Ένα άγνωστο ποίημα (επίγραμμα) του Αγίου Μαξίμου του Γραικού για τον Άγιο Δημήτριο.

 

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου

Εισαγωγή

Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός, ο μέγας θεολόγος και παιδαγωγός της Ρωσίας, κατά την περίοδο που διακονούσε ως μοναχός στην Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου (1506–1516), είχε συνθέσει έναν Παρακλητικό Κανόνα στον Τίμιο Πρόδρομο και πέντε επιγράμματα. Η σχετικά πρόσφατη, όμως, έρευνα απέδειξε ότι η ποιητική δραστηριότητα του Αγίου δεν περιορίζεται στα πέντε αυτά επιγράμματα. Ο μακαριστός Αρτινός ερευνητής και ιστορικός Κωνσταντίνος Τσιλιγιάννης, μετά από έρευνα ετών, ανακάλυψε τον Οκτώβριο του 1994, στην Αυστριακή Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης, έκτο επίγραμμα (ποίημα) του Μαξίμου του Γραικού, αφιερωμένο στον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Δημήτριο. Το παρόν άρθρο παρουσιάζει την ανακάλυψη αυτή, το ίδιο το ποίημα με τη μετάφρασή του, καθώς και τον θεολογικό σχολιασμό του.

Τι είναι τα επιγράμματα

Επίγραμμα αρχικά ήταν μια απλή επιγραφή πάνω σ’ έναν τάφο, με το όνομα του νεκρού, τη γενιά του ή και τον τόπο του. Δύο-τρεις λέξεις χωρίς (ποιητικό) μέτρο και με πληροφοριακά στοιχεία μόνο. Σιγά-σιγά, όσο η συνήθεια της επιτάφιας επιγραφής διαδιδόταν, άρχισε η έντεχνη διατύπωση και ο εμπλουτισμός των στοιχείων με πληροφορίες για τη δράση και τις ανδραγαθίες του νεκρού (ή των νεκρών), καθώς και η έκφραση του πόνου που ένιωσαν όσοι τον έχασαν.

Τα αρχαιότερα ελληνικά επιγράμματα μένουν ανώνυμα. Πρώτος διάσημος επιγραμματοποιός είναι ο Σιμωνίδης ο Κείος, ο οποίος έχει γράψει το πασίγνωστο «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι», για τους πεσόντες στη μάχη των Θερμοπυλών.

Κατά τη βυζαντινή περίοδο το επίγραμμα καλλιεργήθηκε έντονα. Επίσης και μετά την Άλωση, ο βυζαντινός κόσμος διατήρησε το επίγραμμα με τους όρους που καλλιεργούνταν στην αρχαιότητα, αν όχι σε μεγαλύτερη ποικιλία. Δεν υπήρξε βυζαντινός συγγραφέας που να μη γράψει επιγράμματα, και ο πιο ξακουστός απ’ αυτούς στάθηκε ο ποιητής Μανουήλ Φιλής. Παράλληλα όμως με τα επιγράμματα των βυζαντινών λογίων, έχουμε και τα γνησιότατα άνθη της βυζαντινής επιγραμματικής ποίησης του λαού. Μπορούμε να πούμε ότι δεν υπήρξε πανηγύρι ή επανάσταση, εκστρατεία ή πολιορκία στο Βυζάντιο που να μη συνοδεύτηκε από τον επιγραμματικό οίστρο του βυζαντινού όχλου. Τα επιγράμματα αυτά ξεχωρίζουν για τον σύντομο και δηκτικό χαρακτήρα της δημοτικής φιλοσοφίας.

Τα πέντε γνωστά επιγράμματα του Αγίου Μαξίμου του Γραικού

Πριν από την ανακάλυψη του έκτου επιγράμματος, γνωρίζαμε πέντε επιγράμματα του Αγίου Μαξίμου του Γραικού:

Α. Προς τον Πατριάρχη Ιωακείμ Α΄. Επιτάφιο επίγραμμα. Βρίσκεται στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης, στον κώδικα Hist. Gr. 122,1.

Β. Προς τον Μέγα Ρήτορα Μανουήλ. Βρίσκεται στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη.

Γ. Προς τον Πατριάρχη Νήφωνα Β΄, με αναφορά στον ηγεμόνα της Βλαχίας Νεάγκο. Βρίσκεται στην Ιερά Μονή Διονυσίου, στον κώδικα 282.

Δ. Δεύτερο επίγραμμα προς τον Πατριάρχη Νήφωνα Β΄. Βρίσκεται στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη.

Ε. Επιτάφιο επίγραμμα στον Νήφωνα Β΄. Βρίσκεται στην Ιερά Μονή Διονυσίου.

Η ανακάλυψη του έκτου επιγράμματος

Ο μακαριστός Αρτινός ερευνητής και ιστορικός Κωνσταντίνος Τσιλιγιάννης, μετά από έρευνα ετών, ανακάλυψε τον Οκτώβριο του 1994, στην Αυστριακή Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης, έκτο επίγραμμα (ποίημα) του Μαξίμου του Γραικού, για τον Άγιο Δημήτριο. Σύμφωνα με τον ιστορικό ερευνητή:

• Το ποίημα βρίσκεται σε χειρόγραφο στη συλλογή του Johanes Sambucus, στον Κώδικα Hist. Gr. 122,1 της Εθνικής Βιβλιοθήκης, και φέρει βυζαντινοελληνική λόγια γραφή του ΙΣΤ΄ αιώνα. (Ο Ιωάννης Σαμπούκος ήταν συλλέκτης παλαιών χειρογράφων και ιστοριοδίφης.)
• Στο πάνω μέρος του χειρογράφου υπάρχουν οι λέξεις «Κυρ Μαξίμου Τριβόλη». Ακολουθεί το πρώτο επίγραμμα προς τον Πατριάρχη Νήφωνα Β΄, μετά η φράση «αυτού» και από κάτω ακολουθούν δύο επιγράμματα, το ένα προς τον Ιωακείμ Α΄ και το άλλο προς τον Άγιο Δημήτριο.
• Είναι επιτάφιο επίγραμμα και ανήκει στο γνωστό από την κλασική αρχαιότητα είδος των επικολυρικών επιγραμμάτων, που η σύγχρονη θεωρία ονομάζει βυζαντινούς ιαμβικούς στίχους, οι οποίοι περιλαμβάνονται στη θρησκευτική ποίηση.
• Το θεματικό αντικείμενο του επιγράμματος είναι το μαρτύριο του Αγίου. Έχει τέσσερις στίχους, στους οποίους ο Άγιος Δημήτριος απευθύνεται στον Ιησού, με ιδιαίτερη χαρά, επειδή λαβώθηκε κατά τον ίδιο τρόπο, με λόγχη, και στην ίδια πλευρά με Αυτόν.

Το επίγραμμα για τον Άγιο Δημήτριο

Στίχοι εις τον λογχευθέντα Μέγαν Δημήτριον — Ως απ’ αυτού προς τον Σταυρωθέντα Χριστόν:

Πληγήν μεν ουκ αυχών εγώ δείκνυμί σοι, Ως δη παθών τι υπέρ σου, Σώτερ, μέγα, Αλλ’ ως μικρόν μίμημα σης πλευράς πάθους, Ο δη με κατέστησεν χαίρειν, δεικνύω».

Μετάφραση. Στίχοι στον Μέγα Δημήτριο που λογχεύθηκε, οι οποίοι υποτίθεται ότι λέγονται από τον ίδιο προς τον Χριστό που σταυρώθηκε:

Τη λαβωματιά μου εγώ δεν σου τη δείχνω με καύχηση, Σα να έπαθα για χάρη σου κάτι το σπουδαίο, Σώτερ, Αλλά σαν μια ταπεινή μίμηση της λαβωματιάς της δικής σου πλευράς Σου τη δείχνω, πράγμα που βέβαια μ’ έκανε να χαίρομαι.

Θεολογικός σχολιασμός του επιγράμματος

Ο σχολιασμός αυτών των στίχων μάς εισάγει κατευθείαν στην καρδιά της ορθόδοξης χριστολογικής και πνευματικής εμπειρίας, όπου ο μάρτυρας δεν θεωρείται απλώς ένας ήρωας που θυσιάζεται, αλλά ένας άνθρωπος που «συμμορφώνεται» με το Πάθος του Χριστού.

1. Η Υπέρβαση του Ηρωισμού και η Ταπείνωση

Άρνηση καύχησης: Ο Άγιος Δημήτριος, σύμφωνα με τους στίχους, αποποιείται κάθε ανθρώπινο έπαινο ή αλαζονεία για το μαρτύριό του. Η λαχτάρα ή ο πόνος της λόγχης δεν παρουσιάζονται ως τρόπαια προσωπικής ανδρείας. Στην πατερική θεολογία, ο μάρτυρας δεν ενεργεί με δική του δύναμη, αλλά με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ω εκ τούτου, κάθε καύχησις αποκλείεται, πλην «μόνον εν τω σταυρώ του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού».

Χαρακτηριστικά σημειώνει ο Κ. Τσιλιγιάννης: «Υπαινίσσεται ο βαθυστόχαστος θεολόγος, δια της ταπεινώσεως αυτής του Αγίου, την αλαζονεία των παπικών. Συγκεκριμένα το παρόν ιαμβείο του Μαξίμου του Γραικού αποτελεί λεπτή αντιπαπική αιχμή στρεφομένη κατά του παπικού δόγματος της λεγομένης αξιομισθίας των αγίων και των συγχωροχαρτίων του Πάπα της Ρώμης».

2. Η Μίμηση του Θείου Πάθους

Η λογχισμένη πλευρά: Η αναφορά στη «λαβωματιά της δικής σου πλευράς» παραπέμπει άμεσα στη λόγχη του στρατιώτη που τρύπησε την πλευρά του Εσταυρωμένου (Ιωάν. ιθ΄ 34), από την οποία ανέχυσε αίμα και ύδωρ. Ο Άγιος δεν παθαίνει απλώς για τον Χριστό, αλλά μαζί με τον Χριστό. Η πληγή του γίνεται αντίγραφο, «εικόνα» της θεϊκής πληγής. Ο μάρτυρας γίνεται «σύμμορφος τω θανάτω αυτού» (Φιλιπ. γ΄ 10), γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στον Δημιουργό και το δημιούργημα μέσω της αγάπης.

3. Η Χαρά του Σταυρού (Χαρμολύπη)

Το γεγονός ότι η πληγή τον κάνει «να χαίρεται» αποτελεί έκφραση της μυσταγωγικής εμπειρίας του μαρτυρίου. Δεν πρόκειται για μαζοχισμό ή περιφρόνηση της ζωής, αλλά για την υπέρβαση του θανάτου διά της αγάπης. Ο πόνος μεταμορφώνεται σε κοινωνία κοινωνίας και ζωής. Η χαρά πηγάζει από το ότι το τραύμα γίνεται γέφυρα ενότητας με τον Νυμφίο της Εκκλησίας, τον Χριστό.

Οι στίχοι αυτοί συμπυκνώνουν το μεγαλείο της χριστιανικής αγιολογίας: το μαρτύριο δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά έσχατη εκδήλωση αγάπης και μίμησης του Σταυρωμένου Λυτρωτή, όπου ο ανθρώπινος πόνος αγιάζεται και μεταμορφώνεται σε αιώνια κοινωνία χαράς.

Επίλογος

Η ανακάλυψη του έκτου επιγράμματος του Αγίου Μαξίμου του Γραικού πλουτίζει τη γνώση μας για το πνευματικό και ποιητικό έργο του μεγάλου αυτού Πατέρα της Εκκλησίας. Το σύντομο αυτό ποίημα, αφιερωμένο στον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Δημήτριο, συνδυάζει την κλασική παράδοση του επιγράμματος με τη βαθιά ορθόδοξη θεολογία του Σταυρού, της ταπείνωσης και της μίμησης του Πάθους του Χριστού. Αποτελεί ταυτόχρονα μια διακριτική, αλλά σαφή αντιπαπική θέση του Αγίου Μαξίμου, η οποία έρχεται να φωτίσει και τη μετέπειτα δράση του ενάντια στις θεολογικές στρεβλώσεις της Δύσης. Η μνήμη του Αγίου Δημητρίου, που εορτάζει στις 26 Οκτωβρίου, φωτίζεται με νέο τρόπο μέσα από τους στίχους αυτούς του Βατοπεδινού ποιητή, μοναχού και θεολόγου.

 (Αναδήμοσίευση απο την εφημερίδα ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΑΡΤΑΣ)