Ἡ θέση τοῦ Σταυροῦ στό ἱερό Βῆμα.( Παναγιώτη Ἰ. Σκαλτσῆ, Καθηγητοῦ Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.).(Άλλη μια απάντηση στους διαδικτυακούς διαστρεβλωτές των θέσεών μας)

 

Δημοσιεύουμε τη μελέτη του καθηγητή Λειτουργικής του ΑΠΘ, π. Σκαλτσή, με τίτλο «Η Θέση του Σταυρού στο Ιερό Βήμα». Αυτή η μελέτη αποτελεί μια αμείλικτη απάντηση στους θλιβερούς διαστρεβλωτές που προσπάθησαν να πολεμήσουν τις θέσεις μας στο προηγούμενο άρθρο μας (διαβάστε το εδώ). Όσοι βιάστηκαν να φορέσουν το μανδύα του «σύγχρονου αντι-οικουμενιστή λειτουργιολόγου» αποδείχθηκαν απλώς κατώτεροι των περιστάσεων, εκτεθειμένοι από την ίδια τους την εμπάθεια. Η αλήθεια δεν φιμώνεται από κραυγές και αβάσιμες επιθέσεις.Ας αναμετρηθούν οι διαστρεβλωτές τώρα με την επιστημονική εγκυρότητα του καθηγητή.Η μελέτη δημοσιεύτηκε σε τρία μέρη το 2025 στα τεύχη 1,2 και 3 του περιοδικοΎ ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ π. Δ. Α.

 

 

α) Ἡ ἑορτολογική τιμή τοῦ Σταυροῦ

Ὁ τίμιος Σταυρός ἀποτελεῖ τήν ὡραιότητα καί τό καύχημα τῆς Ἐκκλησίας, τόν φύλακα τῶν πιστῶν καί τό κραταίωμα τοῦ σύμπαντος κόσμου, τό ξύλο τῆς ζωῆς καί τῆς βασιλείας τό σύμβολο Δέν εἶναι τυχαῖο τό ὅτι ἡ τιμή πού ἀποδόθηκε στόν Σταυρό στά Ἱεροσόλυμα ἀπό τόν 4ο μ.Χ. αἰ., μετά τήν ἀνεύρεσή του, διαδόθηκε σέ Ἀνατολή καί Δύση κατά τούς ἀμέσως ἑπόμενους αἰῶνες. Ἐνδεικτικά ἀναφέρουμε τήν, σύμφωνα μέ τήν Αἰθερία καί τό Ἀρμενικό Ἀναγνωσματάριο (4ος-5ος αἰ.)  προσκύνηση τοῦ τιμίου Σταυροῦ κατά τήν Μεγάλη Παρασκευή. Ἡ πράξη αὐτή στήν Κωνσταντινούπολη ἐξελίχθηκε ἀπό τόν 7ο αἰ. στή γνωστή ἑορτή τῆς Σταυροπροσκυνήσεως (Γ΄ τῶν Νηστειῶν)

Τό δεύτερο παράδειγμα ἀφορᾶ τήν ἑορτή τῆς Ὑψώσεως τοῦ τιμίου Σταυροῦ, ἑορτή τοῦ θανάτου καί τῆς δόξης τοῦ Κυρίου. Ἡ ἑορτή αὐτή μαρτυρεῖται στά Ἱεροσόλυμα ἀπό τόν 5ο αἰ. καί συνδέεται μέ τήν εὕρεση τοῦ Σταυροῦ καί τήν ἀνάμνηση τῶν ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως πού ἔγιναν στίς 13 Σεπτεμβρίου τοῦ ἔτους 335. Τήν ἑπομένη τῶν ἐγκαινίων ὕψωναν τόν Σταυρό, πού πρόσφατα εἶχε ἀνευρεθεῖ, γιά νά τόν δεῖ τό ἐκκλησίασμα. Τά ἐγκαίνια μέ τόν καιρό ὑποβαθμίστηκαν καί ἀναδείχθηκε ἡ Ὕψωση, ἡ ὁποία ἀπό τόν 7ο αἰ. καθιερώθηκε σέ ὁλόκληρη τήν Ἐκκλησία ὡς ἡ ἑορτή τῆς Ὑψώσεως τοῦ τιμίου Σταυροῦ τήν 14η τοῦ μηνός Σεπτεμβρίου.

---

β) Ὁ Σταυρός ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος (γενική παρουσίαση)

Χωρίς ἀμφιβολία λοιπόν οἱ ρίζες τῆς ἑορτολογικῆς τιμῆς τοῦ Σταυροῦ βρίσκονται στά Ἱεροσόλυμα. Τά ἐκεῖ ἀπό τόν 4ο-5ο αἰ. λατρευτικά γεγονότα, ἀλλά καί οἱ περιπέτειες τοῦ Σταυροῦ, ὅπως εἶναι ἡ ἀπαγωγή του ἀπό τούς Πέρσες καί ἡ ἐπανάκτησή του ἀπό τόν Ἡράκλειο (631), καθώς ἐπίσης καί ἡ διάδοση τεμαχίων τοῦ τιμίου ξύλου στίς Ἐκκλησίες συνέτειναν στήν περαιτέρω λειτουργική τιμή καί ἀνάδειξή του. Δέν εἶναι τυχαῖο τό ὅτι στίς πηγές γίνεται λόγος γιά «ζωοποιά ξύλα», τά ὁποῖα διαμοιράζονταν. Ὁ Σταυρός ἐκφράστηκε μέ σύμβολα, ὑμνήθηκε ἀπό σπουδαίους ὑμνογράφους καί ἀπεικονίσθηκε ἀπό ἐξέχοντες ἁγιογράφους ἐντός καί ἐκτός τῶν ἐκκλησιῶν.

Ἐντός τῶν ἱερῶν Ναῶν τόν τίμιο Σταυρό τόν βρίσκουμε στόν χῶρο ὅπου ἀπεικονίζεται τό δωδεκάορτο, στήν κορυφή τοῦ εἰκονοστασίου ὅπου τά λεγόμενα «λυπηρά», στά προσκυνητάρια ὅπου τοποθετεῖται ὅταν χρειάζεται εἰκόνα φορητή ἀπό τό δωδεκάορτο τοῦ τέμπλου, στόν νάρθηκα, στόν τροῦλο κ.ἀ. Ἐξέχουσα θέση ἐπίσης ὁ Σταυρός κατέχει ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος. Ἐκτός τοῦ ὅτι ἀπεικονίζεται σέ ὅλα τά ἄμφια τῆς Τραπέζης, τῆς Προσκομιδῆς καί τῶν ἱερέων, ὁ Σταυρός ὑπῆρχε πάντα μέ διάφορες μορφές τόσο ἐπάνω στήν ἁγία Τράπεζα, ὅσο καί πίσω ἀπό αὐτήν, ἀκόμη καί στήν κόγχη.

Ὁ Σταυρός ἐπάνω στήν ἁγία Τράπεζα

Ἐπάνω στήν ἁγία Τράπεζα καί πλησίον τοῦ Εὐαγγελίου βρίσκεται ὁ Σταυρός εὐλογίας, χωρίς βάση, μέ τόν ὁποῖο εὐλογεῖ ὁ ἀρχιερεύς τόν λαό στίς διάφορες ἀκολουθίες. Στήν ἁγία Τράπεζα ἐπίσης ἤ στό σκευοφυλάκιο βρίσκεται καί ὁ Σταυρός μέ βάση, σέ ἀργυρό πλαίσιο, ἔχοντας ἀπό τή μία πλευρά τή σταύρωση καί ἀπό τήν ἄλλη τή βάπτιση. Μέ τόν Σταυρό αὐτό τελοῦνται οἱ ἁγιασμοί. Αὐτός ὁ τύπος Σταυροῦ ἀξιοποιεῖται κατά τήν ἑορτή τῆς Ὑψώσεως (14 Σεπτεμβρίου) καί τῆς Σταυροπροσκυνήσεως

Ὁ Σταυρός στό κιβώριο

Στήν κορυφή τοῦ κιβωρίου, πού εἶναι γνωστό ἀπό τόν 4ο μ.Χ. αἰ. καί ἐκφράζει τόν τόπο ὅπου σταυρώθηκε ὁ Χριστός ὑπάρχει σφαῖρα μέ Σταυρό.

Στά ὡς ἄνω παραδείγματα ἀναφέρεται προφανῶς ὁ ἱερός Χρυσόστομος ὅταν γράφει· «οὐδὲ γὰρ οὕτω στέφανος βασιλικὸς καλλωπίζει κεφαλήν, ὡς Σταυρὸς παντὸς κόσμου τιμιώτερος ὤν… Οὗτος ἐν τῇ ἱερᾷ τραπέζῃ, οὗτος ἐν ταῖς τῶν ἱερέων χειροτονίαις, οὗτος πάλιν μετὰ τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ τὸν μυστικὸν δεῖπνον διαλάμπει… τοῦ θανάτου τοῦ ἐπαράτου τούτου τὸ σύμβολον ἅπασι ποθεινόν, περισπούδαστον, εἰ μὴ μεγάλη τοῦ σταυρωθέντος ἡ δύναμις;».

 

γ) Ὁ Σταυρός στήν κόγχη τοῦ ἱεροῦ Βήματος — μαρτυρίες ἐκκλησιῶν

Στην ἱστορία τοῦ Χριστιανικοῦ Ναοῦ, σέ Ἀνατολή καί Δύση, μαρτυρεῖται ἡ ὕπαρξη σταυροῦ στήν κόγχη τοῦ ἱεροῦ Βήματος, ὄχι μόνο κατά τή διάρκεια τῆς εἰκονομαχίας, ἀλλά καί πρίν καί μετά ἀπό αὐτήν. Ἀπό ἐπίδραση πάλι ἱεροσολυμητική ὁ μεγάλος ἀναμνηστικός διάλιθος χρυσός σταυρός (ὕψους 2 μ. περίπου) πού στίς ἀρχές τοῦ 5ου αἰ. εἶχε ὑψωθεῖ στόν βράχο τοῦ Γολγοθᾶ ἀπό τόν αὐτοκράτορα Θεοδόσιο Β΄ ἐπέδρασε στήν εἰκονογραφία καί στή δημιουργία ἀνάλογων διαστάσεων σταυροῦ στά παλαιοχριστιανικά μνημεῖα.

Σύμφωνα μέ σχετικές ἔρευνες μέχρι τόν 8ο αἰ. στίς κόγχες τῶν ἱερῶν Ναῶν, πίσω ἀπό τό θυσιαστήριο, ὑπῆρχε σταυρός ἀπεικονισμένος συνήθως σέ ψηφιδωτό ἐπί τῆς κόγχης, εἴτε σέ θέση πού νά μετακινεῖται. «Ἡ δὲ κόγχη τοῦ θυσιαστηρίου –σημειώνει ὁ ἅγ. Γερμανός ΚΠόλεως– ἡ μετάθεσις ἐστι τοῦ σταυροῦ». Μετατίθεται, δηλαδή τοποθετεῖται ἐκεῖ ὁ σταυρός, προφανῶς γιά νά φαίνεται, «Ἰδού, γράφει ὁ μακαριστός καθηγητής Κωνσταντῖνος Καλοκύρης, ἡ ἀρχή τῆς κατόπιν παράδοσης νά τοποθετεῖται μέγας σταυρός μέ τόν ἐσταυρωμένο σέ αὐτή τήν κόγχη τῶν ἐκκλησιῶν».

Παραδείγματα ἐκκλησιῶν

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αὐτῆς τῆς παλαιᾶς παράδοσης, τῆς τοποθέτησης δηλαδή σταυροῦ, μεγάλου ἤ μικροῦ, στό κέντρο τῆς κόγχης τοῦ ἱεροῦ Βήματος ἤ τῆς σέ ψηφιδωτό ἀπεικόνισής του στήν ἁψῖδα (κόγχη) ἔχουμε τόσο στή Δύση, ὅσο καί στήν Ἀνατολή.

Στή Δύση:

• Ἡ βασιλική τῆς Ἁγ. Πουδεντιανῆς τῆς Ρώμης (μέσα 5ου μ.Χ. αἰ.)
• Τό Ἀρχιεπισκοπικό Παρεκκλήσιο στή Ραβέννα (ἀρχές 6ου αἰ.)
• Ἡ βασιλική τοῦ Ἁγ. Ἀπολλιναρίου in Classe τῆς Ραβέννας (μέσα 6ου αἰ.)
• Ὁ Ναός τοῦ Ἁγ. Ἰωάννου Λατερανοῦ στή Ρώμη (7ος αἰ.)

Στήν Ἀνατολή: ὑπάρχει πληθώρα μαρτυριῶν περί τοῦ σταυροῦ στήν κόγχη ἤ καί σέ ἄλλα σημεῖα τοῦ ἱεροῦ Βήματος:

• Ὁ Ἅγ. Γεώργιος Ροτόντα στή Θεσσαλονίκη (5ος αἰ.), ὅπου στήν ἁψῖδα ὑπάρχει σταυρός σέ μωσαϊκό
• Ὁ Ναός τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου στή Νίκαια τῆς Βιθυνίας (7ος αἰ.)
• Ἡ ἐκκλησία Ἁγ. Βασιλείου στή Σινασσό τῆς Καππαδοκίας (8ος-9ος αἰ.)
• Ἄλλοι ναοί καί παρεκκλήσια 9ου-11ου αἰ. στήν ἴδια περιοχή, μέ τόν σταυρό διαφόρων μεγεθῶν σέ τοιχογραφία στήν ἁψῖδα
• Ὁ ψηφιδωτός σταυρός στήν κόγχη τοῦ ἱεροῦ Βήματος τῆς Ἁγ. Σοφίας Θεσσαλονίκης (8ος αἰ.)
• Ἡ σχετική τοιχογραφία στή Λευκή Μονή, Sohag στήν Αἴγυπτο (13ος αἰ.)

Ὁ σταυρός δεξιά τοῦ ἱεροῦ Βήματος — μαρτυρίες ἀπό Κύπρο

Ὑπάρχουν μαρτυρίες ὅτι ὁ σταυρός ἐκτός ἀπό τήν κόγχη βρισκόταν καί σέ κάποιο σημεῖο στά δεξιά τοῦ ἱεροῦ Βήματος. Ὁ σταυρός αὐτός μεταφερόταν στό κέντρο τοῦ Ναοῦ γιά τή σχετική τελετή κατά τήν ἑορτή τῆς Ὑψώσεως τοῦ Τιμίου Σταυροῦ (14 Σεπτεμβρίου) καί τήν Κυριακή τῆς Σταυροπροσκυνήσεως.

• Ἀνάλογη περίπτωση ὑπάρχει στό Ναό Τιμίου Σταυροῦ στό Πελένδρι τῆς Κύπρου.
• Στήν Ἐγκλείστρα τοῦ Ἁγ. Νεοφύτου στήν Πάφο ὑπῆρχε ξύλινος σταυρός σέ ειδική ξύλινη βάση ἐπάνω στήν Ἁγία Τράπεζα, πού χρησιμοποιεῖτο μᾶλλον ὡς λειψανοθήκη.
• Στήν Κύπρο ἰδιαίτερα δέν ἦταν ἄγνωστοι οἱ σταυροί οἱ ὁποῖοι χρησίμευαν ὡς λειψανοθῆκες ἤ ἀρτοφόρια. Λόγῳ τῆς τεχνοτροπίας των μάλιστα διατυπώθηκε ἡ ἄποψη περί λατινογενοῦς ἐπίδρασης κατά τήν περίοδο τῆς φραγκοκρατίας στήν Κύπρο (1192-1489).

Ἡ Ἁγ. Σοφία Κωνσταντινουπόλεως

Ἀφήσαμε τελευταῖο τό λαμπρό παράδειγμα τῆς Ἁγ. Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Σύμφωνα μέ τό τυπικό τῆς Βασιλείου Τάξεως, ἔργο τοῦ Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος τοῦ περίφημου αὐτοῦ Ναοῦ ὑπῆρχαν δύο μεγάλοι ἀναμνηστικοί σταυροί:

• Ὁ πρῶτος, περίπου 2 μ. ὕψος, βρισκόταν στήν κόγχη τοῦ ἱεροῦ Βήματος· «εἰς τὸ κικλὶν ἐν ᾧ ἵδρυται ἡ διάχρυσος ἁγία Σταύρωσις». Ἦταν διακοσμημένος μέ μαργαριτάρια καί πολύτιμους λίθους καί ἡ ἀκριβής θέση του ἦταν πίσω ἀπό τήν ἁγία τράπεζα καί μπροστά ἀπό τόν θρόνο τοῦ Πατριάρχου στό σύνθρονο.
• Ὁ δεύτερος, πού ἔφερε τά σύμβολα τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου (σπόγγο, λόγχη κ.λπ.), βρισκόταν στό σκευοφυλάκιο.

Οἱ ὡς ἄνω δύο πολύτιμοι σταυροί, ἐκτός ἀπό τήν σπουδαιότητά των στόν χῶρο τῆς χριστιανικῆς τέχνης, ἦταν συνδεδεμένοι καί μέ τίς ἐπίσημες αὐτοκρατορικές τελετές. Τή μαρτυρία αὐτή καί συνάμα λαμπρή παράδοση τῆς ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως μνημονεύει, ὡς Κωνσταντινουπολίτης, καί ὁ ἅγιος Συμεών Θεσσαλονίκης· «Διὸ καὶ ὄπισθεν τοῦ θυσιαστηρίου αὐτοῦ ἐξ ἀνατολῶν τὸ εὐλογημένον ὄργανον τῆς θυσίας ὁ θεῖος ἵσταται σταυρός, τετραμερὴς ὢν διὰ τὸν ἐν αὐτῷ προσπαγέντα, τά τε ἄνω καὶ κάτω καὶ τὰ σύμπαντα πεποιηκότα τε καὶ συνέχοντα».

 

δ) Ὁ σταυρός τῶν λιτανειῶν καί ὁ «ἐσταυρωμένος»

Στή συνέχεια θά σχολιάσουμε δύο ἀκόμη παραδείγματα σταυρῶν πού ὑπάρχουν ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος. Πρόκειται γιά τόν σταυρό τῶν λιτανειῶν, μικροῦ ἤ μεγάλου σχήματος, καί δεύτερον γιά τόν «ἐσταυρωμένο» πού λιτανεύεται τὸ βράδυ τῆς Μεγάλης Πέμπτης μετά τήν ἀνάγνωση τοῦ πέμπτου εὐαγγελίου.

Ὁ σταυρός τῶν λιτανειῶν

Ὁ σταυρός λιτανείας βρίσκεται συνήθως μέ τά ἑξαπτέρυγα (παλαιά ριπίδια) πίσω ἀπό τήν ἁγία τράπεζα, ἤ ἐπί τῆς ἁγίας τραπέζης σέ εἰδική θήκη, πάλι ἀνάμεσα στά ἑξαπτέρυγα, ἤ στό σκευοφυλάκιο. Ἡ χρήση του εἶναι συνδεδεμένη μέ τή μεγάλη εἴσοδο στή θεία Λειτουργία, μέ λιτανικές πομπές σέ μνῆμες ἁγίων καί ἄλλες ἑορτές, καθώς ἐπίσης καί μέ πομπές εὐχαριστίας γιά τή σωτηρία τῆς πόλης ἤ ἀπομάκρυνσης τοῦ κινδύνου ἐπιδημίας.

Ὁ ἅγιος Συμεών Θεσσαλονίκης περιγράφοντας τήν τάξη τοῦ ἀσματικοῦ ὄρθρου τῶν Κυριακῶν ἀλλά καί τῶν καθημερινῶν μιλᾶ γιά τόν τίμιο σταυρό τῶν λιτανειῶν, τόν «ὄπισθεν ἱστάμενον τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου». Τόν σταυρό αὐτό, πού φέρει μάλιστα τρία ἀναμμένα κεριά, τόν παραλαμβάνει ὁ ἱερέας ἀπό τό ἱερό Βῆμα, τόν μεταφέρει στόν νάρθηκα καί ἀπό ἐκεῖ, μέ τή συμμετοχή ὅλων τῶν πιστῶν, τόν λιτανεύει στόν Ναό «μετὰ λαμπρότητος».

Ἀναφερόμενος στήν ἀσματική αὐτή ἀκολουθία ὁ ἅγιος Συμεών βρίσκει τήν εὐκαιρία νά ἐκφρασθεῖ θεολογικά περί τοῦ σταυροῦ καί νά τονίσει τήν ἄμεση σχέση του μέ τήν ἀνάσταση ἀλλά καί τήν πρός τή βασιλεία τοῦ Θεοῦ πορεία τοῦ ἀνθρώπου· «διὰ τοῦ σταυροῦ, γράφει, ἡ γνῶσις τῆς Ἁγίας Τριάδος καὶ δόξα πεφανέρωται».

Ὁ σταυρός ἐπίσης δέν περιορίζεται μόνο στόν θάνατο καί τό πάθος τοῦ Κυρίου, ἀλλά μαρτυρεῖ καί τήν ἔγερση τοῦ Σωτῆρος «καὶ τὸ τῆς Τριάδος κήρυγμα διὰ τῶν ἀναπτομένων ἐν αὐτῷ τριῶν φώτων». Ἡ ἐσταυρωμένη δέ ζωή καί ἅγια πολιτεία τοῦ Κυρίου ἔδειξε ὅτι ἡ μετά τοῦ σταυροῦ ζωή εἶναι αὐτή πού μᾶς φέρνει κοντά στήν οὐράνια πύλη καί τήν ἀγγελική πολιτεία, τή βασιλεία τοῦ Θεοῦ δηλαδή.

Ὁ συμβολισμός ἄλλωστε τῆς μετά τοῦ σταυροῦ εἰσόδου ἀπό τόν νάρθηκα στόν κεντρικό Ναό κατά τήν ἀκολουθία τοῦ ἀσματικοῦ ὄρθρου συνδέεται ἄμεσα μέ τό ὡς ἄνω ἐσχατολογικό μήνυμα· «διὰ τοῦτο καὶ ἔξωθεν τοῦ Ναοῦ ὁ σταυρὸς αὐτοῦ φέρεται· ἵνα ὡς παθόντος αὐτοῦ καὶ θλιβέντος ἔξωθεν διὰ τὸν ἔσωθεν τῆς Ἐδέμ πειρασθέντα τε καὶ νενικημένον καὶ τεθανατωμένον Ἀδὰμ καὶ ἐξωθέντα αὐτῆς, ἡμεῖς ἔνδον εἰσέλθωμεν διὰ τοῦ παθόντος ἔξωθεν τῆς Ἱερουσαλὴμ Ἰησοῦ, καὶ σὺν αὐτῷ ὡς βασιλεῖ τῶν οὐρανῶν εἰς τὸν οὐρανὸν συνανέλθωμεν».

Ὁ «ἐσταυρωμένος» τῆς Μεγάλης Πέμπτης

Ἡ περίπτωση τοῦ ὄπισθεν τῆς ἁγίας τραπέζης ἱσταμένου «ἐσταυρωμένου» χρήζει ἰδιαίτερης προσοχῆς καί μελέτης. Σύμφωνα μέ ὅσα ἀναφέρθηκαν ἕως τώρα ἔγινε σαφές ὅτι στό ἱερό Βῆμα καί δή στήν ἁγία τράπεζα, πάνω καί πίσω ἀπό αὐτήν, ὑπῆρχε πάντοτε σταυρός σέ διάφορες μορφές. Ὁ «ἐσταυρωμένος» μέ τό σῶμα τοῦ νεκροῦ Χριστοῦ προσηλωμένο στόν εὐμεγέθη ξύλινο σταυρό εἶναι ἕνα ἀκόμη παράδειγμα σταυροῦ ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος.

Πρόκειται γιά μεταγενέστερο προφανῶς ἔθος ἐνταγμένο κατά τή γνώμη μας στό κλίμα τοῦ κατά προγενέστερους αἰῶνες ἐνδιαφέροντος γιά τήν τιμή καί προβολή τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου. Γνωρίζουμε ὅτι ἀπό τόν 13ο-14ο αἰ. καί δή πρός τό τέλος τῆς βυζαντινῆς ἐποχῆς, τό ἄμφιο ἀέρας-ἀμνός πού καλύπτει τά τίμια δῶρα καί φέρεται στόν ὦμο τοῦ διακόνου ἤ τοῦ ἱερέα κατά τήν μεγάλη εἴσοδο (νεκρική πομπή) ἐξελίσσεται στό ἄμφιο ἐπιτάφιο τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς. Τήν ἴδια ἐποχή μαρτυροῦνται καί τά σύντομα τροπάρια, τά γνωστά «μεγαλυνάρια ἤ ἐγκώμια» πού ἀναδεικνύουν τό δραματικό στοιχεῖο τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος καί δή τό τελετουργικό τοῦ ὄρθρου τοῦ Μεγάλου Σαββάτου. Τά πρῶτα τροπάρια αὐτοῦ τοῦ εἴδους βρέθηκαν σέ κεντητό ἐπιτάφιο (ἄμφιο) τῆς μονῆς Χιλανδαρίου τοῦ ἔτους 1347. Στά ἔντυπα δέ Τριώδια ἐντάχθηκαν τό ἔτος 1522, στήν πρώτη ἔκδοση δηλαδή τοῦ λειτουργικοῦ αὐτοῦ βιβλίου.

Γιά τόν «ἐσταυρωμένο», πού ἀποτελεῖ μίξη τοῦ σταυροῦ τῶν λιτανειῶν μέ τόν σταυρό τῶν «λυπηρῶν» τοῦ τέμπλου, ὑπάρχουν πληροφορίες ὅτι κατά τόν 16ο αἰ. τόσο στήν ἐπαρχιακή ἑλληνική παράδοση, ὅσο καί στή ρωσική ἐκκλησία, λιτανευόταν κατά τή Μεγάλη Παρασκευή. Ἡ πράξη αὐτή τῆς ἐξόδου τοῦ σταυροῦ τό βράδυ τῆς Μ. Πέμπτης μετά τὸ πέμπτο (5ο) εὐαγγέλιο, ψαλλομένου τοῦ δεκάτου πέμπτου (15ου) ἀντιφώνου «Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου...», κατά μίαν ὑπόθεση εἶναι ἐπηρεασμένη ἀπό τά μεσαιωνικά θρησκευτικά δράματα, ὅπως ἡ «σταύρωσις» καί ὁ «Χριστὸς πάσχων». Τό βέβαιο ὅμως εἶναι ὅτι ἀνάλογη τελετή ὑπῆρχε ἀπό πολύ παλαιά στήν Ἀντιόχεια, μέ ρίζες ἀπό τήν Παλαιστίνη.

«Ἐκεῖ (στήν Ἀντιόχεια δηλαδή) κατά τήν ἀπαγγελία στό ὕφος τοῦ εὐαγγελίου τοῦ πρώτου τροπαρίου τοῦ ιε΄ ἀντιφώνου («Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου...») τῆς ἀκολουθίας τῶν ἁγίων παθῶν, τοῦ ὄρθρου δηλαδή τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς, ἐλιτανεύετο ἀπό τόν ἱερέα μεγάλων διαστάσεων σταυρός μέ τό σῶμα τοῦ Χριστοῦ καρφωμένο ἐπάνω σ’ αὐτόν κατά τέτοιο τρόπο, ὥστε νά εἶναι δυνατή ἡ ἀποκαθήλωσίς του. Ἐστήνετο δέ στό μέσον τοῦ ναοῦ καί ἐκεῖ παρέμενε μέχρι τήν ψαλμωδία τῶν ἀποστίχων τοῦ ἑσπερινοῦ τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς. Κατ’ αὐτήν ἐγίνετο ἡ ἀποκαθήλωσις».

Ἡ πράξη αὐτή ἡ παλαιά συνεχίστηκε, ὅπως εἴδαμε, ἀπό τή ρωσική ἐκκλησία κατά τόν 16ο αἰώνα. Τήν ἴδια ἐποχή μαρτυρεῖται καί στήν ἐπαρχιακή ἑλληνική παράδοση. Τρεῖς αἰῶνες ἀργότερα καί συγκεκριμένα τό ἔτος 1864 τή μιμήθηκε καί τό Οἰκουμενικό Πατριαρχεῖο, ἐπί Πατριάρχου Σωφρονίου. Γρήγορα τὸ ἔθος αὐτό διαδόθηκε καί στόν ἑλλαδικό χῶρο. Ἀγαπήθηκε ἀπό τόν κλῆρο καί τόν λαό καί ἀποτελεῖ μέχρι σήμερα χαρακτηριστικό στοιχεῖο τῆς συγκεκριμένης τελετουργίας.

Στό Ἅγιον Ὅρος καί στίς σλαβικές Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες μέχρι καί σήμερα τηρεῖται ἡ παράδοση νά λιτανεύεται ἡ εἰκόνα τῆς σταυρώσεως στήν ἀκολουθία τοῦ ὄρθρου τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς (βράδυ Μεγάλης Πέμπτης) καί ἡ εἰκόνα τῆς ἀποκαθηλώσεως κατά τόν ἑσπερινό τοῦ Μεγάλου Σαββάτου (πρωί Μεγάλης Παρασκευῆς).

 

Κριτική καί προβληματισμός

Ὁλοκληρώνοντας τήν ἀναφορά μας στή θέση τοῦ σταυροῦ ἐντός τοῦ ἱεροῦ Ναοῦ καί ἰδιαιτέρως ἐντός τοῦ ἱεροῦ Βήματος, νά ἐπισημάνουμε καί πάλι τήν ἀνά τούς αἰῶνες, καί μέ διάφορες μορφές, εἰκονογραφική ἀπεικόνιση καί λειτουργική του χρήση. Ἀκόμη καί ὁ «ἐσταυρωμένος», ὡς μίξη τοῦ σταυροῦ τῶν λιτανειῶν μέ τόν σταυρό τῶν «λυπηρῶν», ἀπό τό ἱερό Βῆμα λιτανεύεται πρός τό κέντρο τοῦ Ναοῦ κατά τήν ἀκολουθία τῶν παθῶν τό βράδυ τῆς Μεγάλης Πέμπτης.

Μιλήσαμε γιά τήν σέ μεταγενέστερους χρόνους (16ος αἰ.) ἐμφάνιση τῆς λιτανευτικῆς αὐτῆς πράξης, τά ἱστορικά πρότυπά της καθώς καί γιά τήν ἄλλη παράδοση, νά λιτανεύεται ἡ εἰκόνα τῆς σταυρώσεως ἀντί τοῦ «ἐσταυρωμένου» στό Ἅγιον Ὄρος καί στίς σλαβικές Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες. Στό σημεῖο αὐτό θά πρέπει νά ἀναφέρουμε τήν κριτική καί τόν προβληματισμό πού ἔχουν διατυπωθεῖ σχετικά μέ τήν αἰσθητική έκφραση αὐτοῦ τοῦ τύπου σταυροῦ.

«Κατά τούς τελευταίους χρόνους –γράφει ὁ μακαριστός καθηγητής Ἰωάννης Φουντούλης– χάθηκε ὁ ἔλεγχος καί κατασκευάζονται τεραστίων διαστάσεων σταυροί καί ἐσταυρωμένοι, εἴτε μέ τήν ἤρεμη βυζαντινή παραδοσιακή ἀπεικόνιση εἴτε καί σέ φοβερές ἀπομιμήσεις ἐσταυρωμένων τῆς Δύσεως».

Ἀνάλογους προβληματισμούς γιά τήν τεχνοτροπία τοῦ «ἐσταυρωμένου», ἡ ὁποία πρέπει νά στοχεύει «στό ὑψηλό βίωμα συμμετοχῆς τῶν πιστῶν στό πάθος», ἔχει ἐκφράσει καί ὁ μακαριστός καθηγητής Κωνσταντῖνος Καλοκύρης.

 

Τελική θεολογική σύνθεση

Σέ κάθε περίπτωση ὁ σταυρός οἱασδήποτε μορφῆς συμβολίζει τό πάθος τοῦ Χριστοῦ, τή νίκη του κατά τοῦ θανάτου, τή φανέρωση τῆς δόξας τῆς Ἁγίας Τριάδος, τήν προσδοκία τῆς ἀνάστασης, τῆς βασιλείας τό σύμβολο. Τό ἱστορικό καί ἐσχατολογικό στοιχεῖο βρίσκουν στό σταυρό τήν πλήρη ἑνότητά των·

• «Ἐν τῷ σταυρῷ σου Χριστὲ καυχώμεθα, καὶ τὴν ἀνάστασίν σου ὑμνοῦμεν καὶ δοξάζομεν» (στιχηρό ἑσπερινοῦ Σαββάτου, ἤχου πλ. β΄).
• «Τὸν σταυρόν σου προσκυνοῦμεν δέσποτα, καὶ τὴν ἁγίαν σου ἀνάστασιν δοξάζομεν» (τροπάριο τελετῆς σταυροπροσκυνήσεως).

Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός ἐκφράζοντας γενικότερα τήν περί σταυροῦ θεολογία τῆς Ἐκκλησίας μας γράφει:

«πάντων θαυμαστότερον ὁ τίμιος αὐτὸς σταυρός. Δι’ οὐδενὸς γὰρ ἑτέρου ὁ θάνατος κατήργηται, ἢ τοῦ προπάτορος ἁμαρτία λέλυται, ὁ ἅδης ἐσκύλευται, ἡ ἀνάστασις δεδώρηται».

Ἡ μέ αὐτό τό πρίσμα προσέγγιση τοῦ σταυροῦ, ἡ βαθιά δηλαδή θεολογική του κατανόηση, φωτίζει καί τά κριτήρια ὅσον ἀφορᾶ τήν ἐν τῷ Ναῷ καί τῷ ἱερῷ Βήματι λειτουργική του θέση.

---

ΠΗΓΗ. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ, ΤΕΥΧΗ 1, 2 ΚΑΙ 3 ΤΟΥ 2025.