότητα δεν είναι ένας στόχος που πρέπει να επιτευχθεί μέσω διαλόγου με αιρετικούς, αλλά μια πραγματικότητα που υπάρχει στην Ορθοδοξία. Οι αιρετικοί δεν χρειάζονται «διάλογο», αλλά μετάνοια και επιστροφή στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Η Συνέλευση του Πόρτο Αλέγκρε (2006) και η Σύνοδος της Κρήτης (2016) αποτελούν, δύο σταθμούς στην ίδια πορεία αποστασίας από την ακαινοτόμητη ορθόδοξη πίστη. Το Πόρτο Αλέγκρε προετοίμασε το έδαφος με τη «Θεωρία των Κλάδων» και την αναγνώριση των αιρέσεων ως «εκκλησιών», και η Κρήτη επικύρωσε αυτήν την πορεία με τη συνοδική της σφραγίδα.

 ---------