Πρωτοπρεσβύτερος
Δημήτριος Αθανασίου
Το Συνοδικό
της Ορθοδοξίας είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό κείμενο-μνημείο της Ορθόδοξης
Εκκλησίας, το οποίο διαβάζεται πανηγυρικά την Κυριακή της Ορθοδοξίας, δηλαδή
την πρώτη Κυριακή των Νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Ουσιαστικά, αποτελεί
τη διακήρυξη της νίκης της Εκκλησίας απέναντι στις αιρέσεις και, κυρίως, την
οριστική αναστήλωση των εικόνων.
Το κείμενο
αυτό συντάχθηκε το 843 μ.Χ., αμέσως μετά τη λήξη της εικονομαχίας, με
πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, του γιου της Μιχαήλ Γ' και του
Πατριάρχη Μεθοδίου, επικυρώνοντας τις αποφάσεις της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου του
787 μ.Χ. Το Συνοδικό δεν είναι απλώς μια ιστορική αναφορά, αλλά μια βαθιά
θεολογική ομολογία πίστεως που χωρίζεται συνήθως σε τρία μέρη: τα Εγκώμια,
όπου επαινούνται οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι Οικουμενικές Σύνοδοι, τους Μακαρισμούς,
όπου εκφωνείται το «Αιωνία η μνήμη» για τους υπερασπιστές της πίστης, και τους Αναθεματισμούς,
όπου καταδικάζονται ονομαστικά οι αιρετικοί και οι διδασκαλίες τους, όπως ο
Αρειανισμός και η Εικονομαχία, που επιχείρησαν να νοθεύσουν την ορθόδοξη
διδασκαλία.
Στην ερώτηση
: «Μπορούν να προστεθούν ΝΕΟΙ ΑΝΑΘΕΜΑΤΙΣΜΟΙ στο ΣΥΝΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ;» η απάντηση είναι θεωρητικά ναι, αλλά στην
εκκλησιαστική πράξη αυτό συμβαίνει σπάνια και μόνο υπό πολύ συγκεκριμένες
προϋποθέσεις.
Το Συνοδικό
της Ορθοδοξίας δεν είναι ένα "κλειστό" κείμενο που σφραγίστηκε
οριστικά το 843 μ.Χ. μετά την αναστήλωση των εικόνων. Αντιθέτως, λειτουργεί ως
ένας "ζωντανός" κατάλογος των αποφάσεων της Εκκλησίας ενάντια σε κάθε
νέα διδασκαλία που θεωρείται ότι αλλοιώνει το δόγμα.
1. Η
Ιστορική Εξέλιξη
Αν και το
Συνοδικό ξεκίνησε για να καταδικάσει την Εικονομαχία, με το πέρασμα των αιώνων
προστέθηκαν κεφάλαια για μεταγενέστερες διαμάχες. Για παράδειγμα:
- 11ος αιώνας: Προσθήκη αναθεματισμών κατά του
Ιωάννη Ιταλού (για πλατωνικές/φιλοσοφικές πλάνες).
- 14ος αιώνας: Προσθήκη των αποφάσεων των
Ησυχαστικών Συνόδων υπέρ του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά και κατά του Βαρλαάμ
του Καλαβρού.
1. Η περίπτωση του Ιωάννη Ιταλού (11ος αιώνας)
Αυτή η προσθήκη ήταν εξαιρετικά σημαντική γιατί δεν αφορούσε
μια καθαρά θεολογική λεπτομέρεια, αλλά τη σχέση Φιλοσοφίας και Πίστης.
Η Πλάνη: Ο Ιταλός προσπάθησε να ερμηνεύσει τα δόγματα χρησιμοποιώντας
αποκλειστικά τη λογική και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία (Πλάτωνα, Αριστοτέλη).
Ο Αναθεματισμός: Το Συνοδικό καταδικάζει όσους δέχονται τις ιδέες των Ελλήνων
φιλοσόφων ως μοναδική αλήθεια και όχι ως εργαλείο, καθώς και όσους πιστεύουν
στην προύπαρξη των ψυχών ή στην αιωνιότητα της ύλης.
2. Η Ησυχαστική Έριδα (14ος αιώνας)
Αυτή είναι η τελευταία μεγάλη δογματική ενότητα που
προστέθηκε στο Συνοδικό και θεωρείται η κορυφή της ορθόδοξης θεολογίας.
Η Πλάνη (Βαρλαάμ): Ισχυριζόταν ότι ο Θεός είναι τελείως απρόσιτος και ότι το
Φως της Μεταμορφώσεως ήταν κάτι κτιστό (ένα οπτικό φαινόμενο που χάθηκε).
Η Ορθόδοξη Θέση (Γρηγόριος Παλαμάς): Ο Θεός είναι απρόσιτος στην Ουσία
Του, αλλά μετέχουμε σε Αυτόν μέσω των Άκτιστων Ενεργειών Του. Το Φως του
Θαβώρ είναι η ίδια η Θεία Δόξα.
Γιατί σταμάτησαν οι προσθήκες;
Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453), η Ορθόδοξη
Εκκλησία επικεντρώθηκε στην επιβίωση και τη διατήρηση της παράδοσης. Οι μεγάλες
Σύνοδοι έγιναν πιο σπάνιες και το κείμενο του Συνοδικού «κρυσταλλώθηκε» στη
μορφή που έχουμε σήμερα.
Αν και υπήρξαν σημαντικές Σύνοδοι αργότερα (π.χ. κατά των
Προτεσταντικών επιδράσεων τον 17ο αιώνα), οι αποφάσεις τους συνήθως
καταγράφονταν σε Ομολογίες Πίστεως και όχι ως νέες προσθήκες στο
λειτουργικό κείμενο που διαβάζεται την Κυριακή της Ορθοδοξίας.
2. Ποιος
έχει το δικαίωμα προσθήκης;
Μόνο μια Τοπική ή Πανορθόδοξη Σύνοδος έχει την αυθεντία να προσθέσει νέους αναθεματισμούς. Δεν μπορεί ένας ιερέας ή ένας μεμονωμένος Επίσκοπος να τροποποιήσει το κείμενο κατά το δοκούν. Η προσθήκη αντικατοπτρίζει τη συλλογική συνείδηση της Εκκλησίας απέναντι σε μια συγκεκριμένη απειλή για την ενότητά της.

.jpg)

