Το Κανονικό δικαίωμα συγκλήσεως Πανορθοδόξου Συνόδου και η δικαστική διαδικασία Καθαιρέσεως μετά τη Σύνοδο της Κρήτης

 

Εισαγωγικά:

Το άρθρο αποτελεί το Β μέρος της προηγούμενης δημοσίευσης με θέμα: "Οι λόγοι απουσίας των τεσσάρων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών από την Σύνοδο της Κρήτης και η σημερινή εκκλησιαστική κατάσταση μετά από αυτή.

---------------------------------------------------------------------------------

Έρευνα πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Εάν οι Αυτοκέφαλες Εκκλησίες και τα Πατριαρχεία που απείχαν από τη Σύνοδο της Κρήτης το 2016 θεωρούσαν ότι οι αποφάσεις της προσέβαλλαν τη δογματική ακρίβεια της Πίστεως, είχαν και διατηρούν το πλήρες κανονικό δικαίωμα να συγκροτήσουν Πανορθόδοξο ή Μείζονα Σύνοδο, προκειμένου να καταδικάσουν τις κακοδοξίες και να αποκαταστήσουν την εκκλησιαστική τάξη.

1. Θεμελίωση της Συνοδικότητας και της Κανονικής Αρμοδιότητας.

Η κανονική θεμελίωση αυτής της δυνατότητας βασίζεται  πρωτίστως στη φύση της συνοδικότητας της Ορθόδοξου Εκκλησίας, όπου το αλάθητο δεν ανήκει σε έναν πρώτο θρόνο ή σε μεμονωμένα πρόσωπα, αλλά στο σύνολο του εκκλησιαστικού σώματος, με όργανο εκφράσεως τη Σύνοδο. Όταν μια δογματική παρέκκλιση αφορά ολόκληρη την Εκκλησία, η επίσημη καταδίκη της δεν μπορεί να επιβληθεί από μια μεμονωμένη τοπική σύνοδο, αλλά απαιτεί τη σύγκληση Μείζονος Συνόδου. Στο πλαίσιο αυτό, τα υγιή τμήματα της Εκκλησίας διατηρούν την ισότιμη κανονική εξουσία να συνέλθουν εκτάκτως για την προάσπιση του δόγματος, όταν διαπιστώνουν την εισαγωγή αλλοτρίων διδασκαλιών.

Μια Μείζων ή Πανορθόδοξος Σύνοδος όχι μόνο μπορούσε να γίνει χωρίς το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αλλά, εφόσον ο Οικουμενικός Πατριάρχης ελέγχεται για αίρεση ή άρνηση ορθοτομήσεως της Αληθείας, η σύγκληση μιας τέτοιας Συνόδου από τις υπόλοιπες Ορθόδοξες Εκκλησίες αποτελεί τη μόνη κανονική οδό για την καθαίρεση των κακοδόξων και την ελευθέρωση της Εκκλησίας από το σχίσμα.

2. Ιστορικά Προηγούμενα Ακυρώσεως Ψευδοσυνόδων.

Η Εκκλησιαστική Ιστορία προσφέρει σαφή προηγούμενα ακυρώσεως και καταδίκης ψευδοσυνόδων από μεταγενέστερες ή ευρύτερες συνάξεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Εικονομαχική Ψευδοσύνοδος της Ιερείας (754 μ.Χ.), την οποία απέρριψαν τα Πατριαρχεία της Ανατολής και η Σύνοδος της Ρώμης, προετοιμάζοντας την οριστική της ακύρωση από τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο το 787 μ.Χ. Παρομοίως, μετά την Ψευδοσύνοδο Φερράρας - Φλωρεντίας (1439 μ.Χ.), τα Ανατολικά Πατριαρχεία συνεδρίασαν στα Ιεροσόλυμα το 1443 μ.Χ. και στην Κωνσταντινούπολη το 1450 μ.Χ., καταδικάζοντας την ψευδένωση και ακυρώνοντας τις αποφάσεις της.

Επίσης, κατά τη Μονοθελητική Κρίση, ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής και ο Άγιος Μάρτινος Ρώμης συγκρότησαν τη Σύνοδο του Λατερανού (649 μ.Χ.), καταδικάζοντας τα μονοθελητικά διατάγματα («Έκθεσις» και «Τύπος») πολύ πριν από τη σύγκληση της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου.

3. Ο 15ος Ιερός Κανόνας της ΑΒ΄ Συνόδου και η Αποτείχιση

Η δυνατότητα αυτή συνδέεται στενά και με την εφαρμογή του 15ου Ιερού Κανόνα της ΑΒ΄ Συνόδου (861 μ.Χ.). Βάσει του κανόνα αυτού, όταν ένας επίσκοπος ή σύνοδος διδάσκει αίρεση «παρά των Αγίων Συνόδων ή Πατέρων κατεγνωσμένην», οι πιστοί και οι κληρικοί δικαιούνται —και υποχρεούνται— να διακόψουν την εκκλησιαστική κοινωνία προ συνοδικής κρίσεως, ώστε να προστατευθούν από τον πνευματικό συμμολυσμό. Ωστόσο, η αποτείχιση αυτή αποτελεί μόνο το πρώτο στάδιο αυτοπροστασίας της Εκκλησίας. Ο τελικός σκοπός του αγώνα είναι η σύγκληση μιας Οικουμενικής ή Πανορθοδόξου Συνόδου, η οποία θα αποφανθεί κυριαρχικά, θα καθαιρέσει τους αμετανόητους και θα επικυρώσει την Ορθόδοξη Πίστη.

4. Δικαιοδοσία και Ευρύτερης εμβέλειας Κύρος της Μείζονος Συνόδου.

Επομένως, εάν τα τέσσερα Πατριαρχεία που απείχαν θεμελίωναν την αποχή τους σε αμιγώς δογματικούς λόγους —όπως η αμφισβήτηση της εκκλησιολογίας της Μιας Εκκλησίας ή η αναγνώριση ετεροδόξων ως εκκλησιών— είχαν το πλήρες κανονικό δικαίωμα να συγκροτήσουν Πανορθόδοξο Σύνοδο. Η ενέργεια αυτή δεν θα συνιστούσε σχίσμα, αλλά εκπλήρωση του συνοδικού τους χρέους για την ελευθέρωση της Εκκλησίας από την πλάνη. Μια τέτοια Σύνοδος θα διέθετε την ανώτατη  Ευρύτερης εμβέλειας εξουσία και δικαιοδοσία να δικάσει και να καθαιρέσει τους επισκόπους που υπέγραψαν τις αποφάσεις της Κρήτης, ενεργώντας ως θεματοφύλακας της καθολικής Ορθοδοξίας, καθώς μια μεμονωμένη Τοπική Σύνοδος δεν έχει το δικαίωμα να επιβάλλει αμετάκλητες ποινές σε επισκόπους άλλης  δικαιοδοσίας.

5. Η Κανονική Δικαστική Διαδικασία (74ος Αποστολικός Κανόνας)

Για την επιβολή οποιασδήποτε ποινής, η Σύνοδος υποχρεούται να ακολουθήσει την απαραίτητη δικαστική διαδικασία που ορίζει ο 74ος Αποστολικός Κανόνας, καθώς η καθαίρεση δεν επιφέρεται αυτόματα  με μόνη την προσχώρηση σε κακοδοξία. Οι εγκαλούμενοι επίσκοποι διατηρούν το ενυπόστατο της ιερωσύνης τους ως υπόδικοι μέχρι τη ζώσα δικαστική απόφαση, και η Σύνοδος οφείλει να τους καλέσει τρεις φορές σε απολογία («ουδείς κρίνεται αναπολόγητος»). Εάν οι κατηγορούμενοι αρνηθούν να προσέλθουν, η Σύνοδος προχωρά στην εκδίκαση της υποθέσεως ερήμην.

6. Διαβάθμιση των Ποινών. Μετάνοια έναντι Αμετανοησίας

Κατά την εξέταση των κατηγορουμένων, η Σύνοδος διαφοροποιεί την ποινή ανάλογα με τη στάση τους, ακολουθώντας τα πατερικά πρότυπα της Γ΄, Δ΄ και Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Στην περίπτωση που οι κατηγορούμενοι προσέλθουν, αναγνωρίσουν το δογματικό σφάλμα της Συνόδου της Κρήτης και αναγνώσουν Ορθόδοξη Ομολογία Πίστεως, η Σύνοδος δύναται να ασκήσει ποιμαντική οικονομία και να τους δεχθεί δια της μετανοίας στο αρχιερατικό τους αξίωμα. Εάν όμως αρνηθούν να προσέλθουν ή εμείνουν αμετανόητοι στην κακοδοξία, η Σύνοδος εκδίδει την τελεσίδικη απόφαση καθαιρέσεως, η οποία αφαιρεί τη χάρη της ιερωσύνης και τους απογυμνώνει από κάθε εκκλησιαστικό τίτλο.

7. Εκκλησιολογική Σύνθεση και Αποκατάσταση της Ειρήνης

Συμπερασματικά, η συγκρότηση μιας τέτοιας Συνόδου αποτελεί την εκκλησιολογική ολοκλήρωση και τον τελικό κανονικό σκοπό της αποτειχίσεως. Ενώ η διακοπή μνημοσύνου βάσει του 15ου Κανόνα της ΑΒ΄ Συνόδου αποτελεί την άμεση αντίδραση των πιστών για την προστασία από την αιρετική διδασκαλία, η Μείζων ή Πανορθόδοξος Σύνοδος παραμένει το μόνο αρμόδιο θεσμικό όργανο που θεραπεύει οριστικά το σχίσμα, καθαίρει τους αμετανοήτους και αποκαθιστά την ειρήνη και την τάξη στην Εκκλησία του Χριστού.