Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου
Το Ιστορικό και Θεολογικό Πλαίσιο της
Παλαμικής Ομολογίας
Η θεολογική διαμάχη του 14ου αιώνα, γνωστή ως
Ησυχαστική Έριδα, δεν ήταν απλώς μια ακαδημαϊκή συζήτηση για τον τρόπο
προσευχής των μοναχών. Στην πραγματικότητα, ήταν μια μεγάλη σύγκρουση ανάμεσα
στην αυθεντική Ορθόδοξη Παράδοση και τη Δυτική Σχολαστική Θεολογία που
προσπαθούσε να εισβάλει στην Εκκλησία. Τη δυτική αυτή άποψη εκπροσώπησαν ο
Βαρλαάμ ο Καλαβρός, ο Γρηγόριος Ακίνδυνος και ο Νικηφόρος Γρηγοράς. Απέναντί
τους στάθηκε ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, ο οποίος
αναδείχθηκε σε κορυφαίο υπερασπιστή της Ακτίστου Χάριτος. Ο Άγιος διατύπωσε
ξεκάθαρα τη δογματική αλήθεια της Εκκλησίας, εξηγώντας τη διάκριση ανάμεσα στη
θεία ουσία και τις άκτιστες ενέργειες του Θεού.
Η στάση του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά απέναντι στις
αιρετικές παρεκκλίσεις της εποχής του και, κυρίως, απέναντι στον εκπεσόντα
Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα, συνιστά ένα διαχρονικό
υπόδειγμα αντι-αιρετικής και ομολογιακής τακτικής. Η παλαμική θεολογία
προσφέρει την πληρέστερη απάντηση στις σύγχρονες οικουμενιστικές θεωρίες, οι
οποίες επιχειρούν να σχετικοποιήσουν τη δογματική Αλήθεια χάριν μιας θεσμικής ή
συναισθηματικής ενότητας. Όπως αποδεικνύεται από τα κείμενα του Αγίου και τα
Πρακτικά των Ησυχαστικών Συνόδων, η αληθινή ενότητα της Εκκλησίας θεμελιώνεται
αποκλειστικά στην ακρίβεια της Πίστεως, ενώ η κοινωνία με την κακοδοξία
επιφέρει βαρύτατο πνευματικό συμμολυσμό.
Η σχολαστική και οικουμενιστική θεώρηση
θεμελιώνει την εκκλησιαστική ενότητα στη θεσμική υποταγή σε διοικητικούς
θρόνους και στην εξωτερική συνύπαρξη. Αντιθέτως, η Ορθόδοξη Παλαμική
ομολογία την ταυτίζει απολύτως με τη δογματική αλήθεια και την ακρίβεια της
πίστεως. Στην κτιστή χάρη της Δύσεως, η
Ορθοδοξία αντιπαραβάλλει την άκτιστη και ουσιώδη ενέργεια του Τριαδικού Θεού,
την οποία μετέχουν οι άγιοι. Ως εκ τούτου, ο οικουμενισμός ανέχεται την
κακοδοξία χάριν «ειρήνης» και αποφεύγει τη διακοπή κοινωνίας.
Η
πατερική παράδοση, όμως, επιτάσσει την ακαριαία αποτείχιση
κατά τον 15ο Κανόνα, προστατεύοντας τους πιστούς από τον συμμολυσμό. Τέλος, για
το κύρος των μυστηρίων προ της καθαιρέσεως, απορρίπτεται τόσο η αυτόματη
ακυρότητα όσο και η ανεύθυνη αποδοχή
πλήρους αγιασμού. Αντ' αυτού, η Εκκλησία ομολογεί ότι η ενυπόστατος ιερωσύνη
διατηρείται μεν προ της δίκης, αλλά επιφέρει πνευματική μίανση σε όσους
κοινωνούν «εν γνώσει».
2.
«Οἱ
τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας τῆς Ἀληθείας Εἰσί»: Η Εκκλησιολογική
Ταύτιση Εκκλησίας και Αληθείας
Στην αντιρρητική του αλληλογραφία έναντι του
Πατριάρχη Αντιοχείας Ιγνατίου Β΄, ο οποίος είχε προσχωρήσει στις κακοδοξίες του
Ιωάννη Καλέκα, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διατυπώνει τη θεμελιώδη
εκκλησιολογική αρχή της Ορθοδοξίας.
Απαντώντας στον ισχυρισμό του Ιγνατίου ότι
επιστρέφει στην «γνήσια Εκκλησία του Χριστού», ο Ιερός Πατήρ διερωτάται με ιερό
ζήλο ποια μερίδα και ποια γνησιότητα μπορεί να έχει με την Εκκλησία εκείνος που
συνηγορεί στο ψεύδος.
«Καὶ γὰρ οἱ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίας τῆς ἀληθείας εἰσί· καὶ οἱ μὴ τῆς ἀληθείας ὄντες οὐδὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησίας εἰσί, καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, ὅσον ἂν καὶ σφῶν αὐτῶν καταψεύδοιντο,
ποιμένας καὶ
ἀρχιποιμένας ἱεροὺς ἑαυτοὺς καλοῦντες καὶ ὑπ’ ἀλλήλων καλούμενοι· μηδὲ γὰρ προσώποις τὸν χριστιανισμόν, ἀλλ’ ἀληθείᾳ καὶ ἀκριβείᾳ πίστεως
χαρακτηρίζεσθαι μεμυήμεθα».(Μτφ: Διότι όσοι ανήκουν στην
Εκκλησία του Χριστού, ανήκουν στην αλήθεια· και όσοι δεν ανήκουν στην αλήθεια,
δεν ανήκουν ούτε στην Εκκλησία του Χριστού. Και μάλιστα τόσο περισσότερο (δεν
ανήκουν), όσο ψεύδονται εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού, αποκαλώντας τους
εαυτούς τους ιερούς ποιμένες και αρχιποιμένες και αποκαλούμενοι έτσι ο ένας από
τον άλλον. Διότι έχουμε διδαχθεί (μυηθεί) ότι ο χριστιανισμός δεν
χαρακτηρίζεται από πρόσωπα (αξιώματα), αλλά από την αλήθεια και την ακρίβεια
της πίστεως»).
Με τη διακήρυξη αυτή, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς
αποδομεί πλήρως κάθε μορφή κληρικαλισμού και επισκοποκεντρικού δεσποτισμού. Η
Εκκλησία δεν ορίζεται από τοπικούς θρόνους, αξιώματα ή τίτλους, αλλά από την
Αλήθεια. Όποιος απομακρύνεται από την Αλήθεια, ακόμη κι αν κατέχει τον
οικουμενικό ή πατριαρχικό θρόνο και αποκαλείται από άλλους «αρχιποιμένας»,
τίθεται αυτομάτως εκτός του σώματος της Εκκλησίας του Χριστού. Ο Χριστιανισμός
χαρακτηρίζεται από την ακρίβεια του δόγματος και όχι από την προσωπολατρία.
3.
Ο Αγιορειτικός Τόμος του 1340: Η Ορθόδοξη Μοναστική Ομολογία ενάντια στη Δυτική
Κακοδοξία
Όταν ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός άρχισε να διαδίδει στην
Κωνσταντινούπολη τις ορθολογιστικές και σχολαστικές του πλάνες, κατηγορώντας
τους ησυχαστές μοναχούς, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς συνέταξε στο Άγιον Όρος το
μνημειώδες κείμενο του Αγιορειτικού Τόμου (1340). Το κείμενο αυτό συνυπογράφτηκε
από τον Επίσκοπο Ιερισσού και Αγίου
Όρους Ιάκωβο και είκοσι επιφανείς Λογάδες και Καθηγουμένους των αθωνικών μονών,
εκφράζοντας την καθολική συνείδηση του Αγιορειτικού Μοναχισμού.
Ο Αγιορειτικός Τόμος συμπυκνώνει τα εξής καίρια
ομολογιακά σημεία:
- Διακηρύσσεται
ότι η θεοποιός Χάρις και το Φως της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος είναι
άκτιστα, αΐδια και ενυπόστατα.
- Όποιος
αρνείται τον άκτιστο χαρακτήρα των θείων ενεργειών και εξισώνει τη θεία
Χάρι με κτίσμα, κατατάσσεται στους αντιμαχομένους τους αγίους και εκβάλλει
τον εαυτό του από τον κλήρο των σωζομένων.
- Στην
κατακλείδα του Τόμου, οι Αγιορείτες Πατέρες διαδηλώνουν απερίφραστα ότι
δεν πρόκειται να δεχθούν σε εκκλησιαστική κοινωνία κανέναν που δεν
συμφωνεί με τις αγιοπατερικές παραδόσεις, εφαρμόζοντας στην πράξη τη
διακοπή κοινωνίας πριν ακόμη συγκληθεί η πρώτη επίσημη Σύνοδος του 1341.
4.
Η Αποτείχιση από τον Πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα: Η Αρχή των Συγκοινωνούντων
Δοχείων
Η πλέον δραματική και διδακτική φάση του αγώνα του
Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά εκτυλίχθηκε κατά την περίοδο 1341–1347. Μετά τη
συνοδική καταδίκη του Βαρλαάμ (Ιούνιος 1341), ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως
Ιωάννης ΙΔ΄ Καλέκας προσχώρησε παρασκηνιακά και στη συνέχεια φανερά στην αίρεση
του Βαρλαάμ και του Γρηγορίου Ακινδύνου.
Ο Πατριάρχης Καλέκας:
- Έδωσε
πλήρη ελευθερία στον Ακίνδυνο να συγγράφει κατά των Ορθοδόξων.
- Συγκρότησε
ενδημούσες συνόδους (1342–1344) καταδικάζοντας τα συγγράμματα του Αγίου
Γρηγορίου.
- Αναθεμάτισε
και φυλάκισε τον Άγιο Γρηγόριο επί τετραετία στα βασιλικά δεσμωτήρια.
- Χειροτόνησε
αντικανονικά σε διάκονο και πρεσβύτερο τον αιρεσιάρχη Γρηγόριο Ακίνδυνο.
Απέναντι στην θεσμική αυτή εκτροπή, ο Άγιος
Γρηγόριος ο Παλαμάς και οι Ορθόδοξοι Ησυχαστές διέκοψαν αμέσως το μνημόσυνο
και την εκκλησιαστική κοινωνία με τον Πατριάρχη Ιωάννη Καλέκα, εφαρμόζοντας
το 2ο μέρος του 15ου Ιερού Κανόνα της ΑΒ΄ Συνόδου. Στο έργο του «Αναίρεσις
εξηγήσεως τόμου Καλέκα», ο Άγιος Γρηγόριος υπογραμμίζει τις σωτηριολογικές
συνέπειες της ακοινωνησίας:
«Τούτου τοίνυν οὕτω καὶ τοσαυτάκις παντὸς τοῦ τῶν Ὀρθοδόξων πληρώματος ἐκκεκομμένου, λείπεται τῶν ἀδυνάτων εἶναι τελεῖν ἐν τοῖς εὐσεβέσι τὸν μὴ ἀφωρισμένον ἐκ τούτου, τοῦ καταλόγου δ’ εἶναι χριστιανῶν ἀληθῶς καὶ τῷ Θεῷ ἡνωμένον κατ’ εὐσεβῆ πίστιν, ὅστις ἂν εἴη τούτων ἕνεκεν ἀφωρισμένος ἐκ τούτου».(Μτφ:
«Εφόσον,
λοιπόν, αυτός (ο αιρετικός) έχει αποκοπεί με αυτόν τον τρόπο και τόσες πολλές
φορές από ολόκληρο το πλήρωμα των Ορθοδόξων, μένει ως συμπέρασμα ότι είναι
αδύνατον να συγκαταλέγεται ανάμεσα στους ευσεβείς όποιος δεν έχει χωριστεί
(αποτειχιστεί) από αυτόν· αντίθετα, ανήκει στον κατάλογο των αληθινών
χριστιανών και είναι ενωμένος με τον Θεό σύμφωνα με την ευσεβή πίστη, όποιος
έχει χωριστεί από αυτόν για αυτούς τους λόγους»)
Ο Άγιος Γρηγόριος διδάσκει ότι είναι αντικειμενικά
αδύνατον να συγκαταλέγεται μεταξύ των ευσεβών πιστών όποιος δεν έχει διακόψει
την εκκλησιαστική κοινωνία με τον αιρετίζοντα Πατριάρχη. Η κοινωνία με τον
ακατάκριτο ακόμη Καλέκα μεταδίδει τον συμμολυσμό της ασεβείας μέσω της αρχής
των συγκοινωνούντων δοχείων («ὁ
κοινωνῶν ἀκοινωνήτῳ ἀκοινώνητος
ἔστω»). Συνεπώς, η αποτείχιση δεν
αποτελεί προαιρετικό δικαίωμα, αλλά επιβεβλημένο σωτηριολογικό χρέος
αυτοπροστασίας.
Η αλυσίδα του μολυσμού ξεκινά όταν ο Πατριάρχης
Ιωάννης Καλέκας κηρύσσει ανοιχτά την κακοδοξία και γίνεται ψευδεπίσκοπος.
Δεύτερον, η λειτουργική μνημόνευση του ονόματός του
στα Δίπτυχα σημαίνει πλήρη κοινωνία με την πλάνη του.
Τρίτον, βάσει του κανόνα ότι όποιος κοινωνεί με
ακοινώνητο χωρίζεται από τον Θεό, ο εν γνώσει συμμετέχων παθαίνει συμμολυσμό.
Τέλος, η κανονική θεραπεία έρχεται με την αποτείχιση
του 15ου Κανόνα, η οποία κόβει την αλυσίδα της μόλυνσης και σώζει την ενότητα
με τον Χριστό.
5. Το Ενυπόστατο της Ιερωσύνης και η
Αποφυγή της ακύρωσης των Μυστηρίων
Παρά την αμείλικτη στάση του κατά της αιρέσεως και
τη διακοπή κοινωνίας, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διατήρησε την απόλυτη
κανονική και δογματική ισορροπία, αποφεύγοντας τις ακρότητες της ακύρωσης (Δονατισμού) που παρατηρούνται σε σχισματικές
ομάδες.