Συνοπτική παρουσίαση των βασικών γεγονότων της Συνόδου Φεράρας-Φλωρεντίας

 πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Παρουσίαση των Αγώνων του Οσίου Μάρκου Ευγενικού στη Σύνοδο της Φερράρας

Ιστορικό Πλαίσιο

Η Σύνοδος της Φερράρας-Φλωρεντίας (1438-1439) συγκλήθηκε με σκοπό την ένωση της Ανατολικής Ορθόδοξης και της Δυτικής Καθολικής Εκκλησίας, μετά το Μεγάλο Σχίσμα του 1054. Ο Αυτοκράτωρ Ιωάννης Η' Παλαιολόγος είδε την ένωση ως πολιτική πράξη για την εξασφάλιση δυτικής βοήθειας εναντίον της οθωμανικής απειλής, ενώ ο Πάπας Ευγένιος Δ' επιδίωκε την ενίσχυση του κύρους του και τον έλεγχο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Ο Όσιος Μάρκος Ευγενικός (1392-1444), Μητροπολίτης Εφέσου, ορίστηκε από τον Αυτοκράτορα ως έξαρχος της Ορθόδοξης αντιπροσωπείας, εκπροσωπώντας τα Πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων. Αν και ξεκίνησε με διαλλακτικό πνεύμα, σύντομα διαπίστωσε την αδιαλλαξία των Λατίνων και ανέλαβε τον ηγετικό ρόλο στην υπεράσπιση των ορθοδόξων δογμάτων.

 

Οι Βασικοί Θεολογικοί Αγώνες

1. Η Προτρεπτική Ομιλία προς τον Πάπα (Έναρξη Συνόδου, 9 Απριλίου 1438)

Πριν την έναρξη των εργασιών, ο Άγιος Μάρκος εκφώνησε λόγο προς τον Πάπα Ευγένιο Δ', όπου:

• Τόνισε την ανάγκη ενότητας των χριστιανών ως «σώματος Χριστού»
• Κάλεσε στην αποκατάσταση της ειρήνης και αγάπης
• Επεσήμανε ότι η προσθήκη του Filioque στο Σύμβολο της Πίστεως ήταν η κύρια αιτία του σχίσματος
• Ζήτησε την κατάργηση των σκανδάλων και την επιστροφή στις πατρικές παραδόσεις

«Τίς ἡ τοσαύτη φιλονεικία περὶ τὴν καινοτόμον ταύτην προσθήκην ἥτις τὸ σῶμα Χριστοῦ κατέταμε καὶ διέσχισε;»

2. Η Συζήτηση περί Καθαρτηρίου Πυρός (Ιούνιος-Ιούλιος 1438)

Το πρώτο θέμα που τέθηκε ήταν το καθαρτήριο πυρ (purgatorium), το οποίο οι Ορθόδοξοι αρνούνταν διαρρήδην. Ο Άγιος Μάρκος:

• Εκφώνησε τέσσερις αντιρρητικούς λόγους κατά της λατινικής διδασκαλίας
• Απέδειξε ότι το δόγμα αυτό ήταν καινοτομία χωρίς βάση στην Αγία Γραφή και την πατερική παράδοση
• Χαρακτήρισε το καθαρτήριο πυρ ως «μῦθον» που επινοήθηκε «χάριν ἀργυρολογίας καὶ πλουτισμοῦ» (για οικονομικά οφέλη των Λατίνων)

Η συζήτηση έληξε χωρίς αποτέλεσμα στις 17 Ιουλίου 1438, καθώς οι Ορθόδοξοι αρνήθηκαν να αποδεχθούν το δόγμα.

3. Ο Αγώνας κατά του Filioque και της Προσθήκης στο Σύμβολο

Αυτό ήταν το κεντρικό ζήτημα των αγώνων του Οσίου Μάρκου:

α) Η Ανάγνωση των Όρων των Οικουμενικών Συνόδων

Ο Άγιος Μάρκος επέμενε να αναγνωσθούν δημοσίως οι όροι των επτά Οικουμενικών Συνόδων, οι οποίοι απαγόρευαν ρητά κάθε προσθήκη ή αφαίρεση από το Σύμβολο της Πίστεως. Οι Λατίνοι αντιστάθηκαν σθεναρά, γνωρίζοντας ότι η ανάγνωση θα κατέρριπτε το δικαίωμά τους για την προσθήκη του Filioque.

Τελικά, υποχρεώθηκαν να δεχθούν την ανάγνωση, αλλά μετέβαλαν τη διαδικασία σε «πένθιμη τελετή»: έκλεισαν το Ευαγγέλιο, έσβησαν τις λαμπάδες και άφησαν ύπτια τα αγάλματα των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

β) Η Τελική Ομολογία Πίστεως (8 Δεκεμβρίου 1438)

Στην 15η και τελευταία συνεδρίαση στη Φερράρα, ο Άγιος Μάρκος εκφώνησε την κορυφαία ομολογία του, όπου:

• Επαναβεβαίωσε ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μόνον εκ του Πατρός
• Απέρριψε τον Υιό ως «αἴτιον» ή «προβολέα» του Πνεύματος
• Επικαλέστηκε τους Αγίους Πατέρες (Διονύσιο Αρεοπαγίτη, Αθανάσιο, Γρηγόριο Θεολόγο, Μάξιμο Ομολογητή, Ιωάννη Δαμασκηνό)
• Καταδίκασε την προσθήκη ως καινοτομία που απαγορεύεται από την Η' Οικουμενική Σύνοδο (879-880) και τον Πάπα Ιωάννη Η'

«Οὐδὲ λέγω τὸν Υἱὸν αἴτιον, οὐδὲ προβολέα, ἵνα μὴ δεύτερος αἴτιος ἐν τῇ τριάδι... Οὔτε λέγω τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ»

 

Οι Αντίπαλοι και οι Εσωτερικές Δυσκολίες

Ο Καρδινάλιος Ιουλιανός Καισαρίνι

Ο κορυφαίος λατίνος θεολόγος, διακεκριμένος για τη μνήμη και την οξύνοια του, ανέλαβε να αντιπαρατεθεί με τον Άγιο Μάρκο. Μετά από πολλές συζητήσεις, αναγκάστηκε να παραδεχθεί την ανωτερότητα του αντιπάλου του και αποσύρθηκε, παραπέμποντας τον λόγο στον Ιωάννη του Μοντενέρο.

Ο Βησσαρίων Νικαίας

Αρχικά συνεργάτης του Οσίου Μάρκου, ο Βησσαρίων, υποκινούμενος από φθόνο και δελεασμένος από τις υποσχέσεις του Πάπα για καρδιναλισμό, αποσκίρτησε από την ορθόδοξη παράταξη. Η προδοσία του αυτή άφησε τον Άγιο Μάρκο να αγωνίζεται μόνος.

Ο Πρωτοσύγκελος Γρηγόριος

Ο πνευματικός του Αυτοκράτορος, χαρακτηρισμένος από τον Συρόπουλο ως «ἐξώλης καὶ προώλης», συνέβαλε στη διάσπαση της ορθόδοξης αντιπροσωπείας, διαβάλλοντας τον Άγιο Μάρκο και υποκινώντας τον Βησσαρίωνα εναντίον του.

Το χρονικό της Συνόδου Φεράρας-Φλωρεντίας.

Η Σύνοδος στη Φεράρα (1438)

Η Σύνοδος ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1438 στη Φεράρα της Ιταλίας με κύριο στόχο την ένωση της Ορθόδοξης και της Καθολικής Εκκλησίας. Στη συνάντηση συμμετείχαν ο Αυτοκράτορας Ιωάννης Η' Παλαιολόγος, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ, εκπρόσωποι των άλλων Πατριαρχείων, πολλοί αρχιερείς και ο Πάπας Ευγένιος Δ'. Κατά τις 16 πρώτες συνεδρίες, ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, Αρχιεπίσκοπος Εφέσου, κατέθεσε ένα σημαντικό υπόμνημα προς τον Πάπα. Σε αυτό, τόνιζε ότι η ένωση πρέπει να βασίζεται στην ορθή πίστη, καταδικάζοντας τις λατινικές κακοδοξίες, με επίκεντρο τη χρήση αζύμου άρτου, την οποία χαρακτήριζε ως ιουδαϊκή παρεκτροπή που δεν έχει θέση στη χριστιανική λατρεία.

Οι θεολογικές συγκρούσεις

Ο Άγιος Μάρκος Ευγενικός στάθηκε ο κύριος υπερασπιστής της Ορθόδοξης παράδοσης, χρησιμοποιώντας ως μοναδικά όπλα την Αγία Γραφή και τις διδασκαλίες των Αγίων Πατέρων. Στο κρίσιμο θέμα του Filioque, δηλαδή της προσθήκης ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και «εκ του Υιού», ο Άγιος Μάρκος αρνήθηκε κατηγορηματικά την αλλαγή, επικαλούμενος τις αποφάσεις της Η' Οικουμενικής Συνόδου. Παράλληλα, απέρριψε το παπικό πρωτείο, υποστηρίζοντας την ισοτιμία των Πατριαρχείων σύμφωνα με τους αρχαίους εκκλησιαστικούς κανόνες. Επιπλέον, κατέδειξε ως εσφαλμένες τις λατινικές καινοτομίες όπως το καθαρτήριο πυρ, τη νηστεία του Σαββάτου, την κουρά των γενειάδων από τους κληρικούς και το βάπτισμα με απλή επίχυση νερού. Οι Λατίνοι προσπάθησαν να στηρίξουν τις απόψεις τους με σχολαστικούς φιλοσοφικούς συλλογισμούς και νοθευμένα χειρόγραφα, αλλά ο Άγιος Μάρκος κατάφερε να αποκαλύψει τις πλαστότητες αυτές.

Οι τάσεις των Ανατολικών

Η στάση των εκπροσώπων της Ανατολής ήταν διασπασμένη. Ο Άγιος Μάρκος παρέμεινε ακλόνητος στην πίστη του, ενώ ο Πατριάρχης Ιωσήφ, κάτω από την αφόρητη πίεση του Αυτοκράτορα, έδειξε αστάθεια. Προσωπικότητες όπως ο Βησσαρίων και ο Ισίδωρος, αν και ξεκίνησαν ως ορθόδοξοι, σταδιακά μεταστράφηκαν σε Λατινόφρονες, υποστηρίζοντας την ένωση. Ο φιλόσοφος Πλήθων στάθηκε αδιάφορος απέναντι στα θεολογικά ζητήματα, ενώ πολλοί άλλοι αρχιερείς υπέκυψαν τελικά στις εξωτερικές πιέσεις, τον φόβο ή τις υποσχέσεις των Λατίνων.

Η μεταφορά στη Φλωρεντία (1439)

Λόγω της έξαρσης μιας λοιμώδους νόσου στη Φεράρα, η Σύνοδος μεταφέρθηκε το 1439 στη Φλωρεντία. Εκεί πραγματοποιήθηκαν εννέα ακόμη συνεδρίες, όπου οι συζητήσεις συνεχίστηκαν με την ίδια ένταση. Ο Άγιος Μάρκος συνέχισε να αντιτάσσεται σθεναρά σε κάθε απόπειρα υπογραφής κειμένου που θα πρόδιδε την Ορθόδοξη διδασκαλία, παρά την έντονη ψυχολογική και πολιτική πίεση που ασκούσαν ο Πάπας και ο Αυτοκράτορας στους παριστάμενους αρχιερείς.

Η «ένωση» και οι συνέπειες

Στις 6 Ιουλίου 1439, η πλειοψηφία των Ανατολικών αρχιερέων υπέγραψε το κείμενο της ένωσης, ενδίδοντας στις πιέσεις του Αυτοκράτορα, ο οποίος επιδίωκε την πολιτική και στρατιωτική βοήθεια της Δύσης. Ο Άγιος Μάρκος Ευγενικός αρνήθηκε κατηγορηματικά να υπογράψει το κείμενο της προδοσίας. Όταν η αντιπροσωπεία επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, ο λαός και ο μοναχισμός απέρριψαν την ένωση ως κατάφωρη παραβίαση της πίστεως. Ο Πατριάρχης Ιωσήφ είχε εν τω μεταξύ πεθάνει στη Φλωρεντία, και ο νέος Πατριάρχης Μητροφάνης αναγκάστηκε να παραιτηθεί λόγω της λαϊκής κατακραυγής.

Το τέλος του Αγίου Μάρκου και το αποτύπωμα της Συνόδου

Μετά την επιστροφή του, ο Άγιος Μάρκος έπεσε θύμα διώξεων από τους Λατινόφρονες και αφορίστηκε, γεγονός που τον ανάγκασε να βρει καταφύγιο στη Μονή της Χώρας και αργότερα στη Μονή της Μακρισσού. Εκεί, μέχρι την κοίμησή του το 1444 ή 1445, συνέχισε να γράφει υπέρ της Ορθοδοξίας. Η ιστορία δικαίωσε τη στάση του, καθώς η ένωση της Φλωρεντίας δεν έγινε ποτέ αποδεκτή από το ορθόδοξο πλήρωμα, ενώ και τα άλλα Πατριαρχεία την απέρριψαν. Η Κωνσταντινούπολη έπεσε το 1453, χωρίς η ένωση αυτή να έχει φέρει την πολυπόθητη ενότητα ή σωτηρία, με τον Άγιο Μάρκο να αναγνωρίζεται πλέον ως ο φωτισμένος υπερασπιστής της Εκκλησίας.

------------------------------------------------------------------

Συνοπτική παρουσίαση των ομολογιακών αγώνων του Αγίου Μάρκου του Ευγενικού στην  Σύνοδο της Φλωρεντίας.

Πρωτοπρεβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

1. Ο Άγιος Μάρκος ως μοναδικός υπερασπιστής της Ορθοδοξίας

Στις επτά συνεδρίες που έγιναν στο παλάτι του Πάπα στη Φλωρεντία, ο Άγιος Μάρκος, επίσκοπος Εφέσου, έδειξε τεράστιο ζήλο. Ήταν ο μόνος που φαινόταν να ελέγχει τις παρεξηγήσεις των Δυτικών και να υπερασπίζεται με δύναμη τα δόγματα της Ορθόδοξης πίστης. Είχε μεγάλο κύρος γιατί ήταν τοποτηρητής των Πατριαρχών της Ανατολής. Ο σοφός Σχολάριος έγραψε γι' αυτόν ότι «υπεράσπιζε την πάτρια δόξα ανάμεσα στους Λατίνους μόνος», ενώ οι άλλοι που έπρεπε να είναι σύμμαχοί του είχαν γίνει εχθροί του.

2. Η αντίδρασή του στο ρητό του Αγίου Μαξίμου

Όταν ο αυτοκράτορας πρότεινε να γίνει η ένωση με τους Λατίνους με βάση κάποιο ρητό του Αγίου Μαξίμου, ο Βησσαρίων Νικαίας, ο Ισίδωρος Ρωσίας και ο πρωτοσύγκελος Γρηγόριος δήλωσαν αμέσως ότι το θεωρούσαν καλό. Ο Άγιος Μάρκος όμως αντέδρασε έντονα. Είπε ότι αυτό δεν ήταν σωστό, γιατί οι Δυτικοί θα συνέχιζαν να δογματίζουν το αντίθετο και να επιμένουν στην πλάνη τους. Δήλωσε ότι οι Ορθόδοξοι δεν παρεξέκλιναν καθόλου από την αρχαία διδασκαλία και δεν καινοτόμησαν. Αν οι Δυτικοί ήθελαν ένωση, έπρεπε να ομολογήσουν την πίστη τους σύμφωνα με τα δόγματα της Ορθόδοξης Εκκλησίας και να αφαιρέσουν την προσθήκη από το Ιερό Σύμβολο. Μόνο έτσι θα γινόταν ένωση χωρίς κινδύνους.

3. Οι επιθέσεις εναντίον του

Η παρρησία του Αγίου Μάρκου εξόργισε πολύ τους λατινόφρονες. Επιτέθηκαν με μεγάλη σφοδρότητα εναντίον του. Ο επίσκοπος Ηρακλείας τους επέπληξε που μιλούσαν με τόσο πάθος, αλλά ο Βησσαρίων Νικαίας, εξοργισμένος ακόμα περισσότερο, τον καθύβρισε με πολύ χυδαίες ύβρεις. Ο αυτοκράτορας επέβαλε σιωπή στον Ηρακλείας για να φοβηθούν όλοι. Σε άλλη συνεδρία, όταν ο Γεμιστός θέλησε να πει κάτι υπέρ του Αγίου Μάρκου, χλευάστηκε αναίσχυντα από τον Αμηρούτζη και αναγκάστηκε να σιωπήσει. Ούτε ο Αυτοκράτορας ούτε ο Πατριάρχης επέπληξαν αυτούς που συμπεριφέρονταν με τόση αναίδεια. 

4. Η μοναχική του μάχη για τις προθέσεις «ΕΚ» και «ΔΙΑ»

Όταν οι Λατίνοι έστειλαν μια έκθεση πίστεως και ζήτησαν να την αποδεχτούν οι Ανατολικοί, οι περισσότεροι αρνήθηκαν γιατί ήταν εντελώς αντίθετη στη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Βησσαρίων και ο Ισίδωρος τότε βγήκαν ανοιχτά ως συνήγοροι των κακοδοξιών των Δυτικών. Προσπάθησαν να αποδείξουν ότι το «δια του Υιού» ήταν εντελώς ταυτόσημο με το «εκ του Υιού». Ο Άγιος Μάρκος όμως, μόνος εναντίον όλων, αντιστάθηκε ακόμα και στην επιθυμία του Βασιλιά που ήθελε την ένωση με κάθε θυσία. Με σθεναρή και γεμάτη ακαταγώνιστα επιχειρήματα αγόρευση, απέδειξε ότι οι έννοιες των προθέσεων «ΕΚ» και «ΔΙΑ» ήταν πολύ διαφορετικές. Αντέκρουσε τους Βησσαρίωνα, Ισίδωρο και Γρηγόριο που προσπαθούσαν να αποδείξουν την ταυτότητά τους.

5. Η χρήση των χωρίων των Αγίων Πατέρων

Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων, ο Άγιος Μάρκος επικαλέστηκε πολλά χωρία από τα συγγράμματα των Πατέρων της Εκκλησίας και τους όρους των Αγίων Οικουμενικών Συνόδων για να στηρίξει τα επιχειρήματά του. Θυμήθηκε το χωρίο του Αγίου Μαξίμου, αλλά ο Βησσαρίων το απέρριψε λέγοντας ότι η επιστολή δεν σωζόταν πλήρης. Τότε ο Άγιος Μάρκος ανέγνωσε ένα χωρίο του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, που η Ορθόδοξη Εκκλησία αναγνωρίζει ως ανακεφαλαίωση των θεολόγων. Σε αυτό το χωρίο φαινόταν σαφώς η διαφορά των προθέσεων «ΕΚ» και «ΔΙΑ»: «όχι ως εξ αυτού, αλλά ως δι' αυτού εκπορευόμενο, διότι μόνος αίτιος είναι ο Πατήρ». Το ερμήνευσε με θαυμάσια αγόρευση και κατέδειξε αναμφισβήτητα τη διαφορά των προθέσεων. Ο Βησσαρίων δεν μπόρεσε να αναιρέσει τα λεγόμενά του και απέρριψε το χωρίο λέγοντας ότι δεν είχε σημασία η μαρτυρία ενός μόνο.

6. Η ανάγνωση του χωρίου του Γρηγορίου Νύσσης

Σε άλλη συνεδρία, ο Άγιος Μάρκος ανέγνωσε ένα χωρίο του Γρηγορίου Νύσσης που έδειχνε ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας για την έκφραση της ίδιας έννοιας χρησιμοποιούσαν τις προθέσεις «ΔΙΑ» και «ΜΕΤΑ». Ο Βησσαρίων όμως δήλωσε ότι δεν το αποδεχόταν αν δεν προσάγονταν και άλλα χωρία με την ίδια έννοια. Οι φιλονικίες παρατείνονταν για πολύ χωρίς αποτέλεσμα.

7. Η απομόνωση και η συνέχιση του αγώνα

Σε συνεδρία που έγινε στα δώματα του βασιλιά, απαγορεύτηκε σε όσους δεν ήταν Αρχιερείς και Αρχιμανδρίτες να εκφράζουν γνώμες. Αυτό έγινε για να αποκλειστούν οι εκκλησιαστικοί άρχοντες που υποστήριζαν τον Άγιο Μάρκο. Οι λατινόφρονες, με πολλή σφοδρότητα, αγωνίστηκαν να αποδείξουν το «και εκ του Υιού» και να αναιρέσουν όσα έλεγε ο Άγιος Μάρκος. Ο Ηρακλείας, που θέλησε να διαβάσει κάποια χρήσιμα χωρία, εξυβρίστηκε με τόση αναίδεια από τον Γρηγόριο τον πρωτοσύγκελο που αναγκάστηκε να σιωπήσει. Οι λατινόφρονες, από τη θέση ισχύος τους, υβρίζοντας και λοιδορώντας, νόμιζαν ότι θα ανάγκαζαν τους άλλους να υποχωρήσουν.

8. Η ομολογία ότι οι Λατίνοι είναι αιρετικοί

Σε κάποια συνεδρία, ενώπιον του Πατριάρχη, οι λατινόφρονες δήλωσαν ότι η διαφορά ήταν μικρή και ανάξια λόγου και ότι η ένωση μπορούσε εύκολα να γίνει. Ο Άγιος Μάρκος, «διάπυρος ζηλωτής της ευσεβείας», απάντησε αμέσως ότι η διαφορά ήταν μεγίστη και πολύ σημαντική. Οι λατινόφρονες φώναζαν ότι δεν ήταν αίρεση. Ο Άγιος Μάρκος απάντησε ότι ήταν αίρεση και ότι έτσι τη χαρακτήριζαν και οι προηγούμενοι διδάσκαλοι της Ορθοδοξίας. Οι αρχιεπίσκοποι Μυτιλήνης και Λακεδαιμονίας εξεγέρθηκαν, τον ρώτησαν με ποιο δικαίωμα υβρίζει τους Λατίνους ως αιρετικούς, τον έβρισαν άσχημα και απείλησαν ότι θα τον καταγγείλουν στον Πάπα. Αποχώρησαν σαν να τους κυνηγούσαν δαίμονες. Ο Πατριάρχης σιωπούσε.

9. Το ψυχικό του σθένος

Όλοι οι αντίπαλοι του Αγίου Μάρκου, συνασπισμένοι σε πυκνή φάλαγγα, διεξήγαγαν με πολλή οργή τον αγώνα εναντίον του. Αυτός όμως δειλίασε καθόλου. Δεν ταράχτηκε ούτε δείλιασε. Εναπέθετε όλες του τις ελπίδες στον Θεό και αντλούσε θάρρος από την πεποίθηση ότι η αλήθεια δεν μπορεί ποτέ να καταπνιγεί. Περιφρουρούμενος από τη δύναμη του Πνεύματος, διεξήγαγε τον αγώνα με τέτοια δύναμη που πολλές φορές κατέστησε αναπολόγητους τους αντιπάλους του, επικαλούμενος βιβλικά χωρία, χωρία Πατέρων και όρους των Αγίων Οικουμενικών Συνόδων.

10. Η στάση του απέναντι στις πιέσεις

Όταν ο αυτοκράτορας σταμάτησε τις συζητήσεις γιατί ο Άγιος Μάρκος και ο Αντώνιος Ηρακλείας έφερναν τους Λατίνους σε δύσκολη θέση, ο Άγιος Μάρκος αρνήθηκε να δώσει άλλη απολογία. Είπε στον Βασιλιά ότι τέτοιες διαλέξεις δεν θα είχαν ποτέ τέλος ούτε θα προξενούσαν κάποιο καλό. Δεν προαιρείτο να μιλά άσκοπα και να διαμάχεται μάταια. Είπε όσα είχε να πει και σταμάτησε. Αρνήθηκε να πάρει μέρος σε έναν αγώνα που θεωρούσε άσκοπο.

11. Το παράδειγμά του ενθάρρυνε άλλους

Το παράδειγμα του Αγίου Μάρκου, του «αδαμάντινου στον χαρακτήρα», ενθάρρυνε πολλούς άλλους για κάποιο χρονικό διάστημα. Όταν ο Πατριάρχης και οι ομοφρονούντες προσπαθούσαν να πείσουν τους άλλους να κάνουν υποχωρήσεις, όσοι άκουγαν ξεσηκώνονταν με αγανάκτηση και δήλωναν ότι καμία συγκατάβαση δεν επιτρέπεται στα θέματα της πίστης. Ο Άγιος Μάρκος ήταν αυτός που έδωσε το παράδειγμα της αμετακίνητης στάσης.

12. Η τελική του μοναχική πορεία

Στο τέλος, σχεδόν όλοι είχαν κηρυχθεί δεινοί εχθροί του Αγίου Μάρκου. Αυτό όμως συνετέλεσε στο να αναδειχθεί λαμπρότερος ο στερρός και αδαμάντινος χαρακτήρας του. Παρέμεινε ο μόνος αληθινός πρόμαχος της Ορθοδοξίας, ενώ οι άλλοι που έπρεπε να είναι σύμμαχοί του είχαν γίνει εχθροί του. Ο σοφός Σχολάριος είχε δίκιο που έγραψε με πόνο ψυχής ότι «εμείς που έπρεπε να είμαστε σύμμαχοί του, φευ! καταντήσαμε εχθροί του».