Η Ε’ Οικουμενική Σύνοδος

 

Επιμέλεια κειμένου: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου.

Εισαγωγικά

Η μνήμη των Αγίων 165 Πατέρων της Αγίας και Οικουμενικής Πέμπτης (Ε΄) Συνόδου τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 25 Ιουλίου. ΕΠΕΞΗΓΗΣΕΙΣ 1. Τα Πρόσωπα των «Τριών Κεφαλαίων» Θεόδωρος Μοψουεστίας (392–428): Επίσκοπος της Μοψουεστίας (στην Κιλικία). Θεωρείται ο πνευματικός πατέρας του Νεστοριανισμού, καθώς στις διδασκαλίες του διαχώριζε υπερβολικά την ανθρώπινη από τη θεία φύση του Χριστού. Θεοδώρητος Επίσκοπος Κύρου (428–457): Σπουδαίος θεολόγος και ιστορικός της Εκκλησίας. Αντιτάχθηκε σφοδρά στον Άγιο Κύριλλο Αλεξανδρείας και υπερασπίστηκε τον Νεστόριο, αν και αργότερα στην Δ' Οικουμενική Σύνοδο αναθεμάτισε τον Νεστοριανισμό για να αποκατασταθεί. Ίβας Μητροπολίτης Εδέσσης (434–458): Επίσκοπος στην Έδεσσα της Μεσοποταμίας. Έγραψε τη γνωστή «Επιστολή προς Μάριν τον Πέρση», στην οποία ασκούσε έντονη κριτική στον Άγιο Κύριλλο και τη Γ' Οικουμενική Σύνοδο, θεωρώντας ότι παρεκκλίνουν προς τον Μονοφυσιτισμό. 2. Πρωταγωνιστές της Ε' Οικουμενικής Συνόδου Ιουστινιανός Α΄: Ο Αυτοκράτορας του Βυζαντίου που συγκάλεσε την Ε' Οικουμενική Σύνοδο το 553 μ.Χ. Ήταν δεινός θεολόγος και στόχος του ήταν η θρησκευτική ενότητα της αυτοκρατορίας και η συμφιλίωση με τους Μονοφυσίτες μέσω της καταδίκης των «Τριών Κεφαλαίων». Πάπας Βιγίλιος: Ο Πάπας Ρώμης κατά την περίοδο της Συνόδου. Βρέθηκε σε εξαιρετικά δύσκολη θέση ανάμεσα στις πιέσεις του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού και στις έντονες αντιδράσεις των δυτικών επισκόπων, αλλάζοντας στάση αρκετές φορές για το ζήτημα των «Τριών Κεφαλαίων». Άγιος Ευτύχιος: Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ο οποίος προήδρευσε στις εργασίες της Ε' Οικουμενικής Συνόδου. Θεόδωρος Ασκιδάς: Επίσκοπος Καισαρείας της Καππαδοκίας, βασικός θεολογικός σύμβουλος του Ιουστινιανού που πρωτοστάτησε στην κίνηση κατά των «Τριών Κεφαλαίων». Βελισάριος: Ο ενδοξότερος στρατηγός του Ιουστινιανού, ο οποίος απεστάλη ως διπλωματικός αντιπρόσωπος του αυτοκράτορα για να διαπραγματευτεί με τον Πάπα Βιγίλιο. Μηνάς & Απολινάριος: Ο Μηνάς διατελούσε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (πριν τον Ευτύχιο) και ο Απολινάριος ήταν Πατριάρχης Αλεξανδρείας, υποστηρικτές της πολιτικής του Ιουστινιανού. 3. Πατέρες της Εκκλησίας & Θεολόγοι που Αναφέρονται Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας: Πρωταγωνιστής της Γ' Οικουμενικής Συνόδου (431 μ.Χ.) που καταδικάσε τον Νεστοριανισμό και διακήρυξε την Θεοτόκο ως πραγματική Μητέρα του Θεού. Μέγας Βασίλειος: Πατέρας της Εκκλησίας (4ος αι.), του οποίου οι κανόνες και τα συγγράμματα χρησιμοποιούνται στο κείμενο ως βάση για τη διακοπή κοινωνίας με τους ετεροδόξους. Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός: Μεγάλος θεολόγος του 8ου αιώνα. Στο κείμενο αναφέρεται η 6η ευχή του από την Ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως. Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης: Σπουδαίος ομολογητής και ηγούμενος της Μονής Στουδίου (9ος αι.), υπέρμαχος της ορθόδοξης αλήθειας και της αυστηρότητας στους κανόνες της Εκκλησίας. Όσιος Μελέτιος ο Γαλησιώτης & Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας: Βυζαντινοί θεολόγοι και ασκητές που ερμήνευσαν τη βαθύτερη μυστική και σωτηριολογική σημασία της Θείας Ευχαριστίας. 4. Γεωγραφικοί Όροι & Τοπωνύμια Μοψουεστία: Αρχαία πόλη της Κιλικίας (νοτιοανατολική σημερινή Τουρκία). Κύρος: Πόλη της Ευφρατησίας (περιοχή κοντά στον Ευφράτη ποταμό, στα σύνορα Συρίας-Τουρκίας). Έδεσσα της Οσροηνής: Ιστορική πόλη της Άνω Μεσοποταμίας (η σημερινή Σανλιούρφα της Τουρκίας). Κωνσταντινούπολη (Κπόλη): Η πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και έδρα της Συνόδου. Ανάκτορο της Πλακιδίας: Αυτοκρατορικό κατάλυμα στην Κωνσταντινούπολη όπου διέμενε ο Πάπας Βιγίλιος κατά τη διαμονή του εκεί. 5. Βασικοί Εκκλησιαστικοί & Διοικητικοί Όροι Τρία Κεφάλαια: Ο θεολογικός όρος που αναφέρεται α) στον Θεόδωρο Μοψουεστίας και τα έργα του, β) στα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου κατά του Αγίου Κυρίλλου, και γ) στην Επιστολή του Ίβα Εδέσσης προς Μάριν. Ιερά Δίπτυχα: Ο κατάλογος (βιβλίο) στον οποίο αναγράφονταν τα ονόματα των ορθοδόξων επισκόπων και ζώντων/κεκοιμημένων πιστών που μνημονεύονταν κατά τη Θεία Λειτουργία. Η διαγραφή ενός ονόματος σήμαινε διακοπή εκκλησιαστικής κοινωνίας. Judicatum & Constitutum: Επίσημα γραπτά διατάγματα/αποφάσεις του Πάπα Βιγιλίου σχετικά με την καταδίκη ή την υπεράσπιση των «Τριών Κεφαλαίων». Βασιλικός «Τύπος» (Sacρα Forma): Αυτοκρατορικό διάταγμα ή θεολογική εισήγηση του Ιουστινιανού προς τη Σύνοδο, που καθόριζε την ημερήσια διάταξη των εργασιών. Κουαίστωρ (Quaestor): Ανώτατος δικαστικός και διοικητικός αξιωματούχος (υπουργός δικαιοσύνης) της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

 

Η Ε’ Οικουμενική Σύνοδος συνεκλήθη με σκοπό να προλάβει την αναβίωση του νεστοριανισμού στην Εκκλησία της Δύσεως μέσω των «Τριών Κεφαλαίων», ταυτιζόμενων με τα πρόσωπα και τα συγγράμματα των Θεοδώρου Μοψουεστίας, Θεοδωρήτου Κύρου και Ίβα Εδέσσης. Αντίθετοι προς την Γ’ Οικουμενική Σύνοδο, οι τρεις αυτοί επίσκοποι καθαιρέθηκαν αρχικά από τη ληστρική σύνοδο του 449, αλλά η Δ’ Οικουμενική Σύνοδος αποκατέστησε τους ζώντες Θεοδώρητο και Ίβα, επιβάλλοντάς τους να αναθεματίσουν τον Νεστόριο, καταχωρίζοντας ωστόσο στα πρακτικά της την επιστολή του Ίβα προς Μάριν. Η πράξη αυτή οδήγησε τους Δυτικούς στην εσφαλμένη εκδοχή ότι η επιστολή ήταν ορθόδοξη, προκαλώντας διολίσθηση προς τον νεστοριανισμό. Ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός, διαπιστώνοντας το ανέφικτο της επαναφοράς των Μονοφυσιτών, εστίασε στην αποτροπή του σχίσματος μεταξύ Ανατολής και Δύσεως. Το 545 εξέδωσε θεολογικό διάταγμα κατά των «Τριών Κεφαλαίων», το οποίο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στη Δύση, καταλήγοντας στη διακοπή της εκκλησιαστικής κοινωνίας.

Η Στάση του Πάπα Βιγιλίου και η Προκύψασα Κρίση

Ο Πάπας Βιγίλιος, διαμένοντας στην Κωνσταντινούπολη από το 547, αρνήθηκε αρχικώς να υπογράψει την καταδίκη και επέβαλε επιτίμιο ακοινωνησίας. Μετά από πιέσεις, υπέγραψε το «Judicatum» καταδικάζοντας τα «Τρία Κεφάλαια», αλλά στη συνέχεια ζήτησε την ανάκλησή του λόγω σφοδρών αντιδράσεων στη Δύση. Η ένταση κορυφώθηκε με προκλητικές ενέργειες, καθαιρέσεις και αφορισμούς, καθώς και καταφυγή του Πάπα σε άσυλο (στους ναούς του Αγίου Πέτρου και της Αγίας Ευφημίας) υπό την απειλή βίαιης απομάκρυνσης από αυτοκρατορικούς αξιωματούχους. Παρά τις διακυμάνσεις και την τελική δημοσίευση του «Constitutum I» υπέρ των «Τριών Κεφαλαίων», ο Βιγίλιος διατηρούσε την εκκλησιαστική κοινωνία και μνημονευόταν στα δίπτυχα έως την έναρξη της Συνόδου.

Οι Εργασίες και οι Αποφάσεις της Ε’ Οικουμενικής Συνόδου

Η Σύνοδος συνῆλθε το 553 στην Κωνσταντινούπολη υπό την προεδρία του Αγίου Ευτυχίου. Μετά την ανάγνωση του Βασιλικού «Τύπου» και την άρνηση του Πάπα Βιγιλίου να προσέλθει επικαλούμενος ασθένεια, η Σύνοδος προέβη στην εξέταση των κειμένων. Καταδικάστηκαν τα έργα του Θεοδώρου Μοψουεστίας —μετά από διαπίστωση ότι το όνομά του είχε ήδη διαγραφεί από τα δίπτυχα—, τα συγγράμματα του Θεοδωρήτου Κύρου και η επιστολή του Ίβα Εδέσσης ως αιρετική. Στην έβδομη συνεδρία, ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός απέστειλε «Τύπον» με τον οποίο ζητούσε τη διαγραφή του ονόματος του Βιγιλίου από τα ιερά δίπτυχα, εφόσον υπερασπιζόταν τη δυσσέβεια. Η Σύνοδος υιοθέτησε την απόφαση αυτή, διαγράφοντας τον Πάπα από τα δίπτυχα χωρίς να καταδικάσει τον επισκοπικό του θρόνο, επιβεβαιώνοντας την αρχή ότι η εκκλησιαστική ενότητα είναι Χριστοκεντρική και βασίζεται στην ορθότητα της πίστεως.

Θεολογικές και Σωτηριολογικές Συνέπειες της Κοινωνίας και Μνημονεύσεως

Σύμφωνα με τα πρακτικά της Συνόδου, τους Πατέρες και την παράδοση της Εκκλησίας (όπως εκφράζεται από τον Μέγα Βασίλειο, τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό και τον Όσιο Θεόδωρο τον Στουδίτη), η εκκλησιαστική κοινωνία και η μνημόνευση αιρετικού αρχιερέως δεν είναι τυπικό διοικητικό ζήτημα, αλλά συνεπιφέρει «μολυσμό». Η διαμνημόνευση δηλώνει πλήρη συμμετοχή και κοινωνία στην πίστη του μνημονευομένου. Η θεία Μετάληψη από ιερείς που δεν λατρεύουν Ορθοδόξως ή η συγκοινωνία με ετεροδόξους στερεί από τον πιστό την άφεση των αμαρτιών και τη σωτηρία, μετατρέποντας την κοινωνία των Μυστηρίων «εις κρίμα και εις κατάκριμα». Συνεπώς, η απομάκρυνση από αιρετικούς κληρικούς, ακόμη και προ της επίσημης συνοδικής καθαιρέσεώς τους, αποτελεί επιτακτική ανάγκη για τη διατήρηση της καθαρότητας των μυστηρίων και την προστασία της εκκλησιαστικής ενότητας.

ΠΗΓΗ.ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΕΥΓΕΝΙΟΥ.Η ΕΝΝΟΙΑ  ΤΟΥ ΜΟΛΥΣΜΟΥ