Λόγος Αγίου Γρηγορίου Θεολόγου στα Φώτα.(Σύντομη παρουσίαση)

 

Επιμέλεια κειμένων: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Βασικές ενότητες του λόγου

1. Προοίμιο – Η χαρά της εορτής των Θεοφανίων

Ο συγγραφέας δηλώνει τη χαρά του για την εορτή, συνδέει τη Γέννηση του Χριστού με τη Βάπτισή Του και ανακαλεί γεγονότα από τα Χριστούγεννα (μάγοι, ποιμένες, Συμεών, Άννα).

---

2. Κάλεσμα πνευματικής συμμετοχής στο μυστήριο

«Δέν ἠμπορῶ νά συγκρατήσω τήν χαράν μου. Νιώθω νά γεμίζω ἀπό Θεόν. Λίγο ἀκόμη καί θά ἀρχίσω νά κηρύσσω τήν εὐχάριστον ἀγγελίαν, ὅπως ὁ Ἰωάννης, ἔστω καί ἄν δέν εἶμαι πρόδρομος, πάντως θά τό κάμω ἀπό τήν ἐρημίαν. Ὁ Χριστός φωτίζεται, ἄς φωτισθῶμεν μαζί του. Ὁ Χριστός βαπτίζεται, ἄς κατέβωμεν μαζί του (εἰς τόν ποταμόν) διά νά ἀνέβωμεν καί μαζί του.»

Το απόσπασμα εκφράζει την εσωτερική αγαλλίαση και απευθύνει πρόσκληση στους πιστούς να συμμετάσχουν πνευματικά στο μυστήριο του βαπτίσματος του Χριστού, φωτιζόμενοι μαζί Του.

---

3. Θεολογική ερμηνεία της Βάπτισης του Χριστού

«Ὁ Ἰησοῦς βαπτίζεται, ἄς κατέβωμεν μαζί του (εἰς τόν ποταμόν) διά νά ἀνέβωμεν καί μαζί του. Ὁ Ἰησοῦς βαπτίζεται. Θά πρέπει νά προσέξωμεν μόνον τό βάπτισμα ἤ καί ὅλα τά ἄλλα; Δηλαδή ποῖος ἦτο, ἀπό ποῖον ἐβαπτίσθη καί πότε ἐβαπτίσθη; Ὅτι ἦτο καθαρός, ὅτι ἐβαπτίσθη ἀπό τόν Ἰωάννην καί ὅτι μετά ἤρχισε τά θαύματα; Διά νά μάθωμεν τί καί διά νά διαπαιδαγωγηθῶμεν εἰς τί; Ὅτι α) πρέπει νά καθαριζώμεθα προηγουμένως, β) νά εἴμεθα ταπεινόφρονες, γ) νά κηρύσσωμεν μόνον ὅταν εἴμεθα ὁλοκληρωμένοι κατά τήν πνευματικήν καί σωματικήν ἡλικίαν.»

Αυτό το απόσπασμα αναλύει ποιος βαπτίζεται (ο αναμάρτητος Χριστός), από ποιον (Ιωάννης ο Βαπτιστής), πότε (στην ώριμη ηλικία) και εξάγει παιδαγωγικά διδάγματα: καθαριότητα, ταπείνωση και πνευματική ωριμότητα.

 

---

4. Η ταπείνωση του Χριστού ως πρότυπο

Ο Χριστός βαπτίζεται, παρότι αναμάρτητος, για να αγιάσει τον άνθρωπο και την κτίση. Η πράξη Του γίνεται μέτρο σύγκρισης για την ανθρώπινη αλαζονεία.

---

5. Ο διάλογος Ιησού και Ιωάννη – Συμβολισμοί

Στον διάλογο μεταξύ του Ιησού και του Ιωάννη του Βαπτιστή προβάλλεται έντονα η ταπείνωση του Χριστού και η αναγνώριση της ανωτερότητάς Του από τον Ιωάννη. Ο Ιωάννης δηλώνει ότι ο ίδιος έχει ανάγκη να βαπτιστεί από τον Ιησού, εκφράζοντας έτσι τη συνείδηση της ανθρώπινης αδυναμίας μπροστά στη θεία αγιότητα. Ο Χριστός, όμως, επιμένει στο βάπτισμά Του, γιατί με αυτό «πληροῦται πᾶσα δικαιοσύνη», δηλαδή πραγματοποιείται το σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία του ανθρώπου.

Στο πλαίσιο αυτό ο λόγος χρησιμοποιεί συμβολικές εικόνες, οι οποίες έχουν βαθύ θεολογικό και ηθικό νόημα:

• Το φτυάρι συμβολίζει την κάθαρση και τον διαχωρισμό του καλού από το κακό, όπως το σιτάρι ξεχωρίζει από το άχυρο. Δηλώνει την κρίση και την πνευματική διάκριση.
• Η φωτιά εκφράζει την καταστροφή της αμαρτίας και την αναζωπύρωση του πνεύματος. Είναι φωτιά καθαρτική, όχι απλώς τιμωρητική.
• Η αξίνα δηλώνει τη ριζική αποκοπή της αμαρτίας. Η ψυχή που επιμένει στο κακό παρομοιάζεται με άκαρπο δέντρο που κόβεται.
• Η μάχαιρα συμβολίζει τον λόγο του Θεού, ο οποίος διαιρεί και αποκαλύπτει, ξεχωρίζοντας την αλήθεια από το ψεύδος και το φως από το σκοτάδι, ακόμη και μέσα στις ανθρώπινες σχέσεις.
• Το λύσιμο του ιμάντα του υποδήματος, το οποίο ο Ιωάννης δηλώνει ότι δεν είναι άξιος να κάνει, φανερώνει το απρόσιτο μυστήριο της ενανθρώπησης του Χριστού. Δηλώνει την απόλυτη υπεροχή Του και την αδυναμία του ανθρώπου να κατανοήσει πλήρως το θεϊκό σχέδιο.

Μέσα από αυτούς τους συμβολισμούς, το κείμενο τονίζει ότι το βάπτισμα του Χριστού δεν είναι απλή τελετουργική πράξη, αλλά γεγονός σωτηριολογικό, που καλεί τον άνθρωπο σε κάθαρση, ταπείνωση και πνευματική μεταμόρφωση.

---

6. Η φανέρωση της Αγίας Τριάδας

Κατά τη Βάπτιση: ο Υιός βαπτίζεται, το Πνεύμα κατέρχεται ως περιστέρι, ο Πατέρας μαρτυρεί. Τονίζεται η θεότητα του Αγίου Πνεύματος.

---

7. Τα είδη των βαπτισμάτων

Παρουσιάζονται:

1. το βάπτισμα του Μωυσή (τύπος),
2. το βάπτισμα του Ιωάννη,
3. το βάπτισμα του Χριστού (τελειότητα),
4. το βάπτισμα του μαρτυρίου (αίματος),
5. το βάπτισμα των δακρύων (μετάνοια).

Απόσπασμα του λόγου

«…ἄς ἐξετάσωμεν φιλοσοφικά κάτι σχετικόν μέ τήν διαφοράν τῶν βαπτισμάτων, διά νά φύγωμεν ἀπ᾿ ἐδῶ καθαρισμένοι. Ὁ Μωϋσῆς ἐβάπτισεν εἰς τό ὕδωρ καί πρίν ἀπ᾿ αὐτό εἰς τήν νεφέλην καί εἰς τήν θάλασσαν (Ἐξ. 14, 23). Αὐτό δέ ἀποτελοῦσε σύμβολον, ὅπως πιστεύει καί ὁ Παῦλος… Καί ὁ Ἰωάννης ἐβάπτισεν, ἀλλά ὄχι τελείως ἰουδαϊκά, ἐπειδή δέν ἐβάπτισεν μόνον εἰς τό ὕδωρ ἀλλά καί εἰς τήν μετάνοιαν. Ὄχι ὅμως καί ὁλότελα πνευματικά, ἐπειδή δέν προσθέτει καί τό «εἰς τό Πνεῦμα». Βαπτίζει καί ὁ Ἰησοῦς, ἀλλά εἰς τό Πνεῦμα. Αὐτό εἶναι ἡ τελειότης. Γνωρίζω καί τέταρτον βάπτισμα, τό βάπτισμα τοῦ μαρτυρίου καί τοῦ αἵματος, εἰς τό ὁποῖον ἐβαπτίσθη καί ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, καί τό ὁποῖον εἶναι πολύ πιό ἀξιοσέβαστον ἀπό τά ἄλλα, καθόσον δέν μολύνεται ἀπό μεταγενέστερα ἁμαρτήματα. Γνωρίζω καί πέμπτον ἀκόμη, τό βάπτισμα τῶν δακρύων, τό ὁποῖον εἶναι ἀκόμη πιό ἐπίπονον…»

 

---

8. Υπεράσπιση της μετάνοιας και της φιλανθρωπίας

Καταδικάζεται η σκληρότητα και η αμνηστία της συγχώρησης (Νοβατιανισμός). Προβάλλεται η αγάπη, η συγχώρηση και η ποιμαντική διάκριση.

«Σύ δέ τί λέγεις καί τί νόμους βγάζεις, ὦ νέε φαρισαῖε… διακηρύσσεις μέ ἔπαρσιν τάς δοξασίας τοῦ Νοβάτου; Δέν δέχεσαι τήν μετάνοιαν; Δέν συγκινεῖσαι μέ τούς ὀδυρμούς; Δέν χύνεις οὔτε ἕνα δάκρυ; Μακάρι νά μήν συναντήσῃς οὔτε σύ τέτοιον κριτήν. Δέν σέβεσαι τήν φιλανθρωπίαν τοῦ Ἰησοῦ, ὁ ὁποῖος ἦλθε ὄχι διά τούς δικαίους, ἀλλά διά νά μετανοήσουν οἱ ἁμαρτωλοί… …τό ἴδιο κακά εἶναι καί ἡ χωρίς σωφροσύνην συγχώρησις καί ἡ χωρίς συγχώρησιν καταδίκη, ἐπειδή ἡ μέν πρώτη ἀφήνει τελείως ἐλεύθερα τά χαλινάρια ἐνῶ ἡ δευτέρα προκαλεῖ ἀπόγνωσιν μέ τήν σκληρότητά της.»

 

---

09. Παραδείγματα συγχώρησης από την Αγία Γραφή

Ο  Δαβίδ, Πέτρος, ο μετανοημένος αμαρτωλός της Κορίνθου και οι νέες χήρες, υπογραμμίζοντας τη θεία φιλανθρωπία και την ανάγκη μετάνοιας.

«Τώρα ὅμως φοβοῦμαι μήπως, ἐνῶ εἶσαι γεμᾶτος ἀπό πληγάς, βάλης μέσα ἐκεῖνο τό ὁποῖον παραμένει ἀθεράπευτον. Οὔτε δέχεσαι μετανοημένον τόν Δαβίδ, ὁ ὁποῖος μέ τήν μετάνοιάν του διετήρησε τό προφητικόν του χάρισμα; Οὔτε τόν Πέτρον τόν μεγάλον, ὁ ὁποῖος ἔπαθε κάτι ἀνθρώπινον κατά τήν διάρκειαν τοῦ σωτηρίου πάθους (Ματθ. 26, 70); Ὁ Ἰησοῦς δέ τόν ἐδέχθη καί μέ τήν τριπλῆν ἐρώτησιν καί τήν τριπλῆν ὁμολογίαν ἐθεράπευσε τήν τριπλῆν ἄρνησιν (Ἰω. 21, 15-17). Ἤ δέν δέχεσαι οὔτε ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος ἐτελειοποιήθη μέ τό αἷμα του; Καί αὐτό ἀποτελεῖ ἕνα ἀκόμη δεῖγμα τῆς σκληρότητός σου. Οὔτε ἐκεῖνον ὁ ὁποῖος παρενόμησεν εἰς τήν Κόρινθον (Α´ Κορ. 5, 1-13); Ὁ Παῦλος δέ ὑπέδειξεν ὡς ποινήν τήν ἀγάπην, ἐπειδή εἶδε τήν διόρθωσιν καί τό αἴτιον τῆς διορθώσεως, «διά νά μήν χαθῇ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος εἶχεν ἁμαρτήσει ἀπό τήν ὑπερβολικήν ἐπιτίμησιν» (Β´ Κορ. 2, 7). Οὔτε ἐπιτρέπεις εἰς τάς νέας χήρας νά ὑπανδρεύωνται, ἐπειδή ἡ ἡλικία των εἶναι εὔκολον νά παρεκκλίνῃ πρός τήν ἁμαρτίαν; Αὐτό ὅμως τό ἐτόλμησεν ὁ Παῦλος (Α´ Τιμ. 5, 14)…»

