Ποιες Σύνοδοι δεν αναγράφονται στο ΠΗΔΑΛΙΟ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ και γιατί;

 

Η ΜΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΗΣ Η΄ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ (879-880) ΣΤΟ ΠΗΔΑΛΙΟ

Η μη αναφορά της Η΄ Οικουμενικής Συνόδου (της Συνόδου του 879–880 επί Μεγάλου Φωτίου) στο «Πηδάλιο» του Οσίου Νικοδήμου αποτελεί ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ιστορικό και κανονικό ζήτημα, καθώς η παράλειψη αυτή δεν οφείλεται σε άγνοια ή υποτίμηση της Συνόδου από τον Άγιο Νικόδημο —ο οποίος έτρεφε απεριόριστο σεβασμό στον Μέγα Φώτιο— αλλά σε συγκεκριμένους ιστορικούς, εκδοτικούς και τακτικούς λόγους της εποχής του στα τέλη του 18ου αιώνα.

1. Η ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΡΙΘΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, στην Ορθόδοξη Ανατολή είχε παγιωθεί η αναφορά σε Επτά Οικουμενικές Συνόδους (με τελευταία τη Ζ΄ εν Νικαία το 787) και, παρόλο που η Σύνοδος του 879–880 είχε όλα τα χαρακτηριστικά και το κύρος μιας Οικουμενικής Συνόδου (συμμετείχαν εκπρόσωποι όλων των Πατριαρχείων και του Πάπα Ιωάννη Η΄, ενώ παράλληλα επικύρωσε τη Ζ΄ Οικουμενική), η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είχε προχωρήσει τότε σε μια επίσημη, πανηγυρική ανακήρυξή της ως «Ογδόης» σε κάποια μεταγενέστερη γενική σύνοδο, με αποτέλεσμα ο Άγιος Νικόδημος, ακολουθώντας την παραδοσιακή δομή των βυζαντινών Νομοκανόνων στους οποίους βασίστηκε, να διατηρήσει την κλασική αρίθμηση των Επτά Οικουμενικών Συνόδων προκειμένου να μην προκαλέσει σύγχυση ή κατηγορίες για καινοτομία.

2. Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ Η ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ

Η εκτύπωση του «Πηδαλίου» έγινε στη Λειψία της Γερμανίας το 1800, σε μια εποχή που η Ορθόδοξη Εκκλησία βρισκόταν κάτω από τον οθωμανικό ζυγό και δεν διέθετε δικά της ελεύθερα τυπογραφεία για τόσο ογκώδη έργα, γεγονός που σήμαινε ότι η ρητή ανακήρυξη και ανάλυση μιας «Ορθόδοξης Ογδόης Οικουμενικής Συνόδου» —η οποία καταδίκασε το Filioque και ακύρωσε τις αποφάσεις της αντι-Φωτιανής συνόδου του 869–870 (την οποία η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αναγνωρίζει ως δική της Όγδοη)— μέσα σε ένα βιβλίο που τυπωνόταν στην καρδιά της Ευρώπης, θα προκαλούσε θύελλα αντιδράσεων από τη Ρωμαϊκή Κουρία και τις δυτικές αρχές, θέτοντας σε άμεσο κίνδυνο την έκδοση με κατάσχεση, απαγόρευση κυκλοφορίας ή ακόμα και άρνηση εκτύπωσης.

3. Η ΕΜΜΕΣΗ ΤΑΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ

Ο Άγιος Νικόδημος επέλεξε μια πιο έμμεση αλλά ουσιαστική οδό, καθώς αντί να προκαλέσει με την αρίθμηση «Η΄ Οικουμενική» (κάτι που θα έδινε λαβή στους εχθρούς της Εκκλησίας να μπλοκάρουν το έργο), περιέλαβε κανονικά και ερμήνευσε τους 3 Ιερούς Κανόνες της Συνόδου αυτής (της «εν τω ναώ της Αγίας Σοφίας» συνελθούσης) και της απέδωσε οικουμενικό κύρος με πλάγιο τρόπο, εξαίροντας στις ερμηνείες του το κύρος της και αναφερόμενος στον Μέγα Φώτιο με τους πλέον εγκωμιαστικούς τίτλους, αναγνωρίζοντας έμμεσα ότι οι αποφάσεις της έχουν ισχύ Οικουμενικής Συνόδου, αφού έγιναν δεκτές από ολόκληρη την Εκκλησία σε Ανατολή και Δύση.

4. ΣΥΝΟΨΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΔΟ ΤΟΥ 879-880

Η μη αναφορά της Συνόδου του 879-880 ως «Ογδόης Οικουμενικής» στο Πηδάλιο ήταν μια αναγκαστική ιστορική και εκδοτική παραχώρηση (οικονομία) της εποχής, προκειμένου να κατορθώσει το μνημειώδες αυτό έργο να τυπωθεί στη Δύση και να φτάσει ασφαλές στα χέρια των υπόδουλων Ορθοδόξων, χωρίς ωστόσο να μειώνεται στο ελάχιστο η δογματική και κανονική αξία των αποφάσεων του Μεγάλου Φωτίου.

ΠΟΙΕΣ ΑΛΛΕΣ ΣΥΝΟΔΟΙ ΔΕΝ ΑΝΑΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ

Για να κατανοήσουμε γιατί λείπουν πολλές σημαντικές Σύνοδοι (όπως π.χ. οι Ησυχαστικές/Παλαμικές Σύνοδοι του 14ου αιώνα ή άλλες τοπικές), πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι το Πηδάλιο δεν είναι ιστορικό βιβλίο ούτε συλλογή θεολογικών αποφάσεων, αλλά το «Νομοκανονικό» βιβλίο της Εκκλησίας, με αποτέλεσμα η επιλογή των περιεχομένων του να γίνει με αυστηρά κριτήρια που αφορούν τη διάκριση μεταξύ «Κανόνων» (που ορίζουν τη διοίκηση και την τάξη) και «Δογμάτων» (που ορίζουν την πίστη), καθώς οι δογματικές αποφάσεις (όπως της Συνόδου του 1341 και 1351 επί Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά για το Άκτιστο Φως) δεν παρήγαγαν κανονικό δίκαιο και συνεπώς δεν είχαν θέση σε έναν πρακτικό οδηγό.

Ο ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΠΥΚΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ

Ο Άγιος Νικόδημος συνέταξε το Πηδάλιο ως ένα χρηστικό εγχειρίδιο πρακτικής χρήσης για τους πνευματικούς και τους κληρικούς, αποφεύγοντας να το μετατρέψει σε μια τεράστια και δυσνόητη ιστορική εγκυκλοπαίδεια, βασιζόμενος στην αρχή ότι η κανονική παράδοση της Εκκλησίας έχει αποκρυσταλλωθεί με τους Κανόνες των Οικουμενικών και των σημαντικών Τοπικών Συνόδων της πρώτης χιλιετίας, ενώ οι μεταγενέστερες σύνοδοι απλώς επαναλάμβαναν ή εφάρμοζαν τους ήδη υπάρχοντες κανόνες, επιλέγοντας έτσι τους «κλασικούς» κανόνες που καλύπτουν το 99% των καθημερινών περιπτώσεων.

ΓΙΑΤΙ ΠΕΡΙΕΛΗΦΘΗΣΑΝ ΜΟΝΟ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΕΣ ΤΟΠΙΚΕΣ ΣΥΝΟΔΟΙ

Ο λόγος που συμπεριλήφθηκαν τοπικές σύνοδοι όπως της Καρχηδόνας ή της Γάγγρας είναι επειδή αυτές παρήγαγαν πολύ συγκεκριμένους και πρακτικούς κανόνες (π.χ. για τον γάμο, τους μοναχούς, τις νηστείες) που έλειπαν από τα υπόλοιπα κείμενα, πράγμα που σημαίνει ότι οι Σύνοδοι που λείπουν δεν παραλείφθηκαν επειδή είναι λιγότερο σημαντικές, αλλά επειδή ήταν καθαρά δογματικές, δεν παρήγαγαν νέους κανόνες καθημερινής ζωής και έπρεπε να διατηρηθεί ο χρηστικός χαρακτήρας του βιβλίου ως «Ποινικού Κώδικα» της Εκκλησίας που ρυθμίζει τη ζωή και όχι ως ιστορικού αρχείου θεολογικών συζητήσεων.

π.Δ.Α