Έρευνα:
πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου.
ΜΕΡΟΣ
Β
Η
Εκκλησιαστική επικοινωνία των αποτειχισμένων είναι απαραίτητη για την διατήρηση
της Ορθόδοξης Συνοδικότητας;
Η εκκλησιαστική επικοινωνία και ενότητα των
αποτειχισμένων είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της Ορθοδόξου Συνοδικότητας
και είναι απόλυτα θεμελιωμένη στην Αγιοπατερική Παράδοση και το Κανονικό
Δίκαιο.
Η αποτείχιση (βάσει του 15ου Ιερού Κανόνα της ΑΒ΄
Συνόδου) δεν αποτελεί ατομικό απομονωτισμό, ιδιωτική «αποχή» ή ατομοκρατική
πρωτοβουλία, αλλά ομολογιακή πράξη του ζώντος σώματος της Εκκλησίας.
Σύμφωνα με τη διαχρονική συμφωνία των Αγίων Πατέρων
(consensus Patrum), η σημασία της επικοινωνίας των αποτειχισμένων αναλύεται
στους εξής άξονες:
1. Η Φανέρωση του «Υγιαίνοντος Μέρους»
της Εκκλησίας
- Οικουμενική
Κοινωνία Πίστεως: Όπως διδάσκει ο Μέγας
Βασίλειος, σε περιόδους όπου η διοικητική ηγεσία νοσεί δογματικά, η
Εκκλησία διαιρείται στο «νοσοῦν μέρος» (τους αιρετίζοντες) και στο «ὑγιαῖνον μέρος» (τους
Ορθοδόξους).
- Μυστηριακή
και Πνευματική Συγκοινωνία: Οι αποτειχισμένοι
κληρικοί, μοναχοί και λαϊκοί οφείλουν να διατηρούν πλήρη λειτουργική,
μυστηριακή και πνευματική επικοινωνία μεταξύ τους και με κάθε
ορθοφρονούν τμήμα της Εκκλησίας ανά την Οικουμένη. Η ενότητα αυτή
φανερώνει ότι η Εκκλησία του Χριστού παραμένει ορατή, ζώσα και συνοδική.
2. Η Αποφυγή του Ατομικισμού και του Εκκλησιολογικού
Υποκειμενισμού
Η επικοινωνία και ο διάλογος μεταξύ των
αποτειχισμένων προστατεύει τον αγώνα της Ορθοδοξίας από την παγίδα του ατομικού
υποκειμενισμού, όπου ο καθένας θα γινόταν «αυτόνομος κριτής» των πάντων. Αυτή
διέπεται από την κανονική ακρίβεια. Οι αποτειχισμένοι επικοινωνούν με όσους
κρατούν την Αλήθεια, ενώ απέχουν «εν γνώσει» από όσους κοινωνούν με την αίρεση,
τηρώντας την αρχή των «συγκοινωνούντων δοχείων».
Η
Αποτείχιση ως «Συναγερμός» για τη Μελλοντική Σύνοδο
- Προετοιμασία
της Συνοδικής Δικαιώσεως: Η διακοπή
μνημοσύνου λειτουργεί ως πνευματικός συναγερμός στο σώμα της
Εκκλησίας.
- Συντονισμός
του Πληρώματος: Η επικοινωνία των αποτειχισμένων
προετοιμάζει το έδαφος ώστε, όταν οι ιστορικές συνθήκες το επιτρέψουν, οι
Ορθόδοξοι Επίσκοποι να συγκληθούν σε Σύνοδο, να εξετάσουν την αίρεση, να
απευθύνουν τις κανονικές κλήσεις σε απολογία (74ος Αποστολικός) και να επιβάλουν
την τελεσίδικη καθαίρεση στους αμετανοήτους.
4. Τα Απαράβατα Κανονικά Όρια της
Επικοινωνίας
Για να παραμείνει η επικοινωνία των αποτειχισμένων
γνήσια εκφράστρια της Συνοδικότητας, οφείλει να σέβεται τους Ιερούς Κανόνες:
- Όχι
Εισπήδηση (35ος Αποστολικός Κανόνας): Η
αποτείχιση δεν παρέχει σε πρεσβυτέρους την εξουσία να κινούνται αυθαίρετα
σε ξένες Μητροπόλεις.
- Όχι
Παρασυναγωγή (31ος Αποστολικός, 11ος Καρθαγένης):
Δεν επιτρέπεται η ίδρυση «αυτόνομων» παράλληλων δικαιοδοσιών ή η αυθαίρετη
τέλεση μυστηρίων εκτός εκκλησιαστικής τάξεως.
Όπως διακηρύσσει ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης: «τῆς γὰρ αἱρέσεως ἀποσχιζόμενοι, τῇ εὐσεβείᾳ διαπαντὸς ἐνραπτόμεθα· τότε ἄῤῥηκτον βλέποντες τὸν τῆς Ἐκκλησίας χιτῶνα, ὅταν ἀποῤῥαγῇ τῆς πρὸς τὴν αἵρεσιν κοινωνίας»
---------------------------------------------------------------------------------------
Ο Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, κατά τη
διάρκεια των χαλεπών διωγμών της Μοιχειανικής ερίδος (795–811 μ.Χ.) και της Β΄
Εικονομαχίας (815–826 μ.Χ.), διαμόρφωσε έναν πραγματικό «καταστατικό χάρτη»
για την επικοινωνία, τον συντονισμό και τη διαποίμανση των αποτειχισμένων
μοναχών, κληρικών και λαϊκών.
Μέσα από τις εκατοντάδες επιστολές του, ο Όσιος
απέδειξε ότι η αποτείχιση δεν είναι παθητικός απομονωτισμός, αλλά ζώσα,
συντονισμένη και οργανωμένη ομολογία της Εκκλησίας.
Ο τρόπος με τον οποίο οι Άγιοι Πατέρες συντόνιζαν
αυτή την επικοινωνία διαρθρώνεται σε πέντε βασικούς άξονες:
1. Αδιάλειπτο Δίκτυο Επιστολογραφίας από
την Εξορία
Παρά τις αυστηρές προφυλακίσεις, τις απομονώσεις στα
Πριγκηπόνησα και τις εξορίες, ο Όσιος Θεόδωρος διατήρησε ένα ευρύτατο δίκτυο
κρυφής αλληλογραφίας με μαθητές του (όπως ο Όσιος Ναυκράτιος, ο Ευόδιος, ο
Θαλλέλαιος), ηγουμένους, μοναχές, λαϊκούς αξιωματούχους και ξένους
επισκόπους.Μέσω των επιστολών αυτών, εμψύχωνε το διασκορπισμένο ποίμνιο της
Μονής Στουδίου, έλυνε καθημερινές απορίες και παρείχε σαφείς κατευθύνσεις για
τη διατήρηση της ενότητας στην Αλήθεια.
2. Ποιμαντική Οικονομία για τη Διατήρηση
της Αδελφικής Κοινωνίας
Για να μην διαλυθεί ο εκκλησιαστικός ιστός από
υπερβολική αυστηρότητα, ο Όσιος Θεόδωρος εφάρμοσε μια διακριτική «θεραπευτική
οικονομία» στις σχέσεις των πιστών (ιδιαίτερα στις Επιστολές 40 και 49 προς
τον μαθητή του Ναυκράτιο):
Όταν ένας
ορθόδοξος στο φρόνημα ιερέας μνημόνευε τον αιρετίζοντα επίσκοπο αποκλειστικά
«από φόβο διωγμού» (χωρίς να συλλειτουργεί με αιρετικούς ούτε να τους μεταδίδει
Μυστήρια), ο Όσιος επέτρεπε στους αποτειχισμένους να τον δέχονται σε
συνεστίαση, συμπροσευχή και να λαμβάνουν ευλογία.
Απαγόρευε αυστηρά μόνο τη Θεία Μετάληψη από τέτοιο
ιερέα, προκειμένου να αποφευχθεί ο πνευματικός συμμολυσμός της μνημονεύσεως,
παρέχοντας ταυτόχρονα στον ιερέα τον χρόνο και την ενθάρρυνση να οδηγηθεί
σταδιακά στην πλήρη ακρίβεια της αποτείχισης.
3. Διακριτική Έρευνα της Πίστεως
(«Στεφάνῳ
Ἀναγνώστῃ»)
Ο Όσιος δίδαξε ότι σε καιρό αιρέσεως ο πιστός
οφείλει να επιδεικνύει πνευματική εγρήγορση χωρίς να διολισθαίνει στον φανατισμό.
Στην επιστολή του προς τον αναγνώστη Στέφανο, ορίζει ότι πρέπει να εξετάζεται
με ακρίβεια αν ένας άγνωστος κληρικός είναι ορθόδοξος στο φρόνημα και
αδιάβλητος στους κανόνες. Εάν ο ιερέας ομολογούσε την ορθή Πίστη, τηρούσε τους
Ιερούς Κανόνες και απέρριπτε την αίρεση, οι πιστοί οφείλαν να έχουν πλήρη
εκκλησιαστική κοινωνία μαζί του, χωρίς να εξετάζουν με καχυποψία από ποιον είχε
αρχικά χειροτονηθεί.
