Από τα πρακτικά της Ε Οικουμενικής Συνόδου

Επιμέλεια κειμένου:πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η Σύνοδος κατά τη διάρκεια της πέμπτης συνελευσής της αντιμετώπισε το θέμα αν αναθεματίζονται οι αιρετικοί μετά το θάνατό τους και μετά από ενδελεχή έρευνα αποφάνθηκε ότι αυτή είναι εκκλησιαστική παράδοση. Από τα όσα ειπώθηκαν και παρουσιάστηκαν προέκυψε επίσης ότι ο Θεόδωρος Μοψουεστίας είχε εκβληθεί από την Καθολική Εκκλησία και μετά θάνατον εξαιτίας των ασεβών συγγραμμάτων του. Το ρήμα «εκβληθεί»  σε αυτό το απόσπασμα σημαίνει ότι βγήκε από τα ιερά δίπτυχα. Ο Θεόδωρος Μοψουεστίας πέθανε το 428 ενώ ήταν σε πλήρη κοινωνία με την Εκκλησία της πόλης του και το όνομά του περιλαμβανόταν στα ιερά δίπτυχα. Τουλάχιστον ογδόντα χρόνια αργότερα βγήκε από τα ιερά δίπτυχα,όπως προκύπτει από τη σύνοδο που διέταξε ο Ιουστινιανός να εξετάσει το ζήτημα στη Μοψουεστία το 550. Ο λόγος που συνέβη αυτό εξηγείται από την ίδια την Ε' Οικουμενική Σύνοδο. Οι οπαδοί του Θεοδώρου ισχυρίζονταν ότι δεν πρέπει να αναθεματιστεί επειδή πέθανε εν κοινωνία με την Εκκλησία, όμως η Σύνοδος απέδειξε το αντίθετο.

ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

Η Σύνοδος επικαλέστηκε τρία χωρία. Το πρώτο είναι του Κυρίου στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι όποιος πιστεύει σε Αυτόν δεν κρίνεται, ενώ όποιος δεν πιστεύει ήδη έχει κριθεί, επειδή δεν πίστεψε στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού. Το δεύτερο είναι του Αποστόλου Παύλου προς Γαλάτας ότι αν ακόμη εμείς ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει άλλο Ευαγγέλιο από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα. Η Σύνοδος ερμηνεύει ότι ο αναθεματισμός σημαίνει χωρισμό από τον Θεό. Το τρίτο χωρίο είναι από την προς Τίτο  Επιστολή ότι τον αιρετικό άνθρωπο μετά από μία και δεύτερη νουθεσία απόφευγέ τον, ξέροντας ότι έχει εκτραπεί και αμαρτάνει αυτοκατακρινόμενος.

Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ

Η Σύνοδος συνεχίζει λέγοντας ότι συμφωνούν με όσα έγραψε ο άγιος Κύριλλος στα βιβλία του κατά Θεοδώρου, όπου λέει ότι πρέπει να αποφεύγονται όσοι κρατούνται από τόσο χείρονα πταίσματα είτε είναι εν ζωή είτε όχι, γιατί πρέπει πάντα να φεύγουμε από αυτό που βλάπτει και να μη βλέπουμε σε πρόσωπο, αλλά σε αυτό που αρέσει στον Θεό. Έτσι το «παραιτού» του Αποστόλου ερμηνεύεται από τον άγιο Κύριλλο ως ανάγκη να φεύγουμε από κοντά τους γιατί βλάπτουν. Αυτή η βλάβη προέρχεται είτε από τους ζωντανούς είτε από τους κεκοιμημένους αιρετικούς.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ Γ' ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ

Η Σύνοδος διακηρύσσει ότι ο Θεόδωρος Μοψουεστίας καταδικάστηκε μαζί με τον Νεστόριο, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την αλληλογραφία του Αγίου Κυρίλλου. Ωστόσο, οι Επίσκοποι της Ανατολής θεωρούσαν τον Θεόδωρο ορθόδοξο· συνεπώς, μια άμεση, ονομαστική αναθεμάτισή του από τη Γ' Οικουμενική Σύνοδο και η διαγραφή του από τα Ιερά Δίπτυχα θα οδηγούσε σε οριστική διακοπή της εκκλησιαστικής κοινωνίας μαζί τους.

Για το λόγο αυτό, η Σύνοδος επέδειξε εκκλησιαστική οικονομία: απέφυγε την άμεση ονομαστική καταδίκη του, προκειμένου να αποτρέψει το σχίσμα όσων στήριζαν τις θεολογικές τους ελπίδες στο πρόσωπό του.

Με αυτόν τον τρόπο δικαιώθηκαν τόσο ο Μέγας Κύριλλος όσο και η Γ' Οικουμενική Σύνοδος. Όταν αργότερα η Εκκλησία της Μοψουεστίας συνειδητοποίησε την αιρετική του διδασκαλία, τον διέγραψε τελικά από τα Ιερά Δίπτυχα — επιβεβαιώνοντας την εκκλησιαστική αρχή ότι οφείλουμε να απομακρυνόμαστε από ό,τι βλάπτει την πίστη, είτε πρόκειται για ζώντες είτε για κεκοιμημένους.

Ο ΤΥΠΟΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΠΑΣ ΒΙΓΙΛΙΟΣ

Επιστρέφοντας πριν από το τέλος της έβδομης συνεδρίας, ο κοιαίστωρ Κωνσταντίνος (=ανώτερος δημόσιος λειτουργός/αξιωματούχος)  προσκόμισε ένα έγγραφο Τύπο του αυτοκράτορα. Ο Κωνσταντίνος είπε ότι ο ευσεβέστατος Βασιλιάς απηύθυνε προς την Αγία Σύνοδο έναν Τύπο περί του ονόματος του Βιγιλίου, δηλαδή ότι στο εξής επειδή υπερασπίστηκε την ασέβεια δεν πρέπει να αναγράφεται στα ιερά δίπτυχα της Εκκλησίας, να μη μνημονεύεται από τη Σύνοδο, και να μη διατηρηθεί το όνομά του ούτε στην Εκκλησία της Βασιλεύουσας Πόλης ούτε στις άλλες Εκκλησίες που είναι εμπιστευμένες στη Σύνοδο και στους υπόλοιπους επισκόπους εντός του κράτους που του έδωσε ο Θεός. Ο Κωνσταντίνος πρόσθεσε ότι αφού ακούσουν τον Τύπο θα μάθουν πόση φροντίδα έχει ο γαληνότατος Βασιλιάς για την ενότητα των αγίων Εκκλησιών και την καθαρότητα των αγίων μυστηρίων.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ

Ο Τύπος του αυτοκράτορα ζητάει αφού ο Πάπας Βιγίλιος υπερασπίστηκε την ασέβεια του νεστοριανισμού να μην αναγράφεται στα ιερά δίπτυχα της Εκκλησίας ούτε να μνημονεύεται στην Κωνσταντινούπολη ούτε αλλού. Η διαγραφή του ονόματος του Πάπα από τα ιερά δίπτυχα έχει άμεση σχέση με την ενότητα, γιατί αν μνημονεύεται υπερασπιζόμενος την αίρεση διασπά την ενότητα και μάλιστα πριν από συνοδική καταδίκη. Ο Μητροπολίτης Μελέτιος (Καλαμαράς) στην εισαγωγή του βιβλίου του για την Ε' Οικουμενική Σύνοδο λέει ότι κατά αναμφισβήτητη ορθόδοξη εκκλησιαστική αρχή η ενότητα της Εκκλησίας δεν είναι διοικητικής ή θεσμικής μορφής. Η Εκκλησία είναι εν Πνεύματι μία, είναι ενωμένη στο όνομα του Χριστού. Ένας Κύριος, μία Πίστη, ένα Βάπτισμα, ένας Θεός και Πατέρας όλων. Αυτή η ενότητα παρασαλεύεται μόνο από τις ετεροδοξίες. Όποιος φρονεί διαφορετικά από όσα παρέλαβε παύει να έχει την ενότητα της πίστης και την κοινωνία του Αγίου Πνεύματος. Άρα η Εκκλησία δεν είναι επισκοποκεντρική ούτε ανθρωποκεντρική αλλά Χριστοκεντρική. Όλοι μέσα στην Εκκλησία αποτελούμε ένα σώμα και η μετάληψη των αχράντων Μυστηρίων του Χριστού μας ενώνει με τον Χριστό και μεταξύ μας. Ο αιρετικός εξαιτίας της ασέβειας που έχει αποδεχθεί χωρίζεται από τον Θεό και διασπά αυτή την ενότητα. Η ίδια η Σύνοδος στην ψήφο της λέει ότι ο ασεβής επιφέρει το ανάθεμα με τα ίδια του τα έργα, αφού με την ασέβειά του αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή ζωή. Ότι δημιουργεί σχίσμα ομολογεί και ο 15ος ιερός Κανόνας της ΑΒ' Συνόδου όπου λέει ότι δεν κατέγνωσαν επισκόπους αλλά ψευδεπισκόπους και ψευδοδιδασκάλους, και δεν κατέτεμον την ένωση της Εκκλησίας με σχίσμα αλλά «ἀλλὰ σχισμάτων καὶ μερισμῶν τὴν Ἐκκλησίαν ἐσπούδασαν ρύσασθαι».( αλλά αγωνίστηκαν/φρόντισαν με ζήλο να γλιτώσουν την Εκκλησία από τα σχίσματα και τις διαιρέσεις).

 Από αυτό το σχίσμα του μη κατεγνωσμένου αιρετικού ελευθερώνει την Εκκλησία αυτός που του διακόπτει την κοινωνία. Ο Μητροπολίτης Μελέτιος προσθέτει ότι χάνεται η καθαρότητα των αγίων μυστηρίων όταν μνημονεύεται αιρετικός επίσκοπος. Τα δύο θέματα ενότητα και καθαρότητα αναφέρονται μαζί ως άρρηκτα συνδεδεμένα με την αίρεση.

Ο ΘΕΙΟΣ ΤΥΠΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΣΩΤΗΡΙΑΣ

Πώς ερμηνεύει η Ε' Οικουμενική Σύνοδος την απώλεια της καθαρότητας ή με άλλα λόγια τον μολυσμό των μυστηρίων; Ψηλαφώντας τα πρακτικά της διευκρινίζεται αυτό το θέμα. Ο Θείος Τύπος του Ιουστινιανού αναφέρει ότι μία είναι για τους χριστιανούς η σωτηρία: να προσέρχονται στην κοινωνία των αγίων μυστηρίων με καθαρή καρδιά, αγαθή συνείδηση και ανυπόκριτη πίστη, γιατί τότε μόνο ελπίζει ο καθένας ότι θα λάβει άφεση αμαρτιών αν αξιωθεί της κοινωνίας των αγίων μυστηρίων από ιερείς που λατρεύουν τον Θεό ορθόδοξα. Για τη σωτηρία των χριστιανών το κείμενο θέτει τις εξής προϋποθέσεις: καθαρή καρδιά, αγαθή συνείδηση και ανυπόκριτη πίστη όσον αφορά τον προσερχόμενο. Όσον αφορά τον ιερέα από τον οποίο προσέρχεται να μεταλάβει ο πιστός, πρέπει να λατρεύει τον Θεό ορθόδοξα. Η φράση τότε μόνο ελπίζει δεν αφήνει περιθώρια επιλογής ως προς ιερέα που δεν λατρεύει έτσι. Είναι πολύ σημαντικό ότι άφεση αμαρτιών λαμβάνουμε μόνο από την πρώτη εκδοχή.

Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΜΕΛΕΤΙΟΥ

Το ίδιο λέει και ο όσιος Μελέτιος ο Γαλησιώτης αναφερόμενος στον Μέγα Βασίλειο. λέει «Ο δε σεπτός Βασίλειος [λέει]: "Όσων, λέει, τη διδασκαλία δεν αποδέχομαι και το φρόνημα κατακρίνω εντελώς, από αυτούς είναι φυσικό να αποφεύγω και την επικοινωνία (συναναστροφή)". Και αφού εξέθεσε πρώτα αυτά, αμέσως προσθέτει: "Διαφορετικά, το να σωθεί ο πιστός και να λάβει από τον Θεό τη λύτρωση των αμαρτημάτων του, και να γίνει κληρονόμος της ουράνιας ζωής και ανάπαυσης, αν δεν απομακρυνθεί τελείως από όσους δεν φρονούν τα σωστά, αποφεύγοντας την κοινωνία με τους αιρετικούς, είναι παντελώς ανέφικτο και εντελώς αδύνατο».

 Ο Μέγας Ιεράρχης λέει ότι αυτών που το φρόνημά τους δεν συναινούμε πρέπει να φεύγουμε και την συγκοινωνία, γιατί διαφορετικά ο πιστός ούτε λύτρωση πταισμάτων λαμβάνει, ούτε τυγχάνει σωτηρίας αν δεν απομακρυνθεί από αυτούς που δεν φρονούν καλώς. Υπάρχει απόλυτη συμφωνία με τα πρακτικά της Ε' Οικουμενικής που λένε ότι τότε μόνο ελπίζει ο καθένας ότι θα λάβει άφεση αμαρτιών αν αξιωθεί της κοινωνίας των αγίων μυστηρίων από ιερείς που λατρεύουν τον Θεό ορθόδοξα. Πρέπει λοιπόν για να λάβει κάποιος άφεση αμαρτιών να κοινωνήσει από ιερέα που έχει ορθόδοξο φρόνημα σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, τον όσιο Μελέτιο Γαλησιώτη και τα πρακτικά της Ε' Οικουμενικής. Εδώ κάνουμε μία διευκρίνιση ότι ο Μέγας Βασίλειος και ο όσιος Μελέτιος αναφέρονται όχι μόνο σε ιερείς αλλά σε γενικότερη κοινωνία αιρετικών, κληρικών και μη. Δεν είναι λοιπόν μόνο αιτία απομάκρυνσης από τον ιερέα το ότι πλέον έπαυσε να τελεί μυστήρια δηλαδή καθαιρέθηκε, αλλά το φρόνημά του. Λέγεται από πολλούς ότι αφού τελεί μυστήρια ο ιερέας γιατί να μην προσέλθουμε να κοινωνήσουμε. Δεν προσερχόμαστε απαντούν θεοπνεύστως τα παραπάνω κείμενα, γιατί δεν λαμβάνουμε άφεση αμαρτιών και δεν θα τύχουμε σωτηρίας.

Η ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΥΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΙ Η ΜΟΛΥΝΣΗ

Επιστρέφοντας στο κείμενο του κοιαίστωρα Κωνσταντίνου προσθέτει ως δεύτερο θέμα και την καθαρότητα των αγίων μυστηρίων. Χάνεται λοιπόν η καθαρότητα των αγίων μυστηρίων όταν μνημονεύεται αιρετικός επίσκοπος. Χωρίς άλλο τα δύο θέματα αναφέρονται μαζί, ενότητα και καθαρότητα, ως εκ της αρρήκτου μετά της αιρέσεως συναφείας τους. Αλλά πώς ερμηνεύει η Ε' Οικουμενική Σύνοδος την απώλεια της καθαρότητας ή με άλλα λόγια τον μολυσμό των μυστηρίων; Ψηλαφώντας τα πρακτικά αυτής της Συνόδου διευκρινίζεται αυτό το θέμα. Ο Θείος Τύπος λέει ότι μία είναι για τους χριστιανούς η σωτηρία: το να προσέρχονται στην κοινωνία των αγίων μυστηρίων με καθαρή καρδιά, αγαθή συνείδηση και ανυπόκριτη πίστη, γιατί τότε μόνο ελπίζει ο καθένας ότι θα λάβει άφεση αμαρτιών αν αξιωθεί της κοινωνίας των αγίων μυστηρίων από ιερείς που λατρεύουν τον Θεό ορθόδοξα. Για τη σωτηρία των χριστιανών το κείμενο θέτει τις εξής προϋποθέσεις: καθαρή καρδιά, αγαθή συνείδηση και ανυπόκριτη πίστη όσον αφορά τον προσερχόμενο. Όσον αφορά τον ιερέα από τον οποίο προσέρχεται να μεταλάβει ο πιστός, πρέπει να λατρεύει τον Θεό ορθόδοξα. Η φράση τότε μόνο ελπίζει δεν αφήνει περιθώρια επιλογής ως προς ιερέα που δεν λατρεύει έτσι. Είναι πολύ σημαντικό ότι άφεση αμαρτιών λαμβάνουμε μόνο από την πρώτη εκδοχή.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Ο Θείος Τύπος του Ιουστινιανού ζητάει από τη Σύνοδο ούτε λίγο ούτε πολύ να διακοπεί η διαμνημόνευση του Πάπα Βιγιλίου επειδή υπερασπίστηκε τον νεστοριανισμό, για τον λόγο να μη συμμετέχουν και οι μνημονεύοντες στην αίρεσή του. Και οι Πατέρες της Ε' Οικουμενικής απεδέχθησαν τον Θείο Τύπο.

Η Αρχή των «Συγκοινωνούντων Δοχείων» και ο Λειτουργικός Μολυσμός

Στη βάση αυτής της πατερικής παρακαταθήκης, η κανονική πράξη και η συνοδική παράδοση —όπως εκφράστηκε χαρακτηριστικά στην Ε' Οικουμενική Σύνοδο— προσλαμβάνει την εκκλησιαστική κοινωνία μέσω της αρχής των «συγκοινωνούντων δοχείων».

• Όχι αυτόματη απώλεια της Ιερωσύνης: Η συμμετοχή στην ετεροδοξία ή η μνημόνευση ενός αιρετίζοντος επισκόπου δεν επιφέρει αυτόματη καθαίρεση ή έκπτωση από τη Χάρη. Η Ιερωσύνη δεν χάνεται μηχανικά, καθώς η Εκκλησία απαιτεί θεσμική, συνοδική διάγνωση για την επιβολή των καθαιρέσεων.
• Συμμετοχή στην Ασέβεια: Ωστόσο, η  μνημόνευση δεν συνιστά μια τυπική ή διοικητική αναφορά, αλλά πράξη λειτουργικής και δογματικής ταύτισης. Ο ορθόδοξος που μνημονεύει έναν ακρίτως αιρετικό επίσκοπο, καθίσταται μέτοχος και κοινωνός της ασέβειάς του, υφιστάμενος έναν βαθύ πνευματικό μολυσμό στη συνείδηση και την ομολογία του, έστω κι αν ο ίδιος ατομικά διατηρεί ορθόδοξο φρόνημα.

Από την εκκλησιολογική αυτή πραγματικότητα αναδύεται ένα θεμελιώδες υπαρξιακό και θεολογικό ζήτημα:

Εάν ο αμετανόητος ή ακρίτως αιρετικός, δια της ασέβειάς του, αλλοτριώνεται και αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή Ζωή που είναι ο Τριαδικός Θεός, τότε ο κατά τα άλλα ορθόδοξος που τον μνημονεύει —συμμετέχοντας λειτουργικά στην ασέβεια αυτή— διακινδυνεύει την ίδια οντολογική αποκοπή.

Η εκκλησιαστική κοινωνία με την πλάνη δεν είναι αβλαβής· νοθεύει την ομολογία της Πίστεως, η οποία αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση για τη θέωση και την κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό. Συνεπώς, η αποσύνδεση από τους μη ορθοτομούντες δεν αποτελεί διάσπαση, αλλά θεραπευτική πράξη περιφρούρησης της σωτηρίας και διατήρησης της ενότητας του Σώματος του Χριστού εν Αληθεία.

Η μετοχή στα Άχραντα Μυστήρια δεν ενεργεί ανεξάρτητα από την ορθότητα της Πίστεως και την καθαρότητα της συνειδήσεως. Όπως αναφέρει ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός στην 6η Ευχή της Θείας Μεταλήψεως, τα Μυστήρια αιτούνται «εἰς καθαρισμὸν καὶ ἁγιασμὸν (...) καὶ μὴ εἰς κόλασιν, μὴ εἰς προσθήκην ἁμαρτιῶν».

 

ΠΗΓΗ.ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΕΥΓΕΝΙΟΥ -Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΟΛΥΣΜΟΥ