Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ (2016) (Συνοπτική παρουσίαση)

 

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Η Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας (Κρήτη, 2016) δεν υπήρξε απλώς μια γραφειοκρατική διαδικασία δεκαετιών, αλλά η συστηματική και ασυγχώρητη προδοσία της Συνοδικής φύσεως της Ορθοδοξίας. Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του προβληματισμού, των θεμάτων και της θεολογικής γλώσσας έπαιξαν οι Γενικές Συνελεύσεις του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ).

Η Εκκλησιολογική Εκτροπή: Από το ΠΣΕ στην Κρήτη

Οι συνελεύσεις του λεγόμενου «Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών» (ΠΣΕ) δεν υπήρξαν αθώες ή απλές ιστορικές συναντήσεις. Αποτέλεσαν το εργαστήριο όπου κυοφορήθηκε και συστηματικά καλλιεργήθηκε μια νόθα, εκφυλισμένη και επικίνδυνη «νέα εκκλησιολογία», η οποία τελικά διολισθύησε και επιβλήθηκε θεσμικά στη λεγόμενη «Αγία και Μεγάλη Σύνοδο» της Κρήτης.

Αυτή η αλλοτριωμένη εκκλησιολογία συνιστά ευθεία άρνηση της Παραδόσεως των Αγίων Πατέρων, στηριζόμενη στους εξής πυλώνες:

• Αναγνώριση «Εκκλησιαστικότητας» στην Αίρεση: Τολμά να αποδίδει «εκκλησιαστικά στοιχεία», «εκκλησιαστικότητα» ή ακόμα και τον τίτλο της «Εκκλησίας» σε κακόδοξες, εκτός της Μίας Εκκλησίας, συσπειρώσεις, νοθεύοντας τα όρια της Σωτηρίας.
• Διφορούμενος και Συμβιβαστικός Λόγος: Χρησιμοποιεί σκοπίμως μια ασαφή, «διπλωματική» και διφορούμενη γλώσσα, η οποία σχεδιάστηκε για να συγκαλύπτει τις δογματικές διαφορές, να εξισώνει την Αλήθεια με το ψεύδος και να περιπαίζει το αισθητήριο του πιστού λαού.
• Θεσμοθέτηση της «Ομοφωνίας» με τους Ετεροδόξους: Υποτάσσει την Ορθόδοξη μαρτυρία στις διαδικασίες και τους συμβιβασμούς της «ομοφωνίας» με τους αιρετικούς, λες και η Αλήθεια της Πίστεως είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης ή δημοκρατικής ψηφοφορίας.
• Ένοχη Σιωπή προς τη «Θεωρία των Κλάδων»: Αποφεύγει συστηματικά και με δειλία να καταδικάσει απερίφραστα την κακόδοξη «Θεωρία των Κλάδων», ανεκτική στην πλάνη ότι η Μία Εκκλησία έχει διασπαστεί σε ατελή κομμάτια.
• Διολίσθηση στον Διαθρησκειακό Συγκρητισμό: Επεκτείνει τον οικουμενιστικό κατήφορο σε «διαλόγους» με αλλόθρησκες παραδόσεις, απεμπολώντας το μοναδικό και αποκλειστικό Σωτηριολογικό μήνυμα του Εσταυρωμένου και Αναστάντος Χριστού.
• Άρνηση της Μοναδικότητας της Ορθοδοξίας: Αποτυγχάνει τραγικά να ομολογήσει με παρρησία, σαφήνεια και αγιοπατερικό σθένος ότι η Ορθόδοξος Εκκλησία είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία του Χριστού, εκτός της οποίας δεν υπάρχει ούτε πλήρης Χάρις ούτε Αλήθεια.

 

 

Συνοπτική παρουσίαση της επίδρασης κάθε μιας συνέλευσης του Π.Σ.Ε στη  Σύνοδο της Κρήτης.

1. Άμστερνταμ (1948): Η θεσμική εμπλοκή

Η Συνέλευση του Άμστερνταμ αποτέλεσε την απαρχή της ορθόδοξης παρουσίας στο ΠΣΕ και έθεσε τα θεμέλια για την ανάγκη εσωτερικής συνεννόησης μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών. Σύμφωνα με το κείμενο, το Άμστερνταμ (1948) εγκαινίασε τη θεσμική εμπλοκή στον διαχριστιανικό διάλογο, ενώ η Κρήτη (2016) προσέφερε τη συνοδική «νομιμοποίηση» αυτής της τακτικής. Με άλλα λόγια, ό,τι ξεκίνησε ως θεσμική συμμετοχή το 1948, η Σύνοδος της Κρήτης το μετέτρεψε σε επίσημη συνοδική απόφαση.

 

2. Τορόντο (1950): Η «κεφαλαιώδους σημασίας» Δήλωση

Η Συνέλευση του Τορόντο (1950) συντάχθηκε με τίτλο «Η Εκκλησία, αι Εκκλησίαι και το Παγκόσμιον Συμβούλιον Εκκλησιών», προκειμένου να λύσει τις παρεξηγήσεις που είχαν δημιουργηθεί μετά την ίδρυση του ΠΣΕ. Τα βασικά σημεία της Δήλωσης του Τορόντο που θεωρούνται ότι προάγουν τον Οικουμενισμό είναι:

• Η αναγνώριση εκκλησιαστικότητας εκτός της Ορθοδοξίας.
• Η σχετικοποίηση της «Μίας» Εκκλησίας.
• Η υποστήριξη της βαπτισματικής θεολογίας, όπου τα όρια της Εκκλησίας ταυτίζονται με τα όρια του βαπτίσματος.
• Η εισαγωγή της έννοιας των «πνευματικών σχέσεων» για να «οικοδομηθεί το Σώμα του Χριστού».

Το κείμενο σημειώνει ότι η Δήλωση του Τορόντο χαρακτηρίστηκε ως «κεφαλαιώδους σημασίας» για την ορθόδοξη συμμετοχή στο ΠΣΕ, και η Σύνοδος της Κρήτης (2016) την επικύρωσε συνοδικά, αναφερόμενη ρητά στις εκκλησιολογικές προϋποθέσεις του εν λόγω κειμένου ως καθοριστικές για τη στάση της Ορθοδοξίας απέναντι στον υπόλοιπο χριστιανικό κόσμο.

3. Έβανστον (1954): Η συνέχεια του διαλόγου

Η Συνέλευση του Έβανστον ήταν η δεύτερη κατά σειρά, με τη συμμετοχή 161 Εκκλησιών-μελών από 48 χώρες. Το γενικό θέμα ήταν «Ο Χριστός, η Ελπίδα του Κόσμου». Οι Ορθόδοξοι, αρνούμενοι να υπερψηφίσουν το κεντρικό κείμενο επειδή εξέφραζε κυρίως την προτεσταντική θεολογία, κατέθεσαν δική τους «Ειδική Ορθόδοξη Δήλωση», τονίζοντας ότι η πλήρης ενότητα της Εκκλησίας υπάρχει ήδη στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως τη «Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία». Η Συνέλευση αυτή ανέδειξε την άμεση ανάγκη διαμόρφωσης κοινής πανορθόδοξης στάσης, γεγονός που επέσπευσε τις διαδικασίες για τη σύγκληση των Πανορθόδοξων Διασκέψεων της Ρόδου.

 

4. Νέο Δελχί (1961): Ο θεμέλιος λίθος της Συνόδου της Κρήτης

Η Συνέλευση του Νέου Δελχί (1961) αποτελεί έναν ιστορικό σταθμό, καθώς σηματοδότησε την επίσημη είσοδο του Πατριαρχείου της Μόσχας και άλλων Εκκλησιών από το ανατολικό μπλοκ στο ΠΣΕ. Αυτή η εξέλιξη κατέστησε επιτακτική την ανάγκη σύγκλησης Πανορθόδοξων Διασκέψεων.

 Η Συνέλευση του Νέου Δελχί (1961) υπήρξε ο θεμέλιος λίθος της Συνόδου της Κρήτης (2016)». Έδωσε το έναυσμα για την έναρξη της προσυνοδικής πορείας, διαμόρφωσε το θεολογικό πλαίσιο εκπροσώπησης στο ΠΣΕ και τροφοδότησε τη διατύπωση των κρίσιμων άρθρων (16–21) που καθόρισαν τη στάση της σύγχρονης Ορθοδοξίας. Όσα συμφωνήθηκαν σιωπηρά ή πρακτικά στο Νέο Δελχί το 1961, η Σύνοδος της Κρήτης τα μετέτρεψε σε επίσημο συνοδικό κείμενο το 2016 (άρθρα 16–21), δίνοντας εκκλησιολογικό «άλλοθι» στη συμμετοχή της Ορθοδοξίας στο ΠΣΕ.

5. Ουψάλα (1968): Η σφραγίδα της νοοτροπίας

Η 4η Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στην Ουψάλα (1968) θεωρείται μία από τις πιο καθοριστικές συνελεύσεις, καθώς σηματοδότησε τη στροφή του ΠΣΕ προς τα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα της εποχής. Το κείμενο της Κρήτης  «ΟΙ ΣΧΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΥΠΟΛΟΙΠΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ» φέρει ακέραια τη σφραγίδα της νοοτροπίας της Ουψάλας  όπως φαίνεται παρακάτω:

·         Στην Ουψάλα εμπεδώθηκε η ιδέα ότι οι προτεσταντικές ομολογίες αποτελούν τμήματα της ίδιας Χριστιανοσύνης. Το κείμενο των «Σχέσεων» στην Κρήτη (παράγραφοι 6 και 16) έκανε λόγο για «ετερόδοξες Εκκλησίες» και «ιστορικές ονομασίες Εκκλησιών». Η Κρήτη υιοθέτησε τη γραμμή της Ουψάλας, υποβιβάζοντας την Ορθοδοξία από Μία και Μοναδική Εκκλησία σε «μία από τις πολλές Εκκλησίες».

·         Μετά το 1968, το ΠΣΕ κατέστη ο κεντρικός μηχανισμός προώθησης του διαχριστιανικού συγκρητισμού. Στην παράγραφο 17, η Σύνοδος της Κρήτης χαρακτήρισε τη συμμετοχή της Ορθοδοξίας στο ΠΣΕ ως «ουσιαστική παράμετρο» των σχέσεών της με τον χριστιανικό κόσμο, δίνοντας ουσιαστικά «συνοδική βούλα» σε έναν θεσμό που γεννήθηκε και διαμορφώθηκε στην Ουψάλα από προτεσταντικές βάσεις.

·         Αντικαταστάθηκε το αγιοπατερικό αίτημα για επιστροφή των αιρετικών μέσω μετανοίας στην Ορθοδοξία, με την έννοια της «αμοιβαίας κατανοήσεως» και της «κοινής διακονίας». Το κείμενο της Κρήτης εστιάζει στην «αποκατάσταση της ενότητας» μέσω διμερών διαλόγων, χωρίς να αξιώνει ρητά την αποκήρυξη των πλανών, θυμίζοντας την οριζόντια τακτική της Ουψάλας.

 

6. Ναϊρόμπι (1975): Η «συνοδική κοινωνία» και η πολιτικοποίηση

Η Ε' Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ (Ναϊρόμπι, 1975) με θεματικό άξονα «Ο Χριστός ελευθερώνει και ενώνει» αποτέλεσε τη συνέχεια του πνεύματος της Ουψάλας. Το κείμενο εντοπίζει σημαντικές ομοιότητες μεταξύ Ναϊρόμπι και Κρήτης, ιδιαίτερα γύρω από τις έννοιες της συνοδικότητας, της κοινωνίας, του διαλόγου και της χριστιανικής ενότητας.

Το πιο χαρακτηριστικό σημείο του Ναϊρόμπι είναι η έννοια της «conciliar fellowship» (συνοδικής κοινωνίας), όπου «η μία Εκκλησία πρέπει να νοείται ως μία συνοδική κοινωνία τοπικών Εκκλησιών». Αυτή η λογική παρουσιάζει την ενότητα ως κοινωνία διαφόρων τοπικών Εκκλησιών που καλούνται να ζουν και να μαρτυρούν από κοινού. Μια αντίληψη που απέχει πολύ από την κλασική Ορθόδοξη θέση ότι η Εκκλησία είναι ήδη ΜΙΑ.

Στο Ναϊρόμπι η συνοδική κοινωνία παρουσιάζεται ως τρόπος έκφρασης της ενότητας των χριστιανικών Εκκλησιών, ενώ στην Κρήτη η συνοδικότητα παρουσιάζεται πρωτίστως ως στοιχείο της ζωής της ήδη υπάρχουσας Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ωστόσο, και στα δύο κείμενα η συνοδικότητα συνδέεται στενά με την ενότητα και την εκκλησιαστική ζωή, μετατοπίζοντας την εκκλησιολογική προτεραιότητα από την  ενότητα της Μίας Εκκλησίας σε μια διαδικαστική, διαλογική σύνθεση.

Πρώτα Συμπεράσματα: Η Συνοδική Νομιμοποίηση της Αποστασίας Από τη συνοπτική αυτή επισκόπηση απογυμνώνεται πλήρως η αλήθεια: η λεγόμενη «Σύνοδος της Κρήτης» (2016) ουδόλως υπήρξε μια αυτόνομη ή θεόπνευστη θεολογική πρωτοβουλία. Αντιθέτως, απετέλεσε τη θεσμική υποταγή, τη συνοδική σφράγιση και την απροκάλυπτη ενσωμάτωση όλων των κακόδοξων αποφάσεων που είχαν προηγηθεί στα «μαγειρεία» των Γενικών Συνελεύσεων του αιρετίζοντος ΠΣΕ: Άμστερνταμ: Έδωσε τη θεσμική αφετηρία για την εμπλοκή των Ορθοδόξων στον οικουμενιστικό λαβύρινθο. Τορόντο: Έθεσε τις αντικανονικές εκκλησιολογικές προϋποθέσεις, τις οποίες η Κρήτη ήρθε ανερυθρίαστα να επικυρώσει. Νέο Δελχί: Αποτέλεσε τον «θεμέλιο λίθο» της εκτροπής, μετατρέποντας τις σιωπηρές συμβατικότητες και τους θεολογικούς συμβιβασμούς σε δήθεν συνοδικό κείμενο. Ουψάλα: Εμφύσησε το δηλητήριο του ισοπεδωτικού συγκρητισμού, υποβιβάζοντας την Ακέραια Ορθοδοξία στο επίπεδο «μίας ακόμα εκκλησίας» ανάμεσα στις δεκάδες των αιρέσεων. Ναϊρόμπι: Εισήγαγε την παραπλανητική «συνοδική κοινωνία» ως ένα νόθο, ετεροκίνητο εναλλακτικό μοντέλο ενότητας, ξένο προς την αγιοπατερική διδασκαλία. Κατά συνέπεια: Η «νέα εκκλησιολογία» της Συνόδου της Κρήτης δεν συνιστά σε καμία περίπτωση οργανική συνέχεια της Ορθοδόξου Παραδόσεως, αλλά την επίσημη, θεσμική εισαγωγή του οικουμενιστικού συγκρητισμού στο σώμα της Εκκλησίας. Πρόκειται για μια πρωτοφανή απόπειρα νομιμοποίησης μιας πορείας εκτροπής, η οποία διαμορφώθηκε πλήρως εκτός των Ιερών Κανόνων και των ορίων της Ορθοδόξου Εκκλησιολογίας.

 

 

7. Λίμα (1982) και Βανκούβερ (1983): Η «σύγκλιση» και η «βαπτισματική θεολογία»

• Λίμα: Το κείμενο BEM (Βάπτισμα, Ευχαριστία, Ιερωσύνη) εισήγαγε την έννοια της θεολογικής σύγκλισης (theological convergence) και της αμοιβαίας αναγνώρισης του βαπτίσματος μεταξύ των ομολογιών. Το κείμενο της Κρήτης «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον» έλαβε σοβαρά υπόψη τη γλώσσα και τις παραδοχές της Λίμα, αναγνωρίζοντας την «ιστορική ύπαρξη» άλλων χριστιανικών Εκκλησιών και Ομολογιών.
• Βανκούβερ: Υιοθέτησε σε μεγάλο βαθμό τα πορίσματα της Λίμα, προωθώντας τη λεγόμενη «βαπτισματική θεολογία» — την ιδέα δηλαδή ότι όλα τα βαπτισμένα μέλη διαφόρων ομολογιών μοιράζονται ήδη μια θεμελιώδη, αν και ατελή, χριστιανική ενότητα. Σύμφωνα με το κείμενο, αυτή η εξέλιξη καθόρισε το πλαίσιο συμμετοχής των Ορθοδόξων και επηρέασε τη Σύνοδο της Κρήτης διπλά: επικυρώθηκε η συνέχιση της συμμετοχής στο ΠΣΕ, αλλά ταυτόχρονα ξεκαθαρίστηκε ότι αυτή δεν συνεπάγεται αποδοχή της «Θεωρίας των Κλάδων» ή εξίσωση της Ορθοδοξίας με τις άλλες ομολογίες.

8. Καμπέρα (1991): Η συγκρητιστική εκτροπή και η ασαφής γλώσσα

• Η Συνέλευση της Καμπέρας θεωρείται στο κείμενο ως η απόλυτη επιβεβαίωση ότι το ΠΣΕ μετατράπηκε σε πανθρησκειακό οργανισμό, κυρίως λόγω της ομιλίας της Chung Hyun Kyung, η οποία εξίσωσε το Άγιο Πνεύμα με «πνεύματα της γης».
• Η επιρροή στην Κρήτη είναι διακριτή: η Σύνοδος, αντί να ομολογήσει τη μοναδικότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, υιοθέτησε μια γλώσσα ασαφή και συμβιβαστική που θυμίζει το πνεύμα της Καμπέρας. Χαρακτηριστικά αναφέρεται η χρήση του όρου «εκκλησιαστικές κοινότητες» αντί για «αιρέσεις» και η αποδοχή του όρου «εκκλησίες» για ομολογίες που δεν διαφυλάσσουν την Ορθόδοξη πίστη, κάτι που το κείμενο χαρακτηρίζει ως θεολογική υποχώρηση που αναγόταν στις προϋποθέσεις που έθεσε το ΠΣΕ από την εποχή της Καμπέρας.

9. Χαράρε (1998): Η «ομοφωνία» ως μέθοδος και η νομιμοποίηση της παραμονής

• Στο Χαράρε συστάθηκε η Ειδική Επιτροπή για τη Συμμετοχή των Ορθοδόξων στο ΠΣΕ, η οποία αποφάσισε την κατάργηση της ψηφοφορίας και την υιοθέτηση της ομοφωνίας (consensus), καθώς και τον επανακαθορισμό του ΠΣΕ ως χώρου συνάντησης και όχι ως «Υπερ-Εκκλησίας».
• Η Σύνοδος της Κρήτης, σύμφωνα με το κείμενο, επικύρωσε τα κριτήρια της Ειδικής Επιτροπής του Χαράρε και την «ομοφωνία» ως μέθοδο λήψης αποφάσεων. Ωστόσο, από την κριτική σκοπιά του κειμένου, η ομοφωνία σε ένα σώμα όπου συμμετέχουν Ορθόδοξοι και ετερόδοξοι σημαίνει υποβιβασμό της αλήθειας στο επίπεδο του συμβιβασμού.

10. Πόρτο Αλέγκρε (2006): Η «Θεωρία των Κλάδων» και η αναγνώριση αιρέσεων ως «εκκλησιών»

• Η Συνέλευση του Πόρτο Αλέγκρε θεωρείται ως το σοβαρότερο θεολογικό σφάλμα, καθώς υιοθέτησε τη λεγόμενη «Θεωρία των Κλάδων» (Branch Theory): «Κάθε εκκλησία είναι η καθολική Εκκλησία και όχι απλώς μέρος της... Ο ένας χωρίς τον άλλον είμαστε ατελείς».
• Το κείμενο υποστηρίζει ότι η Σύνοδος της Κρήτης ήταν η συνοδική επικύρωση της πορείας που είχε χαραχθεί στο Πόρτο Αλέγκρε:
• Δεν καταδίκασε τη «Θεωρία των Κλάδων».
• Δεν απέρριψε τον όρο «εκκλησίες» για τις αιρετικές ομολογίες.
• Δεν διακήρυξε ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η μόνη αληθινή Εκκλησία.
• Επικύρωσε τη συμμετοχή στον οικουμενικό διάλογο χωρίς να θέσει ως προϋπόθεση την επιστροφή των αιρετικών στην Ορθοδοξία.

11. Πουσάν (2013): Η «εκκλησιολογία της ζωής» και ο διαθρησκειακός διάλογος

• Το κείμενο «Μαζί στο δρόμο» (Together towards Life) προέβαλε μια ευρεία εκκλησιολογική αντίληψη, επεκτείνοντας την έννοια της «Εκκλησίας» πέραν των ορίων της ιστορικής Ορθοδοξίας και ενσωματώνοντας έντονα τον διαθρησκειακό διάλογο (ιδίως με βουδισμό, ινδουισμό).
• Σύμφωνα με το κείμενο, οι αποφάσεις του Πουσάν φαίνεται να ενίσχυσαν τη φιλο-οικουμενιστική πτέρυγα εντός της Ορθοδοξίας πριν τη Σύνοδο της Κρήτης.
• Μέσω του κειμένου «Η Εκκλησία: Προς ένα κοινό όραμα» (The Church: Towards a Common Vision, TCTV) επιχειρήθηκε η διεύρυνση των εκκλησιολογικών οριζόντων. Στο Πουσάν προβλήθηκε έντονα η «βαπτισματική θεολογία» και η «θεωρία των κλάδων», με τους ορθοδόξους αντιπροσώπους να συνυπογράφουν κείμενα που εξισώνουν την Ορθόδοξη Εκκλησία με άλλες χριστιανικές παραδόσεις.
• Η Σύνοδος επαναδιατύπωσε τα όρια της ορθόδοξης εκκλησιολογίας με ασάφεια, ενώ η έμφαση στον «διάλογο» και στη «συνύπαρξη» με τον ισλαμισμό και τον ιουδαϊσμό — χωρίς την αναγκαία ομολογία του αποκλειστικού σωτηριολογικού ρόλου της Ορθοδόξου Εκκλησίας — αντικατοπτρίζει την πνευματική κληρονομιά του Πουσάν.

---

Συμπερασματικά

Το κείμενο υποστηρίζει ότι οι συνελεύσεις του ΠΣΕ δεν αποτέλεσαν απλώς ιστορικά προοικουμενικά γεγονότα, αλλά διαμόρφωσαν σταδιακά μια «νέα εκκλησιολογία» που ενσωματώθηκε στη Σύνοδο της Κρήτης. Αυτή η εκκλησιολογία χαρακτηρίζεται από:

• αναγνώριση «εκκλησιαστικών στοιχείων» εκτός Ορθοδοξίας,
• χρήση συμβιβαστικής και διφορούμενης γλώσσας,
• υιοθέτηση της «ομοφωνίας» με ετεροδόξους,
• μη καταδίκη της «Θεωρίας των Κλάδων»,
• επέκταση του διαλόγου σε άλλες θρησκείες,
• και τελικά αποτυχία να ομολογηθεί με σαφήνεια ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η μόνη πλήρης και ακέραια Εκκλησία του Χριστού.

Συμπληρωματικές  βιβλιογραφικές Πηγές

1. Αρχιμ. Μάξιμος Σ. Μητράρας, Η συμβολή της Εκκλησίας της Ελλάδος στις διορθόδοξες σχέσεις κατά τον Κ΄ αιώνα.
2. Γεώργιος Η. Μπόρας, Οικουμενισμός και θεολογία του προσώπου.
3. Βασιλική Η. Σταθοκώστα, Σχέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος με το Παγκόσμιο Συμβούλιο των Εκκλησιών 1948-1961 (με βάση το αρχειακό υλικό του Π.Σ.Ε.).
4. Νικόλαος Φ. Δημητριάδης, Θεολογική και θρησκειολογική θεώρηση του διαθρησκειακού διαλόγου στη σύγχρονη ιεραποστολή.
5. Γεώργιος Τσέτσης (Μέγας Πρωτοπρεσβύτερος), Η συμβολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην ίδρυση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών.
6. Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, «Μήνυμα της 10ης Γενικής Συνέλευσης του Π.Σ.Ε.: Μαζί στην προσκυνηματική πορεία για την ειρήνη και τη δικαιοσύνη» (Μετάφραση: Δ. Κούκουρα).
7. Μαρία Κ. Καρανάτσιου, 10η Γενική Συνέλευση του Π.Σ.Ε., Μπουσάν 2013: Η μεταμορφωτική θεολογία υπέρ της ζωής του σύμπαντος κόσμου.
8. Κριστίνα Αλ. Μαντασασβίλη, Ανθρωπολογικά πρότυπα: Από τη μεταπαλαμική Φιλοκαλία στον οικουμενικό διάλογο (Π.Σ.Ε.).
9. Θεοδώρα Ι. Μαυρίδου, Η μελέτη του Π.Σ.Ε. «Πλούτος - Φτώχεια - Οικολογία: Η σχέση τους»: Μια ορθόδοξη προσέγγιση.
10. Σύνοδος των Ενισταμένων, Όλα τα βιβλία με αντι-οικουμενιστικούς τίτλους.
11. Περιοδικό «Ορθόδοξη Μαρτυρία», τχ. 112/2017.
12. Αναστασία Π. Βασιλειάδου, Η συμμετοχή των Ορθοδόξων στο Π.Σ.Ε. υπό το φως των αποφάσεων της Ειδικής Επιτροπής: Το ιστορικό και η θεματολογία της Ειδικής Επιτροπής για τη συμμετοχή των Ορθοδόξων στο Π.Σ.Ε.