ΠΩΣ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ, ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΗΝ ΑΙΡΕΤΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ-ΟΙ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΙΣ ΤΟΥ Π.Σ.Ε ΣΤΟ ΕΒΑΝΣΤΟΝ (1954) ΚΑΙ ΣΤΟ ΝΕΟ ΔΕΛΧΙ (1961) ΚΑΙ Η Α ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ

 ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ,

ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΠΙΣΤΟ ΛΑΟ, 

ΟΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ 

ΚΑΙ ΕΠΙΣΚΟΠΟΙ;

 

Η Πορεία προς την Σύνοδο της Κρήτης (2016-) Ιστορικοί σταθμοί-συμμετέχοντες και αποφάσεις

Έρευνα πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

ΜΕΡΟΣ -Δ

 Ἡ Συνέλευσις τοῦ Π.Σ.Ε στο  Ἔβανστον (1954)

Η Συνέλευση του Έβανστον (Η.Π.Α) ήταν η δεύτερη κατά σειρά, με τη συμμετοχή 161 Εκκλησιών-μελών από 48 χώρες. Η ορθόδοξη εκπροσώπηση περιλάμβανε το Οικουμενικό Πατριαρχείο, την Εκκλησία της Ελλάδος, τα Πατριαρχεία Αντιοχείας και Αλεξανδρείας και την Εκκλησία της Κύπρου. Η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε ηχηρή και ουσιαστική παρουσία, εκπροσωπούμενη από κορυφαίες εκκλησιαστικές και θεολογικές προσωπικότητες όπως ο  Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Μιχαήλ: Ηγετική μορφή της συνέλευσης, ο οποίος εξελέγη ένας από τους 6 Προέδρους του ΠΣΕ.

Από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ηγήθηκε ο Μητροπολίτης Θυατείρων Αθηναγόρας (Καβάδας), μαζί με τον Μητροπολίτη Μηθύμνης Διονύσιο, τον Πρωτοπρεσβύτερο Γεώργιο Φλωρόφσκι και τον Επίσκοπο Ελαίας Αθηναγόρα (Κοκκινάκη). Από την Εκκλησία της Ελλάδος συμμετείχαν πάλι ο Α. Αλιβιζάτος, ο Π. Μπρατσιώτης, ο Ιωάννης Καρμίρης, Καθηγητής Δογματικής, και ο Γεράσιμος Κονιδάρης, Καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας.

Το γενικό θέμα ήταν «Ο Χριστός, η Ελπίδα του Κόσμου». Ωστόσο, η προσέγγιση της εσχατολογίας αποκάλυψε βαθιές θεολογικές διαφορές μεταξύ Προτεσταντών και Ορθοδόξων. Οι Ορθόδοξοι, αρνούμενοι να υπερψηφίσουν το κεντρικό κείμενο επειδή εξέφραζε κυρίως την προτεσταντική θεολογία, κατέθεσαν δική τους «Ειδική Ορθόδοξη Δήλωση».

Σε αυτήν τόνισαν ότι η πλήρης ενότητα της Εκκλησίας υπάρχει ήδη στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως τη «Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία», και ότι η επανένωση των χριστιανών δεν είναι θέμα «κατασκευής» μιας νέας οντότητας, αλλά επιστροφής στην πίστη των Οικουμενικών Συνόδων. Η κίνηση αυτή ανέδειξε ως άμεση ανάγκη τη διαμόρφωση μιας κοινής και συντονισμένης Πανορθόδοξης στάσης, γεγονός που επέσπευσε τις διαδικασίες για τη σύγκληση των Πανορθόδοξων Διασκέψεων της Ρόδου

 

Η Συνέλευση του Νέου Δελχί (1961)  και η Διεύρυνση της Ορθόδοξης Εκπροσώπησης

Η Συνέλευση του Νέου Δελχί το 1961 αποτελεί έναν ιστορικό σταθμό για τα εκκλησιαστικά πράγματα, καθώς σηματοδότησε την επίσημη είσοδο του Πατριαρχείου της Μόσχας και άλλων Εκκλησιών από το ανατολικό μπλοκ στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών. Αυτή η εξέλιξη κατέστησε επιτακτική την ανάγκη να συγκληθούν Πανορθόδοξες Διασκέψεις για τον μεταξύ τους συντονισμό. Δίπλα στις Εκκλησίες που συμμετείχαν ήδη, όπως το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η Εκκλησία της Ελλάδος, τα Πατριαρχεία Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, η Εκκλησία της Κύπρου και το Πατριαρχείο Σερβίας, προστέθηκαν ως νέα μέλη η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, οι Ορθόδοξες Εκκλησίες της Ρουμανίας, της Βουλγαρίας και της Πολωνίας, καθώς και οι Προχαλκηδόνιες Ανατολικές Εκκλησίες, όπως η Αρμενική, η Κοπτική και η Αιθιοπική.

Κατά τις εργασίες της Συνέλευσης εγκρίθηκε η διεύρυνση της ιδρυτικής βάσης του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών, ώστε να περιλαμβάνει ρητή αναφορά στην Αγία Τριάδα, αλλαγή που πραγματοποιήθηκε κυρίως μετά από αίτημα των Ορθοδόξων. Η είσοδος του Πατριαρχείου Μόσχας και των υπόλοιπων Σλαβικών Εκκλησιών μεταμόρφωσε την ορθόδοξη παρουσία από μια μικρή μειοψηφία σε υπολογίσιμη αριθμητική, γεωπολιτική και θεολογική δύναμη. Ωστόσο, η ταυτόχρονη παρουσία Ορθοδόξων από τον Δυτικό και τον Ανατολικό κομμουνιστικό κόσμο έφερε στην επιφάνεια σοβαρές πολιτικές πιέσεις και θεολογικές διαφορές, κάνοντας σαφές ότι απαιτούνταν εσωτερικός συντονισμός. Για το λόγο αυτό, τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας συγκάλεσε την Α΄ Πανορθόδοξη Διάσκεψη της Ρόδου, εγκαινιάζοντας την επίσημη διαδικασία του προσυνοδικού συντονισμού.

Οι συμμετέχοντες

Αντιπροσωπεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου Η αντιπροσωπεία του Οικουμενικού Θρόνου υπήρξε από τις πλέον επιδραστικές, καθώς στελεχώθηκε από κορυφαίους ιεράρχες, καθηγητές της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης και διακεκριμένους θεολόγους [1][2]. Αρχιεπίσκοπος Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας Αθηναγόρας (Καβάδας): Επικεφαλής της αντιπροσωπείας του Οικουμενικού Πατριάρχου [1]. Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Ιάκωβος (Κουκούζης): Εκ των Προέδρων του Π.Σ.Ε. [1][2]. Μητροπολίτης Σάρδεων Μάξιμος (Ρεπανέλλης) [1]. Μητροπολίτης Ίμβρου και Τενέδου Μελίτων (Χατζής) [μετέπειτα Χαλκηδόνος]: Πρωταγωνιστής στις διορθόδοξες και διαχριστιανικές σχέσεις [1][2]. Μητροπολίτης Ρεγγίου Μελέτιος [1]. Μητροπολίτης Ρόδου Σπυρίδων (Συνοδινός) [1]. Αρχιμανδρίτης Παρθένιος Κοινίδης [1]. Καθηγητής Χρυσόστομος Κωνσταντινίδης (μετέπειτα Μητροπολίτης Μύρων): Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης και μέλος της Κεντρικής Επιτροπής [1][2]. Καθηγητής Νικόλαος Νησιώτης: Στέλεχος και μετέπειτα Διευθυντής του Οικουμενικού Ινστιτούτου του Bossey. Υπήρξε ο πρώτος Ορθόδοξος που εκφώνησε κεντρική εισήγηση στην Ολομέλεια της Γενικής Συνέλευσης [1][3]. π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ (Georges Florovsky): Διακεκριμένος θεολόγος, ο οποίος συμμετείχε στην πατριαρχική αντιπροσωπεία και πίεσε καθοριστικά για τη διεύρυνση της Τριαδολογικής βάσης του Π.Σ.Ε. [2][3]. Νικόλαος Ζερνόφ (Nicholas Zernov): Θεολόγος και καθηγητής [1]. 2. Αντιπροσωπεία της Εκκλησίας της Ελλάδος Η Εκκλησία της Ελλάδος εκπροσωπήθηκε από συνοδικούς ιεράρχες και καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών [1][4]. Μητροπολίτης Μυτιλήνης Ιάκωβος (Κλεόμβροτος): Επικεφαλής της αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος [1][4]. Μητροπολίτης Σάμου και Ικαρίας Ειρηναίος (Παπαμιχαήλ) [1]. Καθηγητής Αμίλκας Αλιβιζάτος: Καθηγητής Κανονικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκ των ιδρυτικών στελεχών της παρουσίας των Ορθοδόξων στο Π.Σ.Ε. από το 1948 [1][4]. Καθηγητής Βασίλειος Ιωαννίδης: Καθηγητής Καινής Διαθήκης του Πανεπιστημίου Αθηνών [1]. Καθηγητής Γεράσιμος Κονιδάρης: Καθηγητής Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών [1][4]. ----------------------------------------------------------------------------- Βιβλιογραφικές Παραπομπές World Council of Churches (1962). The New Delhi Report: The Third Assembly of the World Council of Churches, 1961. London: SCM Press, σσ. 360–375. (Επίσημη λίστα συνέδρων και αντιπροσωπειών της Γ΄ Γενικής Συνέλευσης). Σταυρίδης, Βασίλειος Θ. (1996). Ιστορία της Οικουμενικής Κινήσεως. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Κυριακίδη, σσ. 185–202. (Εκτενής αναφορά στη συγκρότηση των ορθόδοξων αντιπροσωπειών και τη θεολογική συμβολή του Φαναρίου). Νησιώτης, Νικόλαος Α. (1962). «Η Γ΄ Γενική Συνέλευσις του Παγκοσμίου Συμβουλίου των Εκκλησιών (Νέον Δελχί, 18 Νοεμβρίου - 6 Δεκεμβρίου 1961)». Θεολογία, τόμ. 33, τχ. 1, σσ. 112–138. Αλιβιζάτος, Αμίλκας Σ. (1962). «Το Νέον Δελχί και η Ορθοδοξία». Εκκλησία (Επίσημον Δελτίον της Εκκλησίας της Ελλάδος), έτος ΛΘ΄, τχ. 2, σσ. 34–40.

 

Η Σύνδεση της Ρόδου με το Νέο Δελχί

Η σχέση μεταξύ της Διασκέψεως της Ρόδου και της Συνελεύσεως του Νέου Δελχί υπήρξε άμεση, αιτιώδης και στρατηγική. Καθώς το 1961 ήταν ήδη γνωστό ότι στη Γ΄ Συνέλευση του Νέου Δελχί θα εντάσσονταν επίσημα στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών το Πατριαρχείο Μόσχας και οι λοιπές Εκκλησίες του ανατολικού μπλοκ, το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατανόησε ότι τυχόν διάσπαση των Ορθοδόξων Εκκλησιών ή η υποταγή τους στις πολιτικές σκοπιμότητες του Ψυχρού Πολέμου θα οδηγούσε στην απώλεια της θεολογικής τους αυτοτέλειας.

Έτσι, η Διάσκεψη της Ρόδου λειτούργησε ως μηχανισμός εσωτερικής συσπείρωσης με στόχο τη διαμόρφωση μιας κοινής διορθόδοξης στάσης, τόσο απέναντι στον προτεσταντικό κόσμο του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών όσο και απέναντι στον Ρωμαϊοκαθολικισμό, ο οποίος προετοιμαζόταν τότε για τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο. Παράλληλα, η Ρόδος έθεσε τις βάσεις για την προετοιμασία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, η οποία τελικά πραγματοποιήθηκε το 2016 στην Κρήτη, επιτρέποντας στην Ορθοδοξία να μην κινείται αμυντικά αλλά με τη δική της αυτόνομη ατζέντα.

Οι Αποφάσεις της Διασκέψεως της Ρόδου

Η Διάσκεψη της Ρόδου δεν εξέδωσε δογματικούς όρους, αλλά καθόρισε τον κατάλογο των θεμάτων που θα απασχολούσαν την προσυνοδική πορεία της Ορθοδοξίας, κατανεμημένα σε έξι κύριους θεματικούς άξονες.

Ο πρώτος άξονας αφορούσε την Πίστη και τη Διοίκηση της Εκκλησίας, περιλαμβάνοντας τη μελέτη του τρόπου ανακήρυξης του Αυτοκεφάλου και του Αυτονόμου των Εκκλησιών, τον καθορισμό των διπτύχων και των πρεσβείων τιμής των Πατριαρχείων, καθώς και την εξέταση της κανονικής οργάνωσης της Ορθόδοξης Διασποράς.

Ο δεύτερος άξονας επικεντρώθηκε στη Λατρεία και τη Θεία Ευχαριστία, εξετάζοντας την αναθεώρηση και ενοποίηση των τυπικών διατάξεων, τη συχνότητα της Θείας Μετάληψης και τη λειτουργική ανανέωση.

Ο τρίτος άξονας κάλυψε το Κανονικό Δίκαιο και τη Διοίκηση, στοχεύοντας στην προσαρμογή και κωδικοποίηση των Ιερών Κανόνων στις σύγχρονες συνθήκες, καθώς και στη ρύθμιση ζητημάτων γάμου, διαζυγίου, νηστείας και κληρικών, όπως τα κωλύματα γάμου και η επαναγαμία των χήρων ιερέων.

Ο τέταρτος άξονας αφορούσε τις Διαχριστιανικές Σχέσεις με τον ετερόδοξο κόσμο. Εδώ αποφασίστηκε η ενεργός αλλά προσεκτική συμμετοχή των Ορθοδόξων στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών με σκοπό τη μαρτυρία της ορθόδοξης αλήθειας, ενώ καθορίστηκαν οι όροι για τη διεξαγωγή διμερών θεολογικών διαλόγων με Ρωμαϊοκαθολικούς, Αγγλικανούς, Παλαιοκαθολικούς και Προχαλκηδόνιους.

Ο πέμπτος άξονας διαμόρφωσε τη στάση της Εκκλησίας στον Σύγχρονο Κόσμο, τοποθετώντας την Ορθοδοξία απέναντι σε κοινωνικά και ηθικά ζητήματα όπως οι φυλετικές διακρίσεις, η ειρήνη των λαών και η κοινωνική δικαιοσύνη.

Αποτίμηση της Συνδετικής Περιόδου

Η σύγκριση των δύο διασκέψεων του 1961 αναδεικνύει τον συμπληρωματικό αλλά διακριτό τους χαρακτήρα. Η Διάσκεψη της Ρόδου τον Σεπτέμβριο του 1961 είχε ως πεδίο αναφοράς τον εσωτερικό διορθόδοξο συντονισμό, πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των Ορθόδοξων Ηγετών, είχε ως κύριο στόχο την προετοιμασία της Πανορθόδοξου Συνόδου και τη διαμόρφωση κοινής γραμμής, και έφερε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της Προσυνοδικής Διαδικασίας.

Αντίθετα, η Συνέλευση του Νέου Δελχί τον Νοέμβριο του 1961 αποτελούσε εξωτερικό διομολογιακό διάλογο στο πλαίσιο του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών υπό προτεσταντική πρωτοβουλία, με κύριο στόχο τη διεύρυνση της βάσης του Συμβουλίου και την ένταξη των Σλαβικών Εκκλησιών, καταλήγοντας στη μετατροπή της Ορθοδοξίας σε υπολογίσιμη δύναμη εντός του οργανισμού.

Κριτική Θεώρηση της Ορθόδοξης Συμμετοχής

Η συμμετοχή της Ορθοδοξίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών δέχθηκε έντονη κριτική από διάφορους εκκλησιαστικούς κύκλους. Σύμφωνα με την κριτική αυτή, η ισότιμη συμμετοχή υποβιβάζει τη Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία σε μία απλή ομολογία μεταξύ των άλλων, αποδεχόμενη εμμέσως ότι η αληθινή Εκκλησία έχει διασπαστεί. Η αναγνώριση των ετεροδόξων ως ισότιμων εταίρων θεωρήθηκε παραδοχή της θεωρίας των «κλάδων», σύμφωνα με την οποία καμία ομολογία δεν κατέχει από μόνη της την πλήρη Αλήθεια.

Παράλληλα, η θεμελίωση της ενότητας σε ένα γενικό κοινό βάπτισμα και η τέλεση κοινών συμπροσευχών καταγγέλθηκαν ως ευθεία παραβίαση των Ιερών Κανόνων, όπως ο 45ος και ο 65ος Κανόνας των Αγίων Αποστόλων. Επίσης, επικρίθηκε η χρήση διατυπωσιακής ασάφειας στα κοινά κείμενα, η οποία θεωρήθηκε ότι σχετικοποιεί τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων και τα Μυστήρια. Τέλος, η είσοδος των Σλαβικών Εκκλησιών στο Νέο Δελχί καταγγέλθηκε ως αποτέλεσμα πιέσεων του σοβιετικού καθεστώτος και της KGB για την άσκηση πολιτικής επιρροής, εξέλιξη που κατά τους κριτικούς μετέτρεψε το Συμβούλιο σε κοινωνιολογικό και πολιτικό φόρουμ.

Η Επίδραση στη Σύνοδο της Κρήτης (2016)

Η αθρόα ένταξη των Ορθοδόξων Εκκλησιών στο ΠΣΕ το 1961 αποτελεί το σημείο μηδέν του θεσμικού εγκλωβισμού της Ορθοδοξίας στον διαχριστιανικό συγκρητισμό, καθώς η διεύρυνση της δογματικής βάσης του Συμβουλίου εισήγαγε έναν «δογματικό μινιμαλισμό» που υποκατέστησε την πληρότητα της Πατερικής Παράδοσης με μια γενικόλογη τριαδική ομολογία.

Η Συνέλευση του Νέου Δελχί το 1961 επηρέασε καταλυτικά, άμεσα και έμμεσα, την Σύνοδο της Κρήτης  το 2016. Η Συνέλευση του Νέου Δελχί (1961) υπήρξε ο θεμέλιος λίθος της Συνόδου της Κρήτης (2016). Έδωσε το έναυσμα για την έναρξη της προσυνοδικής πορείας, διαμόρφωσε το θεολογικό πλαίσιο εκπροσώπησης στο ΠΣΕ και τροφοδότησε τη διατύπωση των κρίσιμων άρθρων (16–21) που καθόρισαν τη στάση της σύγχρονης Ορθοδοξίας απέναντι στον λοιπό χριστιανικό κόσμο.

Συγκεκριμένα, στα άρθρα 16 έως 21, το Ενιαίο Κείμενο δικαιολογεί τη συμμετοχή των Ορθοδόξων στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών βασιζόμενο στο πλαίσιο που αποκρυσταλλώθηκε στο Νέο Δελχί, όπου συμμετείχαν πλέον όλες οι Αυτοκέφαλες Ορθόδοξες Εκκλησίες και είχαμε τη διεύρυνση της δογματικής βάσης του Συμβουλίου. Όσα συμφωνήθηκαν  σιωπηρά ή πρακτικά στο Νέο Δελχί το 1961, η Σύνοδος της Κρήτης τα μετέτρεψε σε επίσημο συνοδικό κείμενο το 2016 (άρθρα 16–21), δίνοντας εκκλησιολογικό «άλλοθι» στη συμμετοχή μας στο ΠΣΕ.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ.