Πρωτοπρεσβυτέρου
Δημητρίου Αθανασίου
ΜΕΡΟΣ
Β
4.
Η Τυπολογική και Μυστική Ερμηνευτική των Εκκλησιαστικών Πατέρων
Το ερώτημα που τίθεται είναι γιατί οι μεγάλοι
Πατέρες της Εκκλησίας (Γερμανός και Ταράσιος Κωνσταντινουπόλεως, Ανδρέας
Κρήτης, Ιωάννης Δαμασκηνός και Γρηγόριος Παλαμάς) δεν ακολούθησαν την ιστορικο-φυσική
ερμηνεία του Επιφανίου, αλλά επέμειναν στην υπερβατική αφήγηση της εισόδου στα
Άγια των Αγίων;
Οι Πατέρες δεν στερούνταν ιστορικής κρίσεως, αλλά
προσέγγισαν το γεγονός μέσα από τέσσερις θεολογικές προϋποθέσεις:
- Τυπολογία
της Σάρκωσης: Στα Άγια των Αγίων φυλασσόταν η
παλαιά Κιβωτός της Διαθήκης με το μάννα και τις πλάκες του Νόμου. Η
Παναγία ερμηνεύεται ως η «έμψυχος Κιβωτός» που φέρει τον ίδιο τον
Νομοθέτη. Η είσοδός της στο άδυτο συμβολίζει την κατάργηση της σκιώδους
λατρείας του Νόμου και την έλευση της Χάριτος.
- Λειτουργική
Ποίηση και Δοξολογία: Οι πατερικοί λόγοι ήταν
πανηγυρικές ομιλίες στη Θεία Λειτουργία, όπου η γλώσσα είναι ποιητική και
στόχο έχει την έξαρση του μυστηρίου και την προστασία του δόγματος της
καθαρότητας της Θεοτόκου.
- Ασκητικό
και Μοναχικό Πρότυπο: Η εικόνα μιας παρθένου που
ζει εν σιωπή στο ιερότερο σημείο του Ναού λειτούργησε ως το απόλυτο
αρχέτυπο για τον βυζαντινό μοναχισμό (εγκαθίδρυση του ναού της Νέας
Θεοτόκου στα Ιεροσόλυμα το 543 μ.Χ.).
- Ησυχαστική
Θεολογία (Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς): Ο Άγιος
Γρηγόριος Παλαμάς (14ος αι.) ερμηνεύει την παραμονή στα Άγια των Αγίων ως
την πρώτη ιστορική εφαρμογή της «ιεράς ησυχίας» και της νοεράς προσευχής.
Η Παναγία, αποκομμένη από τον κόσμο, τρεφόταν με την άκτιστη θεία χάρη
(συμβολιζόμενη από την ουράνια τροφή του Γαβριήλ), καθιστώντας την
κεκαθαρμένο ναό ικανό να χωρέσει τον Αχώρητο.
5.
Η αφήγηση των Εισοδίων στο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου.
Η ιστορική πηγή από την οποία αντλείται το
αφηγηματικό υλικό των Εισοδίων είναι το απόκρυφο κείμενο Πρωτευαγγέλιον Ιακώβου
(150–200 μ.Χ.). Καθώς τα κανονικά Ευαγγέλια σιωπούν για την παιδική ηλικία της
Μαρίας, το κείμενο αυτό κάλυψε το ιστορικό κενό.
Στα κεφάλαια Ζ΄ και Η΄ του Πρωτευαγγελίου
περιγράφεται η πρόσκληση των αμιάντων θυγατέρων των Εβραίων με αναμμένες
λαμπάδες, η υποδοχή από τον ιερέα, η τοποθέτηση της Μαρίας στο «τρίτο σκαλοπάτι
του θυσιαστηρίου», ο χορός της από χαρά και η διατροφή της «ως περιστερά» από
χέρι αγγέλου.
Είναι αξιοσημείωτο ότι στο πρωτότυπο κείμενο του
Πρωτευαγγελίου:
- Ο
ιερέας αναφέρεται, απλώς, ως «ο ιερεύς» και όχι ρητά ως Ζαχαρίας στο
στάδιο της υποδοχής.
- Δεν
αναφέρονται αυτολεξεί τα «Άγια των Αγίων», αλλά η διαμονή «εν τω ναώ
Κυρίου» και η τοποθέτηση στο θυσιαστήριο. Η ταύτιση με τα Άγια των Αγίων
υπήρξε μεταγενέστερη θεολογική αποκρυστάλλωση των Πατέρων κατά τον 6ο
–8ο αιώνα, παράλληλα με την καθιέρωση της εορτής.
6.
Συγκριτική Αξιολόγηση και Συνθετικά Συμπεράσματα
Η συνύπαρξη της ιστορικο-βιογραφικής προσεγγίσεως του μοναχού Επιφανίου και της μυστικής-τυπολογικής θεωρίας του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά αναδεικνύει τον πλούτο της ορθοδόξου παραδόσεως.
Από τη μία πλευρά, ο Επιφάνιος (9ος–10ος αι.) υιοθετεί το είδος της ιστορικής και αγιογραφικής βιογραφίας, εξετάζοντας τα γεγονότα βάσει της ιστορικής λογικής και του Νόμου. Στο πλαίσιο αυτό, αποδίδει την παραμονή της Θεοτόκου στον Ναό στην ορφάνια της και τη μέριμνα των ιερέων, τοποθετώντας την σε ειδικό χώρο παρθένων κοντά στο εξωτερικό θυσιαστήριο. Εκεί, η Παναγία ζει με φροντίδα των υπηρετών του ναού, μελετά τις Γραφές και εργάζεται στην υφαντουργία, αποτελώντας πρότυπο σεμνότητας, εργατικότητας και κοινωνικής αρετής.
Από την άλλη πλευρά, ο Άγιος
Γρηγόριος ο Παλαμάς (14ος αι.) αξιοποιεί την πανηγυρική και μυστική θεολογική
ομιλία, αναζητώντας το νόημα των γεγονότων για τη θεία οικονομία και τη θέωση
του ανθρώπου. Για τον ίδιο, η παραμονή της στον Ναό οφείλεται στη θεία
προεκλογή και την αυτόβουλη αποταγή του κόσμου, με χώρο διαμονής της τα Άγια
των Αγίων, ως έμψυχης Κιβωτού της Διαθήκης. Έτσι, τρέφεται θαυματουργικά με
ουράνια τροφή μέσω του Αρχαγγέλου Γαβριήλ και αναδεικνύεται σε υπέρτατο πρότυπο
ησυχαστικής ζωής, νοεράς προσευχής και θεώσεως.
Οι δύο προσεγγίσεις δεν αλληλοαναιρούνται, αλλά
λειτουργούν συμπληρωματικά. Ο μοναχός Επιφάνιος διασώζει την ιστορική ρίζα και
την ανθρώπινη ελευθερία της Μαρίας, προστατεύοντας την πίστη από αυθαίρετες
υπερβολές. Αντίστοιχα, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και οι υμνογράφοι
μεταμορφώνουν την ιστορική αφήγηση σε υψηλή θεολογία, βλέποντας στα Άγια των Αγίων
το σύμβολο της ψυχής που γίνεται Ναός του Θεού. Η Εκκλησία στη λατρευτική της
συνείδηση αγκάλιασε το συμβολικό βάθος της εορτής, διατηρώντας παράλληλα τη
δογματική ισορροπία μεταξύ της θείας Χάριτος και της ανθρώπινης συνέργειας.
ΠΗΓΗ: ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΘΕΟΜΗΤΟΡΙΚΟ.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου