ΜΙΑ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΗ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ ΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΤΟΝ ΛΟΓΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ.(ΠΡΟΣΟΧΗ.....)

Στην αναδημοσίευση του άρθρου  « Διαστρέβλωση του Προφήτου Ηλία του Θεσβίτου από τον π. Ευάγγελο Παπανικολάου» στο ιστοόγιο ΟΜΟΛΟΓΙΑ  (https://apotixisi.blogspot.com/2026/08/blog-post_437.html)

υπάρχουν σχόλια, που πιθανόν να δημιουργήσουν στους αναγνώστες λάθος εντυπώσεις για την ερμηνευτική που δίνει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος για τον ζηλωτή προφήτη Ηλία και την φιλανθρωπία του Θεού. Μάλιστα ο πρώτος σχολιαστής γράφει χαρακτηριστικά τα εξής: “Μάλλον μερικοί δεν έχουν διαβάσει τον ιερό Χρυσόστομο.....(με παραπομπή)   https://entoytwnika1.blogspot.com/2026/07/blog-post_24.html..”

Διαβάσαμε τον σχετικό λόγο στo παραπάνω link και ψάξαμε τα σχετικά με την παραπομπή που αναγράφεται. ως πηγή του λόγου 

(Ι. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ P.G. 56, ΣΕΛ. 584-586). Διαπιστώσαμε μέσα από έρευνα στις παρακάτω βιβλιογραφικές πηγές ότι η  συγκεκριμένη ομιλία για τον Προφήτη Ηλία κατατάσσεται από τους σύγχρονους πατρολόγους και κριτικούς εκδότες στα ψευδο-χρυσοστομικά κείμενα (Pseudo-Chrysostomica).

Ο 56ος τόμος της Ελληνικής Πατρολογίας (Patrologia Graeca - Migne), στον οποίο παραπέμπει το ιστολογιο ¨ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ", περιέχει κατά κύριο λόγο «Spuria» (νόθα έργα), δηλαδή ομιλίες που αποδόθηκαν εκ των υστέρων στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο από μεταγενέστερους συγγραφείς ή αντιγραφείς λόγω της φήμης του. Στην έρευνά μας χρησιμοποιήσαμε δε τις εξής βιβλιογραφικές πηγές:

1.       Παπαδόπουλος, Στυλιανός Γ., Πατρολογία, Τόμος Β΄ (4ος αιώνας: Ανατολή και Δύση), Αθήνα 1990 .  Ο συγγραφέας αναλύει εκτενώς το γνήσιο έργο του Ιωάννου Χρυσοστόμου και κάνει ειδική μνεία στο πρόβλημα των νοθευμένων λόγων (Spuria) που διεισέδυσαν στη χρυσοστομική παράδοση. Σελίδες: 711–715 (Ενότητα: «Έργα – Αυθεντικότητα και Νόθα») & σελ. 720 (αναφορά στις συλλογές των Spuria).

2.      Παντελεήμων (Καθρεπτίδης), Αρχιμ., Τα Ψευδο-Χρυσοστομικά έργα: Συμβολή στην έρευνα των Spuria του Ιωάννου Χρυσοστόμου, Θεσσαλονίκη 2005.Εξειδικευμένη μονογραφία πάνω στους λόγους της PG 55-56 και στη μεθοδολογία αναγνώρισης των νόθων κειμένων. Σελίδες: 45–52 (Μεθοδολογία ταξινόμησης των Spuria) & σελ. 118–122 (Ειδικός κατάλογος ομιλιών της PG 56 με αναφορά στον λόγο «Εἰς τὸν Προφήτην Ἠλίαν»).

3.      Αραμπατζής, Χρήστος, Η χειρόγραφη παράδοση των έργων του Ιωάννου Χρυσοστόμου, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2001. Εξετάζει πώς οι μεταγενέστεροι αντιγραφείς πρόσθεταν το όνομα του Χρυσοστόμου σε ανώνυμες ομιλίες. Σελίδες: 83–91 (Ενότητα: «Η διείσδυση ανωνύμων ομιλιών στη χρυσοστομική παράδοση») & σελ. 142–146. Στη γενική σειρά 37 τόμων του Χρυσοστόμου στην ΕΠΕ, ο τόμος PG 56 παραλείπεται στο σύνολό του).

4.      ΕΠΕ (Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας), Ιωάννου Χρυσοστόμου Έργα, Εκδόσεις «Ο Γρηγόριος ο Παλαμάς», Θεσσαλονίκη.ν Στη συγκεκριμένη πολυτελή σειρά, η εκδοτική ομάδα παραλείπει ή επισημαίνει ως νόθα τα κείμενα του 56ου τόμου της PG, περιλαμβάνοντας αποκλειστικά τα επιστημονικά διακριβωμένα γνήσια έργα του Αγίου.

5.       Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια (ΘΗΕ), Τόμος 6, Λήμμα «Ιωάννης ο Χρυσόστομος» (Ενότητα: Νόθα Έργα / Spuria), Αθήνα 1965. Σελίδες: Στήλες 1152–1154 (στο λήμμα «Ιωάννης ο Χρυσόστομος», ειδική υπο-ενότητα «Νόθα και Αμφισβητούμενα»).

Αξιομνημόνευτα είναι και τα παρακάτω που βρήκαμε.

Ο Γάλλος εκδότης Jacques-Paul Migne, όταν συγκέντρωσε την Ελληνική Πατρολογία τον 19ο αιώνα, βασίστηκε στην παλαιότερη σπουδαία έκδοση του Βενεδικτίνου μοναχού Bernard de Montfaucon (1718–1738). Οι γνήσιοι λόγοι του Χρυσοστόμου καταλαμβάνουν τους τόμους 47 έως 55. Ο 56ος τόμος (PG 56) φέρει τον τίτλο «Spuria» (Νόθα) ή «Homiliae Variae». Ο ίδιος ο Montfaucon, ήδη από τον 18ο αιώνα, διαχώρισε αυτά τα κείμενα επειδή τα χειρόγραφα παρουσίαζαν υφολογικές, γλωσσικές και δογματικές αποκλίσεις από το ύφος του Χρυσοστόμου. Το εγκυρότερο εργαλείο της παγκόσμιας Πατρολογίας για την αυθεντικότητα των πατερικών κειμένων είναι το πολύτομο έργο Clavis Patrum Graecorum (CPG), που εκδίδεται στο Βέλγιο (Brepols / Corpus Christianorum). Η CPG καταγράφει εξαντλητικά όλα τα σωζόμενα έργα των Ελλήνων Πατέρων. Τα έργα του Ιωάννου του Χρυσοστόμου αριθμούνται από το CPG 4305 έως 4525 (ως Γνήσια).

 Πέρα από τους καταλόγους, οι ειδικοί πατρολόγοι διαπιστώνουν τη νοθεία μέσω της κριτικής των κειμένων. Ο γνήσιος Ιωάννης Χρυσόστομος διακρίνεται για την αττικίζουσα χριστιανική ρητορεία του, την αμεσότητα και την ποιμαντική του ισορροπία. Η παρουσίαση του Προφήτη Ηλία ως σχεδόν «εκδικητικού» που πιέζει τον Θεό, καθώς και οι ακραίες ανθρωποπαθείς εκφράσεις για τον Θεό, απαντούν συχνά σε λαϊκότροπες ή μεταγενέστερες ρητορικές δραματοποιήσεις και όχι στην ερμηνευτική γραμμή της Σχολής της Αντιοχείας.

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου