Οι χαρακτηρισμοί και η θεολογία του Τιμίου Σταυρού στην υμνογραφία της 14ης Σεπτεμβρίου (Απόσπασμα)

 

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Τι γιορτάζουμε στις 14 Σεπτεμβρίου;

Την 14η Σεπτεμβρίου η Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζει την Παγκόσμια Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού.

Το Συναξάρι της ημέρας συνδέεται με τα εξής  κορυφαία ιστορικά γεγονότα:

1. Η ανεύρεση από την Αγία Ελένη (326 μ.Χ.): Όταν ο Μέγας Κωνσταντίνος επικράτησε στη Ρώμη, η μητέρα του, Αγία Ελένη, μετέβη στα Ιεροσόλυμα για να αναζητήσει τον Τίμιο Σταυρό. Στον Γολγοθά, οι ειδωλολάτρες είχαν χτίσει ναό της Αφροδίτης και είχαν σωρεύσει χώματα. Η Αγία Ελένη γκρέμισε το ναό και, έπειτα από έρευνες, βρήκε τρεις σταυρούς (του Χριστού και των δύο ληστών) καθώς και τους  Τίμιους  Ήλους (τα καρφιά). Για να διαπιστώσουν ποιος ήταν ο Σταυρός του Κυρίου, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ακούμπησε διαδοχικά τους σταυρούς πάνω σε μια νεκρή γυναίκα, η οποία αναστήθηκε μόλις την άγγιξε ο Σταυρός του Χριστού.
2. Η πρώτη Ύψωση (335 μ.Χ.): Στις 13 Σεπτεμβρίου έγινε τα εγκαίνια του μεγάλου ναού της Αναστάσεως (το λεγόμενο Μαρτύριο) που έχτισε ο Μέγας Κωνσταντίνος στα Ιεροσόλυμα. Την επομένη, 14 Σεπτεμβρίου, ο Πατριάρχης Μακάριος ύψωσε ψηλά τον Τίμιο Σταυρό για να τον προσκυνήσει το πλήθος των πιστών που είχε συρρεύσει.
3. Η επανίδρυση από τον Ηράκλειο (628 μ.Χ.): Το δεύτερο ιστορικό γεγονός που τιμάται συμπληρωματικά αφορά την αρπαγή του Σταυρού από τους Πέρσες το 614 μ.Χ. και την ανάκτησή του από τον αυτοκράτορα Ηράκλειο. Ο Ηράκλειος τον επανέφερε στα Ιεροσόλυμα στις 14 Σεπτεμβρίου του 628, όπου ο Πατριάρχης Ζαχαρίας τον ύψωσε εκ νέου στον Ναό της Αναστάσεως.

Η Εκκλησία, όμως, δεν αρκείται να «διηγηθεί» τα γεγονότα. Μέσα από τους ύμνους της ημέρας — τα στιχηρά του Μικρού και του Μεγάλου Εσπερινού, το κανόνα του αγίου Κοσμά του Μαΐστορος, το κοντάκιο, τα εξαποστειλάρια — μας μιλά για το τι είναι ο Σταυρός, ποιες δυνάμεις κρύβει και τι σημαίνει για τη ζωή μας. Ας δούμε, λοιπόν, με απλά λόγια, τους χαρακτηρισμούς και τη θεολογία του Σταυρού, όπως τους ψάλλει η Εκκλησία στις 14 Σεπτεμβρίου.

Οι χαρακτηρισμοί του Σταυρού στους ύμνους της εορτής και η θεολογία τους.

1. Τρόπαιο νίκης. Οι ύμνοι δεν βλέπουν ποτέ τον Σταυρό ως σύμβολο ήττας και ντροπής. Τον βλέπουν ως το μεγαλύτερο σημείο νίκης στην ιστορία. Τον ονομάζουν «αήττητον τρόπαιον», «ακαταμάχητον όπλον», «θυρεόν απροσμάχητον» και «σκήπτρον ένθεον». Το κοντάκιο της γιορτής τελειώνει με τα λόγια: «όπλον ειρήνης αήττητον τρόπαιον». Δηλαδή: ο Σταυρός είναι το αήττητο έπαθλο της νίκης και το όπλο που φέρνει την ειρήνη.

2. Σκέπη και προστασία. «Σύ μου σκέπη κραταιά υπάρχεις, ο τριμερής Σταυρός του Χριστού» ψάλλει η Εκκλησία. Ο Σταυρός αποκαλείται «απροσμάχητον τείχος», «φυλακτήριον» των πιστών, «περιτείχισμα της Εκκλησίας». Σε αυτόν στάθηκαν και οι αυτοκράτορες: τον αποκαλούν «βασιλέων κραταίωμα», γιατί με το σημείο του Σταυρού — όπως ο Κωνσταντίνος με το «Εν τούτω νίκα» — κέρδιζαν τις μάχες τους.

3. Ξύλο ζωής και πηγή θεραπείας. Ο Σταυρός είναι το «ζωηφόρον ξύλον», το ξύλο που δίνει ζωή, και «των ασθενούντων ιατρός», ο γιατρός των ασθενών. Η Παλαιά Διαθήκη μιλούσε για το ξύλο της ζωής στον παράδεισο· τώρα οι ύμνοι βλέπουν το ξύλο του Σταυρού ως το αληθινό Ξύλο της Ζωής, που γιατρεύει όχι μόνο το σώμα, αλλά κυρίως την ψυχή.

4. Φως που φωτίζει τον κόσμο. «Σταυρός ο φωσφόρος», «φωτολαμπής» — ο Σταυρός είναι φως. Ο Ανδρέας Ιεροσολυμίτης ψάλλει στη λιτή: «Σημειωθήτω εφ' ημάς το φως του προσώπου σου», και ο Ανατόλιος: «Φώτισον ημάς τη ελλάμψει σου, Σταυρέ ζωηφόρε». Στην εποχή μας, όπου τόσα σκοτάδια περιβάλλουν τον άνθρωπο, ο Σταυρός μένει το φως που δεν σβήνει.

5. Δρόμος προς τον ουρανό. Ο Σταυρός είναι «θεία κλίμαξ», ουράνια σκάλα: «δι' ης ανατρέχομεν εις ουρανούς». Είναι η «θύρα του Παραδείσου», που είχε κλείσει με την πτώση του Αδάμ και τώρα ξανανοίγει. Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, το «ύψωμα» του Σταυρού είναι το ανέβασμα όλης της ανθρωπότητας: «υψώθημεν από γης προς ουράνια».

6. Η ελπίδα και η ομορφιά της Εκκλησίας. Ίσως ο πιο συγκινητικός χαρακτηρισμός είναι το ιδιόμελο του Όρθρου: «Σταυρέ του Χριστού, χριστιανών η ελπίς, πεπλανημένων οδηγέ, χειμαζομένων λιμήν, εν πολέμοις νίκος, οικουμένης ασφάλεια, ασθενούντων ιατρέ, νεκρών η ανάστασις, ελέησον ημάς». Και το εξαποστειλάριο τα συμπυκνώνει όλα: «Σταυρός, ο φύλαξ πάσης της οικουμένης· Σταυρός, η ωραιότης της Εκκλησίας· Σταυρός, βασιλέων το κραταίωμα· Σταυρός, πιστών το στήριγμα· Σταυρός, αγγέλων η δόξα, και των δαιμόνων το τραύμα». Προσέξτε: ο Σταυρός είναι «ωραιότης» της Εκκλησίας — όχι ντροπή, αλλά καύχημα, όπως έλεγε και ο απόστολος Παύλος.

Η θεολογία του Σταυρού στους ύμνους

1. Με ένα ξύλο νικάει το ξύλο. Ο πυρήνας της θεολογίας της γιορτής βρίσκεται στο μεγάλο Δοξαστικό του Εσπερινού: «Δεύτε άπαντα τα έθνη, το ευλογημένον ξύλον προσκυνήσωμεν». Εκεί εξηγείται το μυστήριο με απλά λόγια: «Ξύλω γάρ έδει το ξύλον ιάσασθαι». Ο διάβολος νίκησε τον Αδάμ με ένα ξύλο· ο Χριστός τον νικά με το ξύλο του Σταυρού: «ο απατήσας εν ξύλω, τω Σταυρώ δελεάζεται». Η κατάρα λύεται και η δικαίωση του ανθρώπου ολοκληρώνεται.

2. Οι τύποι της Παλαιάς Διαθήκης. Τα τροπάρια του κανόνα του Κοσμά γεμίζουν από παλιές ιστορίες που προαναγγέλλουν τον Σταυρό: ο Μωσής με τα χέρια απλωμένα σταυρωτά νικά τον Αμαλήκ· το πικρό νερό της Μερράς γλυκαίνεται με ξύλο· το χάλκινο φίδι· ο πατριάρχης Ιακώβ που ευλογεί με εναλλαγμένα χέρια· η ράβδος του Ααρών· ο Ιωνάς μέσα στο κήτος. Η Εκκλησία βλέπει παντού τον τύπο του Σταυρού — σαν να λέει: όλη η ιστορία του κόσμου έφτανε σ' αυτή τη στιγμή.

3. Νίκη κατά του θανάτου και του διαβόλου. Στους ύμνους της 14ης Σεπτεμβρίου δεν κλαίμε τον Χριστό — γιορτάζουμε τη νίκη Του. «Κατεπόθη του θανάτου η δύναμις». Ο Άδης, που κατάπιε τον Χριστό με λαχτάρα, τον ξέρασε τρέμοντας: «ων γάρ κατέπιε πόθω Άδης, απήμεσε τρόμω». Ο διάβολος καταβάλλεται ολοκληρωτικά: «βροτοί εθεώθημεν, και διάβολος παντελώς καταβέβληται» — οι θνητοί θεοποιηθήκαμε, κι ο διάβολος έπεσε για πάντα.

4. Ο Σταυρός φέρνει την Ανάσταση. Η γιορτή δεν είναι μνημόσυνο του Πάθους, αλλά «εγκαίνια της Αναστάσεως». Γι' αυτό ακούμε: «Σήμερον Σταυρός υψούται, και δαίμονες φυγαδεύονται· σήμερον η κτίσις πάσα εκ της φθοράς ηλευθέρωται». Η ύψωση του Σταυρού μιμείται την Ανάσταση και την Ανάληψη: «Σταυρός υψούται σήμερον, και κόσμος αγιάζεται».

5. Η λατρεία του Σταυρού είναι λατρεία του Χριστού. Γιατί προσκυνάμε τον Σταυρό; Οι ύμνοι δίνουν την απάντηση: δεν προσκυνούμε ένα ξύλο, αλλά Εκείνον που κρεμάστηκε πάνω του. «Τον Σταυρόν σου προσκυνούμεν Δέσποτα, και την αγίαν σου Ανάστασιν δοξάζομεν», ψάλλει η Εκκλησία αντί του Τρισαγίου. Ακριβώς γι' αυτό, στη Θεία Λειτουργία της ημέρας, ο ιερέας υψώνει τον Σταυρό και ευλογεί σταυροειδώς τον λαό προς τις τέσσερις κατευθύνσεις — το φως του Σταυρού φτάνει παντού.

Το μήνυμα για τη ζωή μας σήμερα

Τι μένει, λοιπόν, από όλα αυτά για εμάς; Τρία πράγματα.

Πρώτον, ο Σταυρός δεν είναι ντροπή αλλά καύχημα. Ό,τι ο κόσμος βλέπει ως αποτυχία, η Εκκλησία το βλέπει ως «αήττητον τρόπαιον».

Δεύτερον, ο Σταυρός είναι ζωντανή παρουσία, όχι παλιό αντικείμενο. Είναι «ισχύς» και «βοήθεια» για όποιον τον επικαλείται με πίστη — «Σταυρός, πιστών το στήριγμα».

Τρίτον, ο Σταυρός έχει όνομα και πρόσωπο: τον Χριστό. Γι' αυτό και το απολυτίκιο της γιορτής είναι μια ζεστή προσευχή: «Σώσον Κύριε τον λαόν σου και ευλόγησον την κληρονομίαν σου… και το σον φυλάττων διά του Σταυρού σου πολίτευμα».

Και μια τελευταία εικόνα από το Θεοτοκίο των Αίνων: οι πιστοί προσκυνούν τον Σταυρό «χαρά και φόβω» — με χαρά, για τη σωτηρία που χαρίζει, και με φόβο, γιατί ξέρουμε πόσο ανάξιοι είμαστε. Αυτό είναι όλο το μυστικό της πίστης μας.

Χαίροις, Σταυρέ, του πεσόντος Αδάμ η τελεία λύτρωσις!

………………………………………………………