Η μορφή του Αγίου Μελετίου Αντιοχείας (12 Φεβρουαρίου) και οι σύγχρονοι Οικουμενιστές

 

 

Εισαγωγικά

Ο Άγιος Μελέτιος αποτελεί ένα από τα πλέον σύνθετα και συζητημένα κεφάλαια της εκκλησιαστικής ιστορίας του 4ου αιώνα. Στη σύγχρονη θεολογική αντιπαράθεση, και ιδίως στο πλαίσιο της συζήτησης περί οικουμενισμού, το πρόσωπό του χρησιμοποιείται συχνά ως ιστορικό προηγούμενο για την αποδοχή χειροτονιών ή εκκλησιαστικών πράξεων που προέρχονται από σχισματικά ή αιρετικά περιβάλλοντα. Το ερώτημα, όμως, παραμένει κρίσιμο: μπορεί πράγματι το «παράδειγμα Μελετίου» να λειτουργήσει ως θεμέλιο για σύγχρονες εκκλησιολογικές πρακτικές;

 

Ιστορικό Υπόβαθρο

 Ο Άγιος Μελέτιος διετέλεσε επίσκοπος Αντιοχείας και προήδρευσε της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου το έτος 381, η οποία καθιέρωσε το Σύμβολο της Πίστεως της Εκκλησίας. Η ιδιαιτερότητα της περίπτωσής του έγκειται στο γεγονός ότι προερχόταν από την αρειανίζουσα ομάδα των «Ομοίων» (Homoeans) και εξελέγη επίσκοπος Αντιοχείας το 360 με τη στήριξη επισκόπων που κινούνταν εντός αρειανικού πλαισίου.

 Παρά ταύτα, ο Μελέτιος συνδέθηκε στενά με κορυφαίες μορφές της Ορθοδοξίας: χειροτόνησε πρεσβύτερο τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο και διάκονο τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα, ενώ η προεδρία του στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο σφράγισε την ορθόδοξη ομολογία της πίστεως της Εκκλησίας.

 

Η Χρήση του Παραδείγματος από Σύγχρονους Οικουμενιστές

 Στη σύγχρονη θεολογική συζήτηση, ορισμένοι θεολόγοι που υποστηρίζουν τον οικουμενισμό επικαλούνται τον Άγιο Μελέτιο ως ιστορικό προηγούμενο. Υποστηρίζουν ότι, όπως η Εκκλησία αποδέχθηκε τον Μελέτιο ως νόμιμο επίσκοπο παρά την προέλευσή του από αρειανικό περιβάλλον, έτσι και σήμερα μπορεί να γίνει αποδεκτή η ιερωσύνη κληρικών που προέρχονται από σχισματικές ή αιρετικές κοινότητες χωρίς επαναχειροτόνηση, στο όνομα της εκκλησιαστικής οικονομίας.

Η επιχειρηματολογία αυτή παρουσιάζει τον Μελέτιο ως παράδειγμα ευρείας ποιμαντικής ανοχής και θεσμικής ευελιξίας της Εκκλησίας.

 

Η Απάντηση των Αντιοικουμενιστών.

 Απέναντι σε αυτή την ερμηνεία, παραδοσιακοί θεολόγοι και ιεροκανονιστές προβάλλουν μια σειρά από σοβαρές αντιρρήσεις.

 Πρώτον, γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ χειροτονίας και εκλογής. Ο Μελέτιος ήταν ήδη επίσκοπος Σεβαστείας πριν εκλεγεί στην Αντιόχεια· η μετάβασή του εκεί συνιστούσε εκλογή και ενθρόνιση, όχι νέα χειροτονία. Επιπλέον, δεν υπάρχουν αξιόπιστες ιστορικές μαρτυρίες που να αποδεικνύουν ότι χειροτονήθηκε από Αρειανούς.

 Δεύτερον, τονίζεται το ιδιαίτερο ιστορικό πλαίσιο του 4ου αιώνα. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχε ξεχωριστή και σαφώς διαμορφωμένη αρειανική ιεραρχία, αλλά μια κατάσταση «ανάμειξης» εντός της ίδιας εκκλησιαστικής δομής. Οι Αρειανοί κατείχαν ορθόδοξες έδρες χωρίς να έχουν συγκροτήσει παράλληλη εκκλησία, ενώ τα όρια μεταξύ Ορθοδοξίας και αιρέσεων δεν είχαν ακόμη πλήρως αποσαφηνιστεί.

 Τρίτον, καθοριστική υπήρξε η προσωπική θεολογική στάση του Μελετίου. Δεν υπήρξε ιδεολόγος του Αρειανισμού, αλλά συνδεόταν περισσότερο «πολιτικά» με τον κύκλο του Ακακίου Καισαρείας. Στην πράξη, όμως, αποδείχθηκε Ορθόδοξος ομολογητής, προσχωρώντας στους Νικαίους και προεδρεύοντας της Οικουμενικής Συνόδου. Το γεγονός ότι τόσο ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος όσο και ο Άγιος Βασίλειος τον αναγνώριζαν χωρίς επιφυλάξεις ως νόμιμο επίσκοπο είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό.

 

Το Ζήτημα του «Μελετιανού Σχίσματος»

 Ιστορικά, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία χαρακτήρισε τη διαίρεση της Αντιόχειας ως «Μελετιανό σχίσμα», λόγω της έλλειψης κοινωνίας του Μελετίου με τη Ρώμη. Ωστόσο, σύγχρονοι Ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι, όπως ο Émile Amann, έχουν χαρακτηρίσει αυτόν τον όρο «πολύ ακατάλληλο», αναγνωρίζοντας την πλήρη Ορθοδοξία του Μελετίου και την αδικία του χαρακτηρισμού.

 

Σύγχρονες  Εφαρμογές και Προβληματισμοί

Το παράδειγμα του Αγίου Μελετίου επανέρχεται δυναμικά στη σύγχρονη εκκλησιαστική πραγματικότητα, ιδίως σε ζητήματα όπως η αποδοχή κληρικών από σχισματικές κοινότητες, η ανάγκη ή μη επαναχειροτόνησης και η αντιπαράθεση μεταξύ κανονικής ακρίβειας και οικονομίας. Ενδεικτική είναι η συζήτηση γύρω από την Ουκρανία μετά το 2018.

 Σε πρόσφατη μελέτη του (2024), ο Επίσκοπος Συλβέστρος Μπελογκόροντκα (Κίεβο) υπογραμμίζει ότι το «παράδειγμα Μελετίου» δεν μπορεί να εφαρμοστεί άκριτα στις σύγχρονες συνθήκες, διότι η εκκλησιαστική κατάσταση του 4ου αιώνα διαφέρει ριζικά από τη σημερινή ύπαρξη σαφώς διακριτών σχισματικών και αιρετικών δομών.

Επίλογος

 Ο Άγιος Μελέτιος Αντιοχείας παραμένει αναμφισβήτητα άγιος και ομολογητής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, τιμώμενος στις 12 Φεβρουαρίου. Η περίπτωσή του, ωστόσο, δεν παύει να αποτελεί σημείο έντονης θεολογικής αντιπαράθεσης. Ενώ οι σύγχρονοι οικουμενιστές τον επικαλούνται για να στηρίξουν ευρύτερες εφαρμογές της εκκλησιαστικής οικονομίας, οι παραδοσιακοί θεολόγοι επιμένουν ότι η ιστορική πραγματικότητα δεν επιτρέπει τέτοιες απλουστευτικές αναλογίες. Ο Μελέτιος αναγνωρίστηκε ως Ορθόδοξος όχι λόγω της προέλευσής του, αλλά εξαιτίας της ομολογίας της  πίστεως και της συνοδικής του δράσης μέσα στην Εκκλησία.

 επιμέλεια κειμένου: π.Δ.Α

 

ΠΗΓΕΣ

1.  Ορθόδοξη Πύλη – https://www.orthodoxia.info

(Άρθρα για τους Αγίους της Ορθοδόξου Εκκλησίας, βιογραφίες και θεολογικές ερμηνείες)

 2.  Εκκλησιαστική Διακονία – https://www.ecclesia.gr

(Επίσημη ιστοσελίδα της Εκκλησίας της Ελλάδος, με κείμενα για τις Οικουμενικές Συνόδους και Αγίους)

 3. Ακαδημία Ορθοδόξου Θεολογίας – https://www.pemptousia.gr

(Μελέτες και άρθρα για Πατέρες της Εκκλησίας, ιστορικά θέματα και Οικουμενικότητα)

 4.  Θεολογία Online – https://www.theologia.gr

(Άρθρα σχετικά με Πατερική Παράδοση, Ορθόδοξη Δογματική και Αγίους, συμπεριλαμβανομένου του Μελετίου)

 5.  Ορθόδοξος Τύπος – https://www.orthodoxostypos.gr

(Συχνά δημοσιεύει άρθρα για Αγίους, Οικουμενισμό και εκκλησιαστικά ζητήματα)

6. Σύναξη (Περιοδικό/Ιστολόγιο) – https://www.synaxis.gr

(Ακαδημαϊκή και θεολογική θεώρηση θεμάτων σχετικών με Ορθοδοξία και Αγίους)

ΠΗΓΗ.ΨΗΦΙΔΕΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ.