Ιστορική διερεύνηση των λόγων του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού «Τον Παπά να καταράσθε»

 

 

Εισαγωγικά

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714–1779) είναι μια από τις πλέον λαοφιλείς μορφές της νεότερης Ορθοδοξίας. Η διδασκαλία του, όπως διασώζεται στις Διδαχές του, χαρακτηρίζεται από ποιμαντική μέριμνα, ορθόδοξη ευσέβεια και πατριωτικό φρόνημα. Παράλληλα, όμως, κυκλοφορούν πλήθος «προφητειών» που του αποδίδονται, οι οποίες —όπως επισημαίνει ο καθηγητής του ΑΠΘ Στέργιος Σάκκος— χρήζουν διαχωρισμού από την αυθεντική διδασκαλία του.

Η ρήση «Τον Πάπα να καταράσθε» εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο αμφισβήτησης. Αν και ευρέως διαδεδομένη σε λαϊκά αναγνώσματα και διαδικτυακές πηγές, η ιστορική της τεκμηρίωση παραμένει ελλιπής.

Το παρόν άρθρο εξετάζει την ιστορική τεκμηρίωση και τη φιλολογική γνησιότητα της ρήσης, αναλύοντας τα διαθέσιμα χειρόγραφα, την παράδοση των εκδόσεων και τη στάση της σύγχρονης θεολογικής έρευνας

Σχετικη ομιλια.π.Θεοδωρου Ζηση

https://youtu.be/E8-jT_Feh_g?is=K2iwi37GOwNXJW8Q

Οι Πηγές: Χειρόγραφα και Εκδόσεις

Η έκδοση του Ιωάννη Μενούνου

Η κριτική έκδοση των Διδαχών του Αγίου Κοσμά από τον Ιωάννη Μενούνο, η οποία αποτελεί σημείο αναφοράς για τη φιλολογική έρευνα, δεν περιλαμβάνει τις ομιλίες όπου εμφανίζεται η φράση περί Πάπα και Αντιχρίστου.  Αυτό από μόνο του δεν αποδεικνύει τη νοθεία, αλλά εγείρει εύλογα ερωτήματα για την προέλευση των εν λόγω αποσπασμάτων.

Τα χειρόγραφα της Θεσσαλονίκης

Σύμφωνα με την έρευνα που παρουσιάστηκε στο Συνέδριο για τον Άγιο Κοσμά (Ιερά Μονή Βλατάδων, 2014) από τον π. Ειρηναίο Δεληδήμο, υπάρχουν τουλάχιστον δύο σημαντικά χειρόγραφα:

• Χειρόγραφο 1808: Αντιγραμμένο από τον Δημήτριο Χρήστο εξ Αργυροκάστρου «εν τω δεσμωτηρίω». Σε αυτό, η ομιλία του Αγίου αναφέρει τον Αντίχριστο ως «αυτόν που έχουμε στο κεφάλι μας», χωρίς να ονοματίζεται ο Πάπας.
• Χειρόγραφο 1824: Σε κώδικα περί Αγιογραφίας, προστίθεται η φράση «Ο Αντίχριστος είναι οι εξής δύο», μεταξύ των οποίων και ο Πάπας.

Η προσθήκη στο Πηδάλιο

Η σύνδεση του Πάπα με τον Αντίχριστο δεν προέρχεται απευθείας από τον Άγιο Κοσμά, αλλά εισήχθη —σύμφωνα με την ίδια έρευνα— από τον Θεοδώρητο τον εξ Ιωαννίνων, ο οποίος κατά την επιμέλεια της πρώτης έκδοσης του Πηδαλίου του Αγίου Νικοδήμου (περί το 1800) πρόσθεσε τη θεωρία περί δύο Αντιχρίστων.

Η προσθήκη αυτή προκάλεσε την αντίδραση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το οποίο ζήτησε τη διαγραφή της με έγκυκλιο.

------------------------------------------------------------------------

Από το βιβλίο «ΕΥΘΥΜΙΑΣ ΜΟΝΑΧΗΣ «ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΤΩΛΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ»

Στο βιβλίο της μοναχής Ευθυμίας ΟΙ ΠΡΟΦΗΤΕΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΤΩΛΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ (Εκδόσεις Ι. ΜΟΝΗΣ ΑΓ. ΚΟΣΜΑ ΤΟΥ ΑΙΤΩΛΟΥ, ΑΘΗΝΑΙ, 2004) αναφέρονται τρείς συλλογές τωνβ προφητειών του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού.

1.Συλλογή Αλβανικού χειρογράφου με 72 προφητείες (θα γράφεται ως Αλ).Το αλβανικό χειρόγραφο είναι χωρισμένο σε τέσσερα μέρη α,β,γ,δ. Ανακαλύφθηκε το 1941 στο Αλβανικό  χωριό Προγονάτι σε ένα σπίτι. Στο συγκεκριμένο χωριό είχε εγκατασταθεί ένα τηλεγραφικό συνεργείο .Στο συνεργείο αυτό υπηρετούσαν ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Νίκος Τσακαλώτος, δάσκαλος από το χωριό Μάσστρου Μεσολογγίου  και  Θωμάς Αναστασίου, δεκανέας, σπουδασμένος στο άλλοτε εθνικό φυτώριο της Σχολής Βελλάς, βορειοηπειρωτικής καταγωγής,  δάσκαλος και αυτός. Ο νοικοκύρης του σπιτιού ήταν ένας μωαμεθανός Αλβανός από το Προγονάτι, που λεγόταν Φεράτ Ζώλης. Το συνεργείο έμεινε αρκετό χρονικό διάστημα στο σπίτι αυτό.

Ένα βράδυ στις 5 Φεβρουαρίου του 1941, μέσα στο φτωχόσπιτο, τους τράβηξε την προσοχή κάποιος χοντρός βιβλιοδετημένος τόμος. Επρόκειτο για το Κοράνιο. Είχε δίστηλες σελίδες — και όπως τους εξήγησε ο Αλβανός κάτοχός του — στις αριστερές στήλες ήταν γραμμένο το Κοράνιο σε παλιά τουρκική γλώσσα, και στις δεξιές η αντίστοιχη μετάφραση στην αλβανική γλώσσα.

Στα τελευταία παράφυλλα του τόμου ήταν γραμμένες με μολύβι κάποιες σημειώσεις. Υπήρχε παλιά τέτοια συνήθεια. Το κείμενο αυτό ήταν χωρισμένο σε εβδομήντα δύο αριθμημένες παραγράφους και, καθώς τους πληροφόρησε ο κάτοχος του Κορανίου, ήταν προφητείες «του Τζιομπάν Μπαμπά-Κοσμά» (= του Μεγάλου Αφέντη Κοσμά).

Ο Ανθυπολοχαγός Τσακαλώζος τράβηξε από το αρχείο του μερικά έντυπα της υπηρεσίας του και στο λευκό χώρο τους κατέγραψε όλες εκείνες τις προφητείες, όπως τις μετέφρασε, από υπαγόρευση του νοικοκύρη, ο αλβανομαθής Δεκανέας Αναστασίου.

Ο Τσακαλώζος κράτησε το πολύτιμο αυτό χειρόγραφό του, ως το πιο συγκινητικό ενθύμιό του, από την συμμετοχή του στον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41. Αργότερα ανακοίνωσε την ιστορία του πολύτιμου κειμένου του στον Κ. Σ. Κώνστα, φιλόλογο-συγγραφέα (1911-1987), ο οποίος δημοσίευσε τις προφητείες αυτές στο περιοδικό «Ηπειρωτική Εστία» Ιωαννίνων το 1956 (τεύχη 51-53), σελ. 678-682.

Ο Κώνστας, χωρίς να αλλάξει τίποτε από το χειρόγραφο του Τσακαλώζου, άλλαξε μόνο την σειρά, διότι προτίμησε να κάνει κατά περιεχόμενο την ταξινόμηση, σύμφωνα με την κρίση του, δίδοντας σε κάθε ταξινομημένη ομάδα προφητειών, την αρίθμηση.

2.Συλλογή Καλυβόπουλου με 61 προφητείες (θα γράφεται ως Καλ και ο αριθμός της προφητείας). Η συλλογή εκδόθηκε το 1936  στην Αθήνα στο περιοδικό «Η βόρεια Ήπειρος».

3.Συλλογή Καντιώτη με 122 προφητείες (θα γράφεται ως Καντ και ο αριθμός της προφητείας).Η συλλογή είχε καταχωρηθεί στο βιβλίο του «Κοσμάς ο Αιτωλός « όταν ήταν ακόμα Αρχιμανδρίτης.

Γράφονται τα εξής.

«Η προφητεία 41 Καντιώτη – 47 Καλ, της οποίας την επαλήθευση είδαμε σε διάφορα ιστορικά γεγονότα φυσιολογικά, μας οδηγεί στην εξέταση μιας άλλης προφητείας του αγίου Κοσμά: «Τον Πάπα να τον καταριέστε, γιατί αυτός θα είναι αίτιος του χαλασμού του τόπου» [6(δ) Αλβ].

«Τον Πάπαν να καταράσθε, διότι αυτός θα είναι η αιτία» (90 Καντ).

Εδώ βλέπομε πως πρόκειται για μια προφητεία με δύο παραλλαγές.

Η 6(δ) Αλβ είναι ολοκληρωμένη προφητεία. Η 90 Καντ έχει ανάγκη να συμπληρωθεί νοηματικά από την 6(δ) Αλβ.

Η 90 Καντ λέγει πως ο Πάπας θα είναι η αιτία, χωρίς να αναφέρει ποιου πράγματος αιτία θα είναι.

Η λέξι «καταράσθε» φανερώνει ότι θα είναι αιτία κακού.

Η προφητεία 6(δ) Αλβ προχωρεί περισσότερο: «αίτιος του χαλασμού του τόπου».

Άρα συμπληρώνεται το κενό της 90 Καντ, με την 6(δ) Αλβ. Το κακό είναι ο χαλασμός του τόπου.

Η προφητεία δεν κάνει συγκεκριμένο τον τόπο. Οπωσδήποτε όμως πρόκειται για τον ελληνικό χώρο, στον οποίον απευθύνονται οι περισσότερες προφητείες.

Λέγοντας «τόπο» δεν διευκρινίζει αν πρόκειται για τόπο-χώρο εθνικό ή εκκλησιαστικό-θρησκευτικό.

Δεδομένου όμως ότι μέχρι σήμερα υπ0άρχει έστω τυπική, εξωτερική ενότης μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας, νομίζω ότι συμπεριλαμβάνει και τα δύο, διότι εάν γίνη «χαλασμός» στον εκκλησιαστικό χώρο, θα ακολουθήση και ο εθνικός. Αυτό έχει αποδείξει η ιστορία της Ρωμιοσυνης.

Η πίστη συνέχει τον λαό μας και συγκρατεί την εθνικότητά μας.

Η "Απόδοσις" τών Εορτών και η ιστορία της (Τού Ιωάννη Φουντούλη)

 

Πηγή: Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 2, εκδ. Μαρτίνος Αθ., Αθήνα 1963, στ. 1072-1074.

 

Ο όρος «απόδοσις», συναντάται στη λειτουργική γλώσσα με την εξής έννοια: Μετά την πάροδο οκτώ συνήθως ημερών επανάληψης κάποιας εορτής, η διάρκεια της οποίας παρατείνεται και μετά την εορτή, μέχρι και την ημέρα της απόδοσης. Με ρητή διάταξη του Μωσαϊκού Νόμου, οι μεγάλες Ισραηλιτικές εορτές διαρκούσαν 8 ημέρες. (Έξοδος 2/β: 15-19, Λευϊτικό 23/κγ: 36-39 και Αριθμοί 29/κθ: 35). Αυτή τη συνήθεια την κληρονόμησε και η Χριστιανική λατρεία. Πρώτη μαρτυρία περί παράτασης Χριστιανικής γιορτής για οκταήμερο, παρέχεται από τον Ευσέβιο, και πρόκειται για τα εγκαίνια των βασιλικών Τύρου και Ιεροσολύμων (355). Αυτό όμως ήταν κάποιο έκτακτο γεγονός. Πάντως πολύ ενωρίς επικρατούσε η συνήθεια, (τουλάχιστον στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων), να παρατείνεται ο εορτασμός των μεγάλων Χριστιανικών εορτών του Πάσχα, των Επιφανείων και της Πεντηκοστής για οκτώ ημέρες. Κατά την μαρτυρία της Αιθερίας (τέλος Δ΄ αιώνα), κατά τις οκτώ ημέρες της εβδομάδος του Πάσχα τελούντο καθημερινές Λειτουργίες. Τη Δευτέρα και Τρίτη στο Μαρτύριο, την Τετάρτη στον Ελαιώνα, την Πέμπτη στην Ανάσταση, την Παρασκευή στην Αγία Σιών, το Σάββατο στον Σταυρό και την Κυριακή και πάλι στο Μαρτύριο. (Itinerarium 39, έκδ. H. Pétré, Ethérie, Journal de Voyage, Sources Chrétiennes 21, Paris 1948, σ. 242).

ΤΑ ΨΕΥΔΟ-ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ (ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ "ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ")

 

Έρευνα : πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Μετά την απροκάλυπτα συκοφαντική δημοσίευση του ιστολογίου ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ με τίτλο «Περί του λόγου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσόστομου που αφορά τον Προφήτη ΗλίỨστο link https://entoytwnika1.blogspot.com/2026/08/blog-post_176.html αναγκαστήκαμε να δημοσιεύσουμε δύο αναιρετικά άρθρα.

1.      ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΄"ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ"(https://apotixisi.blogspot.com/2026/08/blog-post_19.html)

2.      ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ»( https://apotixisi.blogspot.com/2026/08/blog-post_20.html)

Συγχρόνως ξεκινήσαμε μια πιο αναλυτική έρευνα για τα λεγόμενα νόθα η αμφισβητούμενα χρυσοστομικά έργα, γνωστά ως ΨΕΥΔΟΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ..

Κάποια στοιχεία της έρευνας δημοσιεύσαμε στα παραπάνω αναιρετικά άρθρα. Σήμερα συνεχίζουμε να παρουσιάζουμε και άλλα στοιχεία που βρήκαμε, για ενημέρωση των ενδιαφερομένων και  ΩΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΔΕΙΝΟΥΣ  ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥΣ ΣΥΚΟΦΑΝΤΕΣ.

Με τον όρο «Ψευδο-Χρυσοστομικά Έργα» (ή Pseudo-Chrysostomica) αναφερόμαστε σε μια τεράστια συλλογή αρχαίων εκκλησιαστικών κειμένων, κυρίως ομιλιών και κηρυγμάτων, τα οποία παραδόθηκαν στα χειρόγραφα υπό το όνομα του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, αλλά η σύγχρονη κριτική έρευνα έχει αποδείξει ότι δεν γράφτηκαν από τον ίδιο. Πρόκειται για το μεγαλύτερο σώμα ψευδεπίγραφων κειμένων στην ελληνική πατερική γραμματεία.

Ο Άγιος  Ιωάννης ο Χρυσόστομος ήταν ο δημοφιλέστερος ρήτορας της Ανατολικής Εκκλησίας. Οι αντιγραφείς των χειρογράφων συχνά πρόσθεταν το όνομά του σε ανώνυμα κείμενα για να τους δώσουν κύρος, εξασφαλίζοντας έτσι ότι θα διαβαστούν και θα διασωθούν. Επίσης κάποια έργα που είχαν γραφτεί από συγγραφείς που αργότερα καταδικάστηκαν ως αιρετικοί (π.χ. ο Απολινάριος Λαοδικείας) επιβίωσαν επειδή κυκλοφόρησαν κρυφά με το όνομα του Χρυσοστόμου.

Η Θεολογική και φιλολογική  έρευνα έχει καταφέρει να ταυτοποιήσει τους πραγματικούς δημιουργούς πολλών Ψευδο-Χρυσοστομικών έργων. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:

1.      Σεβηριανός Γαβάλων: Σύγχρονος και μεγάλος αντίπαλος του Χρυσοστόμου, του οποίου πολλές ομιλίες διασώθηκαν ως «χρυσοστομικές».

2,   Πρόκλος Κωνσταντινουπόλεως: Σημαντικός θεολόγος και ρήτορας του 5ου αιώνα.

2.      Απολινάριος Λαοδικείας: Στον οποίο αποδίδονται, για παράδειγμα, τρεις πασχαλινές ομιλίες.

 

 

Ξένοι ερευνητές των νόθων κειμένων.

Λόγω του τεράστιου όγκου τους (υπάρχουν εκατοντάδες τέτοια κείμενα), οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ειδικά εργαλεία για την καταγραφή τους:Clavis Patrum Graecorum (CPG):

Στον δεύτερο τόμο αυτού του μνημειώδους έργου, τα νόθα και αμφιβαλλόμενα έργα του Χρυσοστόμου καταλαμβάνουν τις θέσεις CPG 4500 έως 5079.Repertorium Pseudochrysostomicum.( https://www.fourthcentury.com/clavis-patrum-graecorum-contents/)

Συγκεκριμένα η παραπάνω πηγή γράφει τα εξής:

John Chrysostom (d. 407) 4500-4713 doubtful and spurious; 4715-5079, works attributed to Chrysostom which are omitted in Migne; 5130-5197 other languages

Ιωάννης ο Χρυσόστομος (απεβ. 407) 4500-4713: Αμφίβολα και νόθα (απόκρυφα/πλαστά) έργα 4715-5079: Έργα που αποδίδονται στον Χρυσόστομο, τα οποία έχουν παραλειφθεί από την Πατρολογία του Migne (Migne Patrolologia Graeca) 5130-5197: Άλλες γλώσσες

 

Μια εξειδικευμένη απογραφή που συνέταξε ο J.A. de Aldama, η οποία καταγράφει αλφαβητικά 581 Ψευδο-Χρυσοστομικές ομιλίες βάσει της αρχής τους (incipit).( https://www.roger-pearse.com/weblog/2021/02/01/aldamas-repertorium-pseudochrysostomicum-is-now-online/)

Το πρόγραμμα "Pseudo-Chrysostomica": Ένα σύγχρονο ψηφιακό project (υπό την αιγίδα του Καθολικού Πανεπιστημίου της Λουβέν και την επίβλεψη του ειδικού Sever J. Voicu) που δημιουργεί μια online βάση δεδομένων για όλα αυτά τα κείμενα.( https://ancientworldonline.blogspot.com/2022/04/pseudo-chrysostomica-online-database-on.html)

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα Ψευδο-Χρυσοστομικού κειμένου με τεράστια επίδραση είναι ο περίφημος Κατηχητικός Λόγος του Πάσχα («Εἴ τις εὐσεβὴς καὶ φιλόθεος...»), ο οποίος διαβάζεται μέχρι σήμερα σε όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες κατά την τελετή της Ανάστασης. Αν και παραδίδεται στο όνομα του Χρυσοστόμου, η σύγχρονη επιστήμη τείνει να τον αποδώσει στον Άγιο Ιππόλυτο Ρώμης ή σε κάποιον ανώνυμο συγγραφέα του 4ου αιώνα που επηρεάστηκε από αυτόν.

Στο link https://artandtheology.org/tag/pseudo-chrysostom/ γράφονται τα εξής:

Αυτό το κείμενο είναι ένα σύνθετο αποσπάσματα από δύο πασχαλινά κηρύγματα που αποδίδονται ψευδώς στον Ιωάννη Χρυσόστομο (περίπου 347–407) και αντλούν έμπνευση από τον Ιππόλυτο Ρώμης (περίπου 170–περίπου 235), το οποίο προσάρμοσα από την αγγλική μετάφραση του Walter Mitchell από το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο που εμφανίζεται στο Adalbert Hamman, OFM, επιμ., Early Christian Prayers (Σικάγο: Regnery Gateway, 1961), 31–35. Τα κείμενα πηγής βρίσκονται στα Patrologia Graeca 59:741–46 και 59:721–24 . Πιθανότατα χρονολογούνται στον τέταρτο αιώνα.

 

Πως αποδεικνύεται η μη γνησιότητα των έργων του Χρυσοστόμου.

Η απόδειξη της «νοθείας» (ή της μη γνησιότητας) των έργων που αποδίδονται στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο βασίζεται στην Κριτική των Κειμένων (Textual Criticism). Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν έναν συνδυασμό από εσωτερικά και εξωτερικά κριτήρια για να ξεχωρίσουν τα γνήσια από τα ψευδεπίγραφα έργα.

1. Εσωτερικά Κριτήρια (Μέσα από το ίδιο το κείμενο)

·         Το ύφος και η γλώσσα . Ο Χρυσόστομος έχει ένα πολύ συγκεκριμένο, κομψό και ρευστό ρητορικό ύφος (αττικίζουσα ελληνική, ισορροπημένες περιόδους). Αν ένα κείμενο έχει φτωχό λεξιλόγιο, σπασμένη σύνταξη ή, αντίθετα, υπερβολικά περίπλοκη μεταγενέστερη γλώσσα, θεωρείται ύποπτο.

·         Η χρήση των ρητορικών σχημάτων. Ο Χρυσόστομος απέφευγε τη σκόπιμη χρήση της «χασμωδίας» (συνάντηση δύο φωνηέντων) και ακολουθούσε συγκεκριμένους ρυθμικούς κανόνες στο τέλος των προτάσεων (ρυθμικές ρήτρες). Πολλά νόθα έργα παραβιάζουν αυτούς τους κανόνες.

·         Θεολογική ορολογία και δόγμα. Αν μια ομιλία χρησιμοποιεί θεολογικούς όρους που διαμορφώθηκαν μετά τον θάνατο του Χρυσοστόμου (407 μ.Χ.) —για παράδειγμα, όρους από την Γ' Οικουμενική Σύνοδο (431 μ.Χ.) ή τη Χαλκηδόνα (451 μ.Χ.)— τότε το έργο αποδεικνύεται αυτόματα μεταγενέστερο.

·         Ιστορικές και γεωγραφικές αναφορές: Αναφορές σε ιστορικά γεγονότα, αυτοκράτορες, αιρέσεις ή εκκλησιαστικά έθιμα που δεν υπήρχαν στην Αντιόχεια ή την Κωνσταντινούπολη στα τέλη του 4ου αιώνα προδίδουν τον πραγματικό χρόνο συγγραφής.

2. Εξωτερικά Κριτήρια (Μαρτυρίες εκτός του κειμένου)

·         Η χειρόγραφη παράδοση. Οι ερευνητές εξετάζουν τα παλαιότερα σωσμένα χειρόγραφα. Αν στα αρχαιότερα χειρόγραφα (π.χ. 6ου-8ου αιώνα) μια ομιλία εμφανίζεται ως ανώνυμη ή με το όνομα άλλου συγγραφέα (π.χ. Σεβηριανού Γαβάλων), και το όνομα του Χρυσοστόμου εμφανίζεται μόνο σε μεταγενέστερα χειρόγραφα (π.χ. 11ου αιώνα), τότε η απόδοση στον Χρυσόστομο είναι σχεδόν βέβαιο ότι είναι λάθος.

·         Αρχαίες μαρτυρίες και βιβλιογραφίες: Σπουδαίοι αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Φώτιος ο Μέγας (9ος αιώνας) στη Μυριόβιβλό του, είχαν μελετήσει το ύφος του Χρυσοστόμου και είχαν ήδη επισημάνει ποια έργα που κυκλοφορούσαν στο όνομά του ήταν νόθα.

3. Σύγχρονες Ψηφιακές Μέθοδοι

Σήμερα, η διαδικασία έχει γίνει πολύ πιο ακριβής χάρη στην τεχνολογία:

·         TLG (Thesaurus Linguae Graecae): Μια τεράστια ψηφιακή βάση δεδομένων της ελληνικής γραμματείας.

·          Ειδικά λογισμικά αναλύουν στατιστικά τη συχνότητα εμφάνισης μικρών λέξεων (όπως σύνδεσμοι, άρθρα, μόρια: καί, δέ, γάρ, μήν) που χρησιμοποιεί ασυνείδητα κάθε συγγραφέας. Το «ψηφιακό αποτύπωμα» του Χρυσοστόμου είναι πλέον χαρτογραφημένο· αν ένα κείμενο αποκλίνει στατιστικά, απορρίπτεται.

 

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.-ΟΙ ΟΜΙΛΕΣ  ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ

Στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://www.academia.edu/6841563/The_Image_of_Prophet_Elijah_in_Ps_Chrysostom_The_Greek_Homilies υπάρχει δημοσιευμένη εργασία με τίτλο «The Image of Prophet Elijah in Ps. Chrysostom, The Greek Homilies»

Στη συγκεκριμένη μελέτη της Francesca Prometea Barone, παρουσιάζονται και αναλύονται οι ελληνικές ψευδο-χρυσοστομικές ομιλίες (ψευδεπίγραφα έργα που αποδίδονται στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο) οι οποίες είναι αφιερωμένες στον Προφήτη Ηλία.

Συγκεκριμένα, εξετάζονται λεπτομερώς οι εξής τρεις ομιλίες:

1. In Eliam prophetam sermo (PG 56, 583-586, CPG 4565): (ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ ) ΕΙΝΑΙ Η ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ Ν ΟΠΟΙΑ ΔΗΜΙΟΥΓΗΣΕ ΤΟ ΘΕΜΑ Ο Ι.Π ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ .

Η ομιλία σχολιάζει τα επεισόδια της ζωής του Ηλία από το βιβλίο των Βασιλειών (την ξηρασία, τα κοράκια στον χείμαρρο, τη χήρα στα Σαρεπτά). Παρουσιάζει τον Ηλία ως έναν δίκαιο άνθρωπο με επίμονο ζήλο για τον Θεό, ο οποίος επιθυμεί την τιμωρία των Ιουδαίων για τις αμαρτίες τους και έρχεται σε αντίθεση με την ευσπλαχνία του Θεού.

2. In Martham, Mariam et Lazarum (PG 61, 701-706, CPG 4639) (Στην Μάρθα, την Μαρία και τον Λάζαρο): Εστιάζει στα ίδια βιβλικά επεισόδια, αλλά δίνει πολύ μεγαλύτερη έμφαση στη «σκληροκαρδία» (sklerokardia) και το αλύγιστο του χαρακτήρα του Ηλία. Η ομιλία αυτή ερμηνεύει τα γεγονότα (τη διατροφή από τα κοράκια και τον θάνατο του γιου της χήρας) ως μέσα που χρησιμοποίησε ο Θεός για να ταπεινώσει, να προσβάλει και τελικά να αναγκάσει τον προφήτη να δείξει έλεος.
3. In SS. Petrum apostolum et in Eliam prophetam (PG 50, 725-736, CPG 4513) (:Στον Άγιο Πέτρο τον απόστολο και στον Ηλία τον προφήτη). Μια ομιλία με έντονα εγκωμιαστικό και πανηγυρικό χαρακτήρα που παρουσιάζει τον Ηλία ως «επίγειο άγγελο» και «ουράνιο άνθρωπο». Δικαιολογεί τη σκληρότητα του προφήτη λόγω της καθολικής ειδωλολατρίας και ηθικής κατάπτωσης του Ισραήλ. Η γνησιότητα αυτής της ομιλίας είναι ιστορικά αμφιλεγόμενη.
4. In Eliam, et in viduam, et de elemosyma (PG 50, 337-348):(περισσότερα στην συνέχεια)

ΠΟΙΕΣ ΟΜΙΛΙΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΘΕΩΡΟΥΝΤΑΙ ΓΝΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΙΕ ΝΟΘΕΣ;

 

1. In Eliam prophetam sermo (PG 56, 583-586): Θεωρείται νόθο (spurious / ψευδο-χρυσοστομικό) έργο. Συγκεκριμένα, ο Sever J. Voicu τη χαρακτηρίζει ως μια παλαιά νόθα ομιλία, η οποία μάλιστα είχε λογοκλαπεί από τον Βασίλειο Σελευκείας.
2. In Martham, Mariam et Lazarum (PG 61, 701-706): Θεωρείται επίσης νόθο (ψευδο-χρυσοστομικό) έργο.
3. In SS. Petrum apostolum et in Eliam prophetam (PG 50, 725-736): Η γνησιότητά της είναι αμφιλεγόμενη και αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης. Κατά τον 17ο αιώνα, οι μελετητές Savile και Tillemont τη θεωρούσαν γνήσια. Τον 18ο αιώνα, ο Montfaucon εξέφρασε έντονες επιφυλάξεις για το ύφος της, αλλά απέφυγε να την κατατάξει οριστικά στις νόθες. Στη σύγχρονη εποχή, ο μελετητής J.-P. Bouhot υπερασπίζεται τη γνησιότητά της, ενώ αντίθετα ο Sever J. Voicu τη θεωρεί νόθο έργο της αρχαιότητας.
4. In Eliam, et in viduam, et de elemosyma (PG 50, 337-348): Αυτή είναι η γνήσια ομιλία που αφιέρωσε ο ίδιος ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος στον Προφήτη Ηλία.

ΔΗΛΑΔΗ Η ΓΝΗΣΙΑ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ ΕΙΝΑΙ, ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤΟ (PG 50, 337-348) ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΕΤΑΙ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ» (ΠΗΓΗ: Ι. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ P.G. 56, ΣΕΛ. 584-586) (https://entoytwnika1.blogspot.com/2026/07/blog-post_24.html)

Επιπλέον, για λόγους σύγκρισης, παρουσιάζεται στην παραπάνω εργασία  συνοπτικά η γνήσια ομιλία του Ιωάννη του Χρυσοστόμου:

• In Eliam, et in viduam, et de elemosyma (PG 50, 337-348): Χρησιμοποιείται για να αναδειχθεί η διαφορά ύφους, καθώς ο γνήσιος Χρυσόστομος εκφράζει ανεπιφύλακτο θαυμασμό για τον Ηλία και ερμηνεύει την ανοχή του στην πείνα ως δείγμα ακραίας αρετής («φιλοσοφίας») και όχι σκληρότητας.

Τέλος, υπάρχουν έργα που απλώς αναφέρονται ή εξαιρούνται από τη συγκεκριμένη μελέτη:

• Oratio in Eliam prophetam (CPG 4971, BHG 557b): Συγκαταλέγεται στη λίστα των ελληνικών ομιλιών του σώματος κειμένων, αλλά δεν αναλύεται διεξοδικά στο άρθρο.
• On the prophet Elijah and on Jezebel: Μία ακόμη ψευδο-χρυσοστομική ομιλία που σώζεται μόνο στο χειρόγραφο Parisinus Coislin Gr. 121, η οποία όμως παραλείπεται από τη συγγραφέα επειδή δεν κατέστη δυνατό να αποκτήσει αναπαραγωγή του χειρογράφου σε μικροφίλμ.
• Αρχαίες μεταφράσεις σε άλλες γλώσσες: Η κοπτική ομιλία Encomium in Eliam prophetam και οι λατινικές Sermo de ascensione Eliae και Sermo de Elia αναφέρονται απλώς στη λίστα, καθώς η ανάλυσή τους γίνεται σε ξεχωριστό άρθρο του Gianluca Masi στον ίδιο τόμο.

Συγκριτική Ανάλυση της Εικόνας του Προφήτη Ηλία στη Χρυσοστομική και Ψευδο-Χρυσοστομική Γραμματεία

1. Εισαγωγή: Το Πρόσωπο του Ηλία ως Πεδίο Ρητορικής Διαπάλης

Τα κείμενα αυτά, ενταγμένα στα βυζαντινά εορτολόγια για την πανήγυρη της 29ης Ιουλίου, υπερβαίνουν την απλή ηθική διδασκαλία· λειτουργούν ως μέσα διόρθωσης του ακροατηρίου μέσω της δραματικής αναπαράστασης του προφητικού βίου. Κεντρικός άξονας της ανάλυσης είναι η «παιδαγωγική της φιλανθρωπίας»: η μετάβαση από τον άκαμπτο ζήλο και τη «σκληροκαρδία»  στη θεία ευσπλαχνία. Τα βιβλικά επεισόδια μετατρέπονται σε «παιδευτικούς μηχανισμούς» που επιστρατεύει ο Δεσπότης για να μεταμορφώσει έναν αυστηρό τιμωρό σε μαθητή του ελέους, αναδεικνύοντας διαφορετικές ερμηνευτικές αποχρώσεις που κυμαίνονται από τον απόλυτο εγκωμιασμό έως την ηθική αποδοκιμασία.

 

Σε κλίμα κατάνυξης πραγματοποιήθηκε η επίσκεψη του Προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντιμίρ Πούτιν στον Καθεδρικό Ναό των Αρχαγγέλων, στην καρδιά του Κρεμλίνου της Μόσχας.

Ο Ρώσος Πρόεδρος παρέστη στον τόπο ταφής των ηγεμόνων της Ρωσίας και συμμετείχε σε ειδική δέηση μπροστά στα λείψανα του Αγίου Μεγάλου Πρίγκιπα Ντμίτρι Ντόνσκοϊ, τα οποία ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια εργασιών αναστήλωσης του Καθεδρικού Ναού.

Συγκεκριμένα η πρόσβαση στον κρυφό ταφικό χώρο επιτεύχθηκε τον Ιούλιο, κατά τη διάρκεια κατεπειγουσών εργασιών αποκατάστασης.

Αφορμή για την αμεση επέμβαση των ειδικών στάθηκε η επικίνδυνη καθίζηση των πλακών του δαπέδου, η οποία δημιουργούσε άμεση απειλή κατάρρευσης των μνημειακών τάφων των μεγάλων πριγκίπων.

Οι αρχαιολόγοι, αφού έλαβαν τη σχετική ευλογία από τον Πατριάρχη Μόσχας και Πασών των Ρωσών, κ. Κύριλλο, προχώρησαν στην προσεκτική αποσυναρμολόγηση της τοιχοποιίας της κρύπτης.

Η ανασκαφή έφερε στο φως τρεις σαρκοφάγους από λευκή πέτρα.

Μετά από επιστημονική εξέταση, οι σαρκοφάγοι ταυτοποιήθηκαν και ανήκουν: Στον Άγιο Μεγάλο Πρίγκιπα Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Ντόνσκοϊ, στον Μεγάλο Πρίγκιπα Ιβάν Ιβάνοβιτς Κράσνι και στον Πρίγκιπα Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Ζίλκα του Ούγκλιτς.

Όπως διαπιστώθηκε από τους ειδικούς, τα λείψανα του Αγίου Πρίγκιπα Ντμίτρι Ντόνσκοϊ διατηρήθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση εντός της σαρκοφάγου, με μόνη εξαίρεση το αριστερό οστό της πτέρνας.

Με απόφαση του Προκαθημένου της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, δόθηκε η ευλογία ώστε τρία θραύσματα των ιερών λειψάνων να τοποθετηθούν σε ισάριθμες λειψανοθήκες, προκειμένου να τεθούν προς προσκύνηση για τους πιστούς.

Ο Πρόεδρος Πούτιν χαρακτήρισε την ανακάλυψη των λειψάνων «μοναδική», «εκπληκτική» και «θαυματουργή», ενώ ανέφερε ότι μίλησε με τον Πατριάρχη Κύριλλο, ο οποίος τον ενημέρωσε για τις περαιτέρω ενέργειες.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΟΦΕΙΛΟΜΕΝΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ»

 

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

 Αναγκάζομαι να επανέλθω  με συμπληρωματικό πιο αναλυτικό κείμενο σε απάντηση στα γραφόμενα στο ιστολόγιο «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ», μετά τα νέα δεδομένα που έχουν προκύψει από τη  δική μου έρευνα. Υπενθυμίζω στους αναγνώστες ότι διαχειριστής του ιστολογίου ΙΩΑΝΝΗΣ Ν.Π., (στο εξής Ι.Π) ξεκίνησε την τοποθέτησή του στη δημοσίευση του άρθρου «Περί του λόγου του Αγίου Ιωάννου του Χρυσόστομου που αφορά τον Προφήτη Ηλία. όχι ως ένας ουδέτερος ερευνητής που αναζητά την αλήθεια, αλλά ως ένας θιγμένος ιστολόγος που το δημοσίευσε ΧΩΡΙΣ ΣΧΕΤΙΚΟ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ του λόγου, που προσπαθεί να υπερασπιστεί το κύρος του. Η τακτική που ακολουθεί επικεντρώνεται στο να ακυρώσει τον γράφοντα ( π.Δ.Α)   υποδεικνύοντας τα λάθη του (οι «ψεύτικες» ή λανθασμένες πηγές;;;;), αντί να μπει στην ουσία της πατρολογικής αλήθειας. Άγευστος ποιμαντικής ευαισθησίας, αδιαφορεί για τον τυχόν σκανδαλισμό των πιστών σε μια εποχή που η Παλαιά Διαθήκη αμφισβητείται και τίθεται στο στόχαστρο διαφόρων αντιεκκλησιαστικών.

Η αναφορά στην Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) χρησιμοποιείται ως «εύκολος στόχος. Αντί να μείνει στην αυστηρή επιστημονική αποδόμηση, χρησιμοποιώντας ειρωνεία και υποτιμητικό τόνο  για τον γράφοντα ,υποβάθμισε το επίπεδο του διαλόγου, που ο ίδιος προκάλεσε, αλλά δυστυχώς απέτυχε του στόχου του, όπως θα αποδείξουμε στη συνέχεια. Αποτυγχάνει να αποδείξει τη γνησιότητα του κειμένου που ο ίδιος δημοσίευσε, διότι αγνοεί τη βασική πατρολογική πραγματικότητα για τα ΨΕΥΔΟ-ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ.

Η μέθοδος του Ι.Π.

Ο Ι.Π. ξεκίνησε με ένα σοβαρότατο πατρολογικό σφάλμα. Είναι  γνωστό στην επιστημονική Πατρολογία ότι ο 56ος τόμος της Patrologia Graeca του J.P. Migne (καθώς και τμήματα των PG 55, 59-64) αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από νόθα, αμφισβητούμενα ή ψευδεπίγραφα έργα (Spuria / Pseudo-Chrysostomica). Ο Ι.Π. ισχυρίζεται ότι, επειδή οι πηγές του γράφοντος( π.Δ.Α )  ήταν κατά την γνώμη του  κατασκευασμένες, τότε... το κείμενο του Χρυσοστόμου είναι αυτόματα γνήσιο! Αυτό αποτελεί λογική πλάνη.

Για να υποστηρίξει την άποψή του στο υστερόγραφο (Υ.Γ.) καταφεύγει σε μια φθηνή επίκληση στην αυθεντία, αναφέροντας ότι ένας Μητροπολίτης (ο Γόρτυνος) χρησιμοποίησε τη συγκεκριμένη ομιλία: «Μάλλον και ο Γόρτυνος δεν θα ήξερε για ψευδεπίγραφα κείμενα...». Του απαντάμε ως εξής:Ο Γόρτυνος ήταν καθηγητής στον τομέα της Ερμηνείας της Παλαιάς Διαθήκης και όχι της Πατρολογίας. Το ότι ένας επίσκοπος ή ρήτορας χρησιμοποίησε μια ομιλία από την PG σε ένα κήρυγμα ή άρθρο δεν αποτελεί επιστημονική απόδειξη γνησιότητας. Οι κληρικοί συχνά χρησιμοποιούν κείμενα της παράδοσης για ποιμαντικούς λόγους, χωρίς να κάνουν κριτική εξέταση των χειρογράφων.

Η επίκληση σε πρόσωπα αντί για χειρόγραφα και κριτικές εκδόσεις (όπως π.χ. της σειράς Sources Chrétiennes ή του Clavis Patrum Graecorum - CPG) αποδεικνύει ερασιτεχνισμό.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Οι βιβλιογραφικές πηγές.

‘Όπως φαίνεται από τη δημοσίευση του γράφοντος “ ΜΙΑ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ. (ΠΡΟΣΟΧΗ.....) χρησιμοποιήθηκαν και άλλες βιβλιογραφικές πηγές στην τελευταία παράγραφο, τις οποίες ο Ι.Π αγνοεί προκλητικά, ΕΠΕΙΔΉ ΑΚΥΡΏΝΟΥΝ ΤΗΝ ΠΗΓΗ ΠΟΥ Ο ΙΔΙΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ.

Ο γράφων χρησιμοποίησε, ως βάση του παραπάνω  άρθρου,  τρεις βασικές επιστημονικές εργασίες (ΠΗΓΕΣ Α1, Α2,Α3, A4). Δυο μεταπτυχιακές εργασίες και μια διδακτορική διατριβή που πραγματοποιήθηκαν αρκετά χρόνια πριν και σε διαφορετικές εποχές και ασχολούνται με το έργο του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Αυτές αναφέρουν τις αμφισβητούμενες από Ι.Π,  πηγές, ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΑΜΕ. Επειδή πρόκειται για πολύ δυνατές εργασίες επανεξέτασα τις πηγές και κατέληξα στα συμπεράσματα, που θα φανούν στην πορεία. Υπενθυμίζω ότι βασικοί  σκοποί  των δημοσιεύσεων του γράφοντος ήταν οι εξής:

1. Η γνωστοποίηση στους αναγνώστες της ύπαρξης ΨΕΥΔΟ-ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΙΚΏΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ (ΝΟΘΩΝ).

2. Η ενημέρωση ότι σε αυτά τα κείμενα υπάρχει και αυτό που δημοσίευσε ο Ι.Π και αφορά τον προφήτη Ηλία.

3. Η κριτική αντιμετώπιση του κειμένου καθώς και του σχετικού κηρύγματος του Π.ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ (σχετικό άρθρο «Διαστρέβλωση του Προφήτου Ηλία του Θεσβίτου από τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου). Επειδή απέχουν πολύ από την ερμηνευτική του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου.

Πριν ξεκινήσουμε τα σχετικά με τις αμφισβητούμενες βιβλιογραφικές πηγές  από τον Ι.Π.  θα πρέπει να αναφέρουμε  μερικά σημεία της σχετικής ομιλίας στον προφήτη Ηλία, που δημιουργούν προβλήματα και αποδεικνύουν ότι βρίσκονται έξω από το πνεύμα της ερμηνευτικής του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου.

Θεολογικά προβλήματα του λόγου «ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ»

1.      Ο συγγραφέας παρουσιάζει τον Προφήτη Ηλία ως εκδικητικό, απάνθρωπο, σκληρόκαρδο και «μισάνθρωπο», ο οποίος εμμένει στην τιμωρία των ανθρώπων ακόμα και όταν εκείνοι υποφέρουν. Αντίθετα, ο γνήσιος Χρυσόστομος εξαίρει το προφητικό ήθος και βλέπει την αυστηρότητα του Ηλία ως θεία παιδαγωγία και όχι ως εμπιστοσύνη σε προσωπικό γινάτι.

2.      Στο κείμενο εμφανίζεται ο Θεός να «φοβάται» τον όρκο του Ηλία, να πιέζεται, να εκλιπαρεί («πρεσβεύει») τον δούλο Του και να χρησιμοποιεί «τεχνάσματα» (όπως τον θάνατο του παιδιού της χήρας) για να μαλακώσει την καρδιά του Προφήτη. Η εικόνα ενός Θεού που άγεται και φέρεται από το πείσμα ενός ανθρώπου είναι δογματικά απαράδεκτη και εντελώς ξένη προς τη χρυσοστομική θεολογία.

3.      Το κείμενο εισάγει φανταστικούς, δραματικούς διαλόγους μεταξύ Θεού και Προφήτη, καθώς και αποκαλύψεις μέσω «οραμάτων» στη χήρα της Σαρεφθά, τα οποία δεν υπάρχουν στο βιβλικό κείμενο (Γ' Βασιλειών/Α' Βασιλέων 17).

4.      Η  παρουσίαση της ανάληψης του Ηλία ως «εξορία» στον ουρανό για να μην καταστρέψει τους αμαρτωλούς στη γη, αποτελούν ευφάνταστη  και θεολογικά αδόκιμη  κατασκευή.

 

ΟΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ Η ΑΞΙΑ ΤΟΥΣ

Α. Για την πρώτη βιβλιογραφική πηγή του άρθρου έγραψα τα εξής που βρήκα σε μια μεταπτυχιακή εργασία.(ΠΗΓΗ Α1).

Παπαδόπουλος, Στυλιανός Γ., Πατρολογία, Τόμος Β΄ (4ος αιώνας: Ανατολή και Δύση), Αθήνα 1990 . Ο συγγραφέας αναλύει εκτενώς το γνήσιο έργο του Ιωάννου Χρυσοστόμου και κάνει ειδική μνεία στο πρόβλημα των νοθευμένων λόγων (Spuria) που διεισέδυσαν στη χρυσοστομική παράδοση. Σελίδες: 711–715 (Ενότητα: «Έργα – Αυθεντικότητα και Νόθα») & σελ. 720 (αναφορά στις συλλογές των Spuria).

 Διαπίστωσα ότι η πηγή ασχολείται με τα νόθα έργα των πατέρων της τέταρτης μετά Χριστό  χιλιετίας και σε αρκετά σημεία ασχολείται και με τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Επομένως, ως πηγή ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΣΧΕΤΗ ΜΕ ΤΟ ΘΕΜΑ ΠΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΥΜΕ. Απλά, τα αναφερόμενα στη συνέχεια (και πιθανόν οι σελίδες) ανήκουν σε άλλα έργα του μακαριστού πατρολόγου Σ.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ή σε άλλη έκδοση από αυτή που χρησιμοποιεί ο Ι.Π., που εκ παραδρομής δεν αναφέρθηκαν.

Θέσαμε την εξέταση της  παραπάνω βιβλιογραφικής πηγής  σε μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης ,ρωτώντας και  τι έκδοση χρησιμοποίησε  και πήραμε την εξής απάντηση:

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ. Χρησιμοποιώ την 1η έκδοση του Β΄ Τόμου της Πατρολογίας του Στυλιανού Παπαδόπουλου (Αθήνα 1990, Εκδόσεις «Γρηγόρη» / Αυτοέκδοση), η οποία περιλαμβάνει 854 σελίδες. Επειδή το συγκεκριμένο έργο επανεκδόθηκε και αναθεωρήθηκε μεταγενέστερα (με αλλαγές στην σελιδοποίηση και την κατάταξη ορισμένων ενοτήτων), είναι πιθανό να συμβουλεύεστε διαφορετική ανατύπωση ή έκδοση (π.χ. 2η ή 3η έκδοση). Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος στον Β΄ Τόμο της Πατρολογίας του Στ. Παπαδόπουλου εξετάζεται πολύ νωρίτερα, στις σελίδες 263 έως 628.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΡΩΤΟ.

Η τεχνητή νοημοσύνη δίνει διαφορετική απάντηση από αυτή που γράψαμε.

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΟΤΙ ΔΕΝ ΤΗΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΑΜΕ, ΟΥΤΕ  ΤΩΡΑ ΕΞΕΤΑΣΑΜΕ ΑΥΤΑ ΠΟΥ ΓΡΑΦΟΝΤΑΙ.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

Β. ΓΙΑ ΤΗ  ΔΕΥΤΕΡΗ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΉ ΠΗΓΗ (Α2) ΓΡΑΨΑΜΕ:

Παντελεήμων (Καθρεπτίδης), Αρχιμ., Τα Ψευδο-Χρυσοστομικά έργα: Συμβολή στην έρευνα των Spuria του Ιωάννου Χρυσοστόμου, Θεσσαλονίκη 2005.Εξειδικευμένη μονογραφία πάνω στους λόγους της PG 55-56 και στη μεθοδολογία αναγνώρισης των νόθων κειμένων. Σελίδες: 45–52 (Μεθοδολογία ταξινόμησης των Spuria) & σελ. 118–122 (Ειδικός κατάλογος ομιλιών της PG 56 με αναφορά στον λόγο «Εἰς τὸν Προφήτην Ἠλίαν»).

Ο Ι.Π γράφει.

Kατ΄ αρχάς ο Παντελεήμων Καθρεπτίδης δεν θα μπορούσε το 2005 να ήταν Αρχιμανδρίτης όπως παρουσιάζεται Παντελεήμων (Καθρεπτίδης), Αρχιμ., διότι το 2003 με πρόταση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστοδούλου, εξελέγη Επίσκοπος. Αλλά και αυτό να μην ήταν, τέτοια έκδοση πολύ απλά δεν υπάρχει......

 

ΣΧΟΛΙΟ ΔΙΚΟ ΜΑΣ.

Ο συντάκτης της κρίσης (Ι.Π.) επιδεικνύει θεμελιώδη άγνοια βασικών κανόνων της ακαδημαϊκής και βιβλιογραφικής δεοντολογίας, αδυνατώντας πλήρως να διακρίνει την έννοια του «τίτλου μονογραφίας» από εκείνη του «τίτλου αυτοτελούς βιβλίου».

Με ποια απολύτως επιστημονική, λογική ή βιβλιογραφική βάση αποφαίνεται αυθαίρετα ότι «δεν υπάρχει τέτοια έκδοση», όταν ουδέποτε ισχυριστήκαμε ή αναγράψαμε εμείς την ύπαρξη αυτοτελούς έκδοσης; Η απόδοση ανύπαρκτων ισχυρισμών σε εμάς συνιστά προφανή διαστρέβλωση της πραγματικότητας, ενώ παράλληλα ο Ι.Π. οφείλει να απαντήσει με ποια συγκεκριμένα στοιχεία «αποδεικνύει» τον αρνητικό του ισχυρισμό: πώς στοιχειοθετεί ότι η εν λόγω μονογραφία δεν δημοσιεύθηκε πράγματι ως αυτοτελής ενότητα, κεφάλαιο ή άρθρο σε κάποιο βιβλίο ή επιστημονικό περιοδικό το έτος 2005; Η παντελής έλλειψη διασταύρωσης των δεδομένων, η αυθαίρετη κατασκευή ισχυρισμών και η εκτόξευση ανυπόστατων αφορισμών καθιστούν την κρίση του Ι.Π. επιστημονικά μετέωρη, ουσιαστικά αβάσιμη και απολύτως απορριπτέα.

Ο ισχυρισμός του Ι.Π.  καταρρέει αμέσως κάτω από το βάρος της ίδιας του της προχειρότητας. Για να δικαιούται ένας μελετητής να αποφανθεί τελεσίδικα για την ανυπαρξία ενός έργου ή μιας θεολογικής μονογραφίας, οφείλει προηγουμένως να έχει πραγματοποιήσει εξαντλητική και συστηματική βιβλιογραφική έρευνα. Ο Ι.Π., ωστόσο, αποτυγχάνει παταγωδώς να αποδείξει την υπόθεσή του, καθώς η τακτική του χαρακτηρίζεται από πλήρη απουσία βιβλιογραφικού ελέγχου. Είναι προφανές πως δεν εξέτασε ένα προς ένα τα τεύχη των επίσημων εκκλησιαστικών περιοδικών (ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ, ΘΕΟΛΟΓΙΑ), ούτε μπήκε στον κόπο να αποδελτιώσει την πολυδεκαετή αρθρογραφία και το συγγραφικό έργο του νυν επισκόπου Π.Κ., ο οποίος υπηρέτησε ως Ιεροκήρυκας του Καθεδρικού Ναού Αθηνών για σχεδόν τρεις δεκαετίες (1974–2003).

Παράλληλα, ο Ι.Π. επιδεικνύει προκλητική άγνοια της πραγματικότητας, προσπερνώντας το γεγονός ότι η διακονία του επισκόπου στον άμβωνα είναι στενά υφασμένη με τη μελέτη, την ερμηνευτική σκέψη και την κοινωνική θεολογία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου — του κατεξοχήν προστάτη των ιεροκηρύκων. Η χρυσοστομική αυτή επίδραση διατρέχει πληθώρα άρθρων, κηρυγμάτων και αυτοτελών εκδόσεών του, όπως το βιβλίο «Κηρύξατε επί των δωμάτων».

Στην πραγματικότητα, ο Ι.Π. δεν «αποδεικνύει» απολύτως τίποτα· απλώς αυθαίρετα μετατρέπει τη δική του άγνοια, ερευνητική ανεπάρκεια ή τεμπελιά σε «τεκμήριο ανυπαρξίας». Το γεγονός ότι ο ίδιος δεν κρατά στα χέρια του έναν συγκεκριμένο ακαδημαϊκό τίτλο που ο ίδιος φαντάζεται, δεν σημαίνει ότι η συγγραφική και ποιμαντική προσφορά του επισκόπου πάνω στον Χρυσόστομο δεν υφίσταται. Εν κατακλείδι, ο ισχυρισμός του Ι.Π. είναι επιστημονικά μετέωρος, σοφιστικός και ανυπόστατος, καθώς στηρίζεται αποκλειστικά σε εικασίες και όχι σε πραγματική αποδελτίωση των πηγών.

Γ. ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΗΓΗ (Α3) ΓΡΑΨΑΜΕ.

Αραμπατζής, Χρήστος, Η χειρόγραφη παράδοση των έργων του Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2001. Εξετάζει πώς οι μεταγενέστεροι αντιγραφείς πρόσθεταν το όνομα του Χρυσοστόμου σε ανώνυμες ομιλίες. Σελίδες: 83–91 (Ενότητα: «Η διείσδυση ανωνύμων ομιλιών στη χρυσοστομική παράδοση») & σελ. 142–146. Στη γενική σειρά 37 τόμων του Χρυσοστόμου στην ΕΠΕ, ο τόμος PG 56 παραλείπεται στο σύνολό του).

 Ο Ι.Π γράφει: « επίσης πολύ απλά τέτοια έκδοση δεν υπάρχει.....»

ΣΧΟΛΙΑ.Ο ισχυρισμός του Ι.Π. ότι «τέτοια έκδοση πολύ απλά δεν υπάρχει» δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο από ένα μνημείο επιπολαιότητας, δογματικής άγνοιας και παντελούς απουσίας σοβαρής ερευνητικής μεθοδολογίας. Ο Ι.Π. βιάστηκε να θριαμβολογήσει για μια ανυπαρξία που κατασκεύασε ο ίδιος στο μυαλό του, αποδεικνύοντας ότι αδυνατεί να διαβάσει ακόμα και τα βασικά.

Ουδέποτε ισχυριστήκαμε ή γράψαμε ότι τα εν λόγω στοιχεία αποτελούσαν αυτοτελείς τίτλους βιβλίων. Αυτό το αυθαίρετο συμπέρασμα κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου από τον ίδιο τον Ι.Π. αντί να κάνει το στοιχειώδες: να πραγματοποιήσει πραγματική έρευνα.

Η δική μας διασταυρωμένη έρευνα τον εκθέτει ανεπανόρθωτα. Το βιβλίο όχι μόνο υπάρχει, αλλά εντοπίστηκε, και τα στοιχεία που επικαλούμαστε συνιστούν συγκεκριμένες, καταγεγραμμένες ενότητες εντός αυτού του έργου, το οποίο εκδόθηκε υπό διαφορετικό τίτλο. Η ανικανότητα του Ι.Π. να εντοπίσει την πηγή και η βιασύνη του να αποφανθεί τελεσίδικα με την αλαζονική φράση «πολύ απλά δεν υπάρχει», δεν αποδεικνύει την ανυπαρξία του κειμένου — αποδεικνύει «πολύ απλά» τη δική του ερευνητική ανεπάρκεια, την επιφανειακή ανάγνωση των δεδομένων και την επιστημονική του φθηνεία.

Θέσαμε  ως ερώτηση  σε μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης την παραπάνω βιβλιογραφική και πήραμε την εξής απάντηση.

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Το βιβλίο με τίτλο «Η χειρόγραφη παράδοση των έργων του Ιωάννου Χρυσοστόμου» (Εκδόσεις Πουρναρά, 2001) δεν υπάρχει ως ξεχωριστή έκδοση ή αυτοτελής τίτλος στη βιβλιογραφία του Χρήστου Αραμπατζή.

 

 ΚΥΡΙΕ ΙΩΑΝΝΗ ΠΑΠΑΡΗΓΑ, ΠΟΙΟΣ ΤΕΛΙΚΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΕΓΩ Η ΕΣΥ;;;

Δ. ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΗΓΗ (Α4) γράψαμε:

Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια (ΘΗΕ), Τόμος 6, Λήμμα «Ιωάννης ο Χρυσόστομος» (Ενότητα: Νόθα Έργα / Spuria), Αθήνα 1965. Σελίδες: Στήλες 1152–1154 (στο λήμμα «Ιωάννης ο Χρυσόστομος», ειδική υπο-ενότητα «Νόθα και Αμφισβητούμενα»).

 

Ρωτήσαμε μοντέλο της τεχνητής νοημοσύνης γι΄αυτά και πήραμε την εξής απάντηση, χωρίς να εξετάσουμε την ακρίβειά της.

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ειδική υπο-ενότητα για τα Νόθα / Αμφισβητούμενα (Spuria) βρίσκεται εκτενέστερα προς το τέλος του λήμματος (γύρω στις στήλες 1180–1185)

 

ΕΡΩΤΗΣΗ ΠΡΟΣ Ι.Π. Η απάντηση της τεχνητής νοημοσύνης μοιάζει με ό,τι  δημοσίευσα εγώ ή ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΕΙΩΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ;;;

ΤΕΛΙΚΑ Ι.Π., ΠΟΙΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ΤΗΝ  ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ;;;

ΓΙΑΤΙ ΕΓΙΝΑ ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ (ΦΡΑΝΚ ΣΑΦΕΡ)

 

Ο Φρανκ Σάφερ είναι σεναριογράφος, σκηνοθέτης και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο έχει τίτλο «Ψεύτικα Μαργαριτάρια για Αληθινούς Χοίρους». Ζει στη Μασαχουσέτη με τη σύζυγο και τα παιδιά του. Πριν ασπαστεί την Ορθοδοξία, ανήκε σε μια προτεσταντική ευαγγελική ομάδα και ήταν γνωστός ως ο υποστηρικτής και συγγραφέας της.

Βαπτίστηκα στην Ελληνορθόδοξη Εκκλησία την 1η Δεκεμβρίου 1990. Ήταν το αποκορύφωμα μιας μάλλον μακράς προσωπικής οδύσσειας που με οδήγησε από την καρδιά του ευαγγελικού προτεσταντικού «σεχταρισμού» στην ιστορική Εκκλησία.

Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για τους οποίους εγκατέλειψα την προτεσταντική μου κληρονομιά και εντάχθηκα στην ορθόδοξη κοινότητα. Πρώτον, πείσθηκα ότι οι ισχυρισμοί της ιστορικής Εκκλησίας -ότι είναι η αληθινή Εκκλησία- είναι δικαιολογημένοι. Δεύτερον: στο σχισματικό χάος του Προτεσταντισμού άρχισα να βλέπω την εκπλήρωση των τρομερών προειδοποιήσεων των Πατέρων της Εκκλησίας κατά του σχίσματος. Αυτό επιτάχυνε την αναζήτησή μου για την αδιάσπαστη, αρχική και νόμιμη, αποστολική τάξη που έχει καθιερωθεί στην ιστορική Εκκλησία. Τρίτον: για πολλά χρόνια, ενώ προσπαθούσα να γίνω Χριστιανός, αντί να «πιστεύω» στον Χριστιανισμό, συχνά αναρωτιόμουν γιατί το ταξίδι μου ήταν τόσο μοναχικό και ατομικιστικό. Αναρωτιόμουν γιατί φαινόταν να έχω μόνο λίγα πνευματικά όπλα για να πολεμήσω την αμαρτία μου. Καθώς άρχισα να ανακαλύπτω την ιστορική Εκκλησία, άρχισα επίσης να ανακαλύπτω ένα ολόκληρο οπλοστάσιο πνευματικών όπλων που δεν γνώριζα ποτέ ότι υπήρχαν.

Όσον αφορά τα δύο πρώτα σημεία, δηλαδή τους ισχυρισμούς της ιστορικής Εκκλησίας και την κριτική της χαοτικής κατάστασης του Προτεσταντισμού, έχω γράψει εκτενώς για αυτό το θέμα αλλού. Εδώ, επομένως, θα ασχοληθώ κυρίως με τον τρίτο μου λόγο - την προσωπική διάσταση του πνευματικού μου ταξιδιού προς την Εκκλησία.

Έννοια

Όλοι αναζητούμε νόημα στη ζωή μας. Για να βρούμε αυτό το νόημα, χρειαζόμαστε ορισμένα αμετάβλητα πρότυπα, στόχους και παραμέτρους με τις οποίες θα μετράμε την πρόοδό μας προς το να γίνουμε αυτό που θα θέλαμε.

Ωστόσο, αν μια μέρα ανακαλύψουμε ότι οι ιδέες μας για το ποιοι είναι οι πνευματικοί μας στόχοι έχουν περιοριστεί σε υποκειμενικά και καθαρά προσωπικά πρότυπα που έχουμε δημιουργήσει εμείς οι ίδιοι, τότε κάθε ελπίδα για την αναζήτηση αμετάβλητου νοήματος -πόσο μάλλον υπερβατικού αιώνιου νοήματος- χάνεται. Σε ένα πνευματικό πλαίσιο, αυτό ισοδυναμεί με την ανακάλυψη ότι ο φράχτης του μπέιζμπολ κινείται ανάμεσα σε δύο χτυπήματα, κάτι που θα ακύρωνε εντελώς και θα ακύρωνε κάθε νόημα μιας «ελεύθερης βολής», ακόμα κι αν είχε γίνει.

Το πρόβλημα με τον Προτεσταντισμό είναι ότι ο άνθρωπος είναι ανεξάρτητος από την Ιερή Παράδοση. Ο «φράχτης» - η παράδοση - μπορεί να μετακινηθεί αυθαίρετα επειδή χωρίς την αποστολική εξουσία οποιαδήποτε προτεσταντική γνώμη είναι τόσο καλή όσο η γνώμη οποιουδήποτε (άλλου) ατόμου για το τι σημαίνει να είσαι Χριστιανός.

Οποιοδήποτε άτομο, για παράδειγμα, μπορεί να πει ότι τηρεί την Αγία Γραφή, αλλά καθώς η Ιερή Παράδοση απορρίπτεται ή τροποποιείται ριζικά, αποδεικνύεται ότι κάθε άτομο ακολουθεί μόνο τη δική του υποκειμενική ερμηνεία για το τι πιστεύει ότι λέει η Αγία Γραφή - ανάγοντάς την σε αυτό που «σημαίνει για αυτόν».

Ακόμα πιο συγκεχυμένη είναι η προτεσταντική έννοια της έννοιας της λατρείας. Είναι το χτύπημα τυμπάνων, η συμμετοχή σε κηρύγματα, η προσευχή, η ψαλμωδία, η γλωσσολαλιά και τι άλλο; Δίνονται οι χειλικές προσευχές, αλλά ένας Προτεστάντης δεν θα συμφωνήσει ποτέ με τους Προτεστάντες άλλων «αιρέσεων» για το τι είναι η λατρεία, ακόμη και στην εκκλησία, και το αποτέλεσμα είναι τόσο πνευματικά χαοτικό όσο η σχέση μεταξύ Κάιν και Άβελ. Ως αποτέλεσμα, έχουμε τα δεδομένα ότι καθεμία από τις 23.000 προτεσταντικές αιρέσεις ισχυρίζεται ότι είναι η «αληθινή εκκλησία».

Λατρεία

Ίσως ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσουμε τη διαφορά μεταξύ Ορθοδοξίας και Προτεσταντισμού είναι να επεκτείνουμε την αναλογία της ιστορίας του Κάιν και του Άβελ. Ο Προτεστάντης υποθέτει ότι ο Θεός πραγματικά δεν ενδιαφέρεται αν του προσφέρουμε ένα αρνί ή τον «καρπό της γης». Ο Ορθόδοξος Χριστιανός, από την άλλη πλευρά, πιστεύει ότι ο τρόπος που λατρεύουμε δεν είναι ένα προσωπικό, υποκειμενικό ζήτημα που κάνουμε κατά την κρίση μας, αλλά μάλλον ότι έχει ριζώσει στην μυστηριακή ιστορική Εκκλησία μέσω της καθοδήγησης του Αγίου Πνεύματος ανά τους αιώνες. Μπορούμε, όπως διδάσκει η Εκκλησία, να γνωρίζουμε πώς να λατρεύουμε και ποια είναι τα βασικά στοιχεία της μυστηριακής πρακτικής που διαμορφώνουν την αρχική λατρεία και τους κανόνες της εκκλησίας.

Ως αποτέλεσμα αυτής της πεποίθησης, ο Ορθόδοξος Χριστιανός δεν ασκεί τη λατρεία αποκλειστικά ως ατομική έκφραση αυτοπραγμάτωσης μεταμφιεσμένη σε ευσέβεια, αλλά αντίθετα προσεγγίζει τον Θεό με βάση τη μοναδική και κοινή ιστορική εμπειρία της Εκκλησίας - ολόκληρης της Εκκλησίας - η οποία περιλαμβάνει την Εκκλησία των Αγίων και των Μαρτύρων, καθώς και την παρούσα Εκκλησία στη γη.