4. Συντονισμός για Κοινή Ομολογία
ενώπιον των Αρχών
Οι αποτειχισμένοι Πατέρες ενήργησαν ως συντονισμένο
σώμα απέναντι στην κρατική και εκκλησιαστική αυθαιρεσία. Πριν από τη σύγκληση
της εικονομαχικής συνόδου του 815 μ.Χ., ο Όσιος Θεόδωρος συντόνισε όλους τους
ορθοδόξους ηγουμένους της Κωνσταντινουπόλεως, οι οποίοι συνέταξαν και υπέγραψαν
κοινή ομολογιακή επιστολή προς τον αυτοκράτορα Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο,
διακηρύσσοντας τη σταθερότητά τους στη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο. Συντόνισε την
αποστολή εκκλήσεων προς τον Πάπα Ρώμης Λέοντα Γ΄ και τα Πατριαρχεία της
Ανατολής, ζητώντας τη σύγκληση Ορθοδόξου Συνόδου για την καθαίρεση των
αιρεσιαρχών, αποδεικνύοντας ότι η αποτείχιση αποσκοπεί στη συνοδική δικαίωση
της Εκκλησίας.
5. Η Διαχρονική Αποδοχή της Στουδιτικής
Τακτικής
Αυτή η ποιμαντική και κανονική γραμμή του Οσίου
Θεοδώρου αναγνωρίστηκε ιστορικά ως η ασφαλέστερη πυξίδα της Εκκλησίας. Οι Αγιορείτες
Πατέρες του 13ου αιώνα (επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και Ιωάννου Βέκκου)
επικαλέστηκαν αυτούσιες τις επιστολές του Οσίου Θεοδώρου προς τον αυτοκράτορα,
χρησιμοποιώντας τις ως ομολογιακό θεμέλιο για την ακοινωνησία από τους
λατινόφρονες.
Στην ιστορική δογματική επιστολή που απέστειλαν προς
τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄, οι Αγιορείτες Πατέρες θεμελίωσαν την ακοινωνησία και
τη διακοπή μνημοσύνου προβάλλοντας τέσσερα κεντρικά επιχειρήματα:
- Διακήρυξαν
ότι αποτελεί αμετακίνητη θέση της Εκκλησίας εξ αρχής πως «ἄνωθεν γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ ὀρθόδοξος ἐκκλησία τὴν ἐπὶ τῶν ἀδύτων ἀναφορὰν τοῦ ὀνόματος τοῦ ἀρχιερέως
συγκοινωνίαν τελείαν ἐδέξατο
τοῦτο». Με τη
μνημόνευση στα Άγια των Αγίων, ο μνημονεύων συγκοινωνεί ολοκληρωτικά στην
πίστη του αρχιερέως.
- Για να αποδείξουν ότι η θέση τους
εκφράζει την Πατερική Παράδοση, οι Αγιορείτες παρέθεσαν αυτούσιο το
απόσπασμα του Οσίου Θεοδώρου του Στουδίτου: «πλὴν ὅτι μολυσμὸν ἔχει ἡ κοινωνία ἐκ μόνου τοῦ ἀναφέρειν αὐτόν, κἂν ὀρθόδοξος εἴη ὁ ἀναφέρων».
Απέδειξαν έτσι ότι η μνημόνευση ακατάκριτου αιρετικού επισκόπου μεταδίδει
πνευματικό συμμολυσμό στον ορθόδοξο κληρικό.
- Επισυνάπτοντας την ερμηνεία της Θείας
Λειτουργίας από τον Θεόδωρο Ανδίδων, υπογράμμισαν ότι ο ιερουργός που
αναφέρει το όνομα του αρχιερέως δηλώνει υποταγή και φανερώνει ότι
«κοινωνός ἐστιν
αὐτοῦ τῆς πίστεως καὶ τῶν θείων μυστηρίων
διάδοχος».
- Οι
Πατέρες συνέδεσαν τη Στουδιτική διδασκαλία με τον προφητικό λόγο του
Ιεζεκιήλ («ἱερεῖς ἠθέτουν νόμον μου
καὶ ἐβεβήλουν τὰ ἅγιά μου· βεβήλοις
καὶ ὁσίοις οὐ διέστελλον»),
τονίζοντας ότι η εξίσωση της ορθοδοξίας και της αιρέσεως στη λατρεία
βεβηλώνει τα Άγια.
Η στάση αυτή των Αγιορειτών Πατέρων του 13ου αιώνα
επιβεβαιώνει τη διαχρονική συμφωνία των Πατέρων (consensus Patrum) από τον 5ο,
στον 9ο (Όσιος Θεόδωρος Στουδίτης) και στον 13ο αιώνα. Αποδεικνύει ότι η
διακοπή μνημοσύνου από ακατάκριτο αιρετικό επίσκοπο δεν συνιστά ιδιωτική
υπέρβαση, αλλά σωτηριολογική υποχρέωση για την αποφυγή του συμμολυσμού της
πίστεως.