 

---

10. Τελική προτροπή – Πνευματικός εορτασμός

Κάλεσμα σε εσωτερική κάθαρση, μετάνοια και πνευματικό φωτισμό, ώστε οι πιστοί να γίνουν «φώτα του κόσμου».

«Ἐμεῖς δέ ἄς τιμήσωμεν σήμερα τό βάπτισμα τοῦ Χριστοῦ καί ἄς τό ἑορτάσωμεν σωστά μέ τό νά εὐφραινώμεθα πνευματικά καί ὄχι νά περιποιούμεθα τήν κοιλίαν μας. Θά εὐφρανθοῦμεν δέ μέ ποῖον τρόπον; «Λουσθῆτε διά νά καθαρισθῆτε» (Ἠσ. 1, 16). Ἄν μέν εἶσθε κόκκινοι ἀπό τήν ἁμαρτίαν καί ὀλιγώτερον κόκκινοι ἀπό τό αἷμα, τότε νά γίνετε λευκοί ὅπως τό χιόνι. Ἄν δέ εἶσθε κόκκινοι καί ἄνθρωποι γεμᾶτοι ἀπό αἵματα, τότε ἄς φθάσετε ἔστω καί τήν λευκότητα τοῦ μαλλιοῦ. Πάντως καθαρισθῆτε καί φροντίζετε νά καθαρίζεσθε, ἐπειδή μέ τίποτε ἄλλο δέν χαίρεται τόσον πολύ ὁ Θεός, ὅσο μέ τήν διόρθωσιν καί τήν σωτηρίαν τοῦ ἀνθρώπου, χάριν τοῦ ὁποίου ἔχουν λεχθῆ τά πάντα καί ἔχουν δοθῆ ὅλα τά μυστήρια, διά νά γίνετε φωτεινά ἀστέρια διά τόν κόσμον (Φιλιπ. 2, 15) καί δύναμις ζωτική διά τούς ἄλλους ἀνθρώπους. Διά νά παρουσιασθῆτε ὡσάν τέλεια φῶτα εἰς τό μεγάλο φῶς, καί νά μυηθῆτε εἰς τήν φωταγωγίαν ἡ ὁποία πηγάζει ἀπό ἐκεῖ, παίρνοντες φῶς καθαρώτερον καί δυνατότερον ἀπό τήν Τριάδα…»

 

---

12. Επίλογος – Δοξολογία

«…Διά νά παρουσιασθῆτε ὡσάν τέλεια φῶτα εἰς τό μεγάλο φῶς, καί νά μυηθῆτε εἰς τήν φωταγωγίαν ἡ ὁποία πηγάζει ἀπό ἐκεῖ, παίρνοντες φῶς καθαρώτερον καί δυνατότερον ἀπό τήν Τριάδα, τῆς ὁποίας σήμερα ἔχετε ὑποδεχθῆ τήν μίαν αὐγήν ἀπό τήν Θεότητα, εἰς τό πρόσωπον τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου μας, εἰς τόν ὁποῖον ἀνήκει ἡ δόξα καί ἡ ἐξουσία εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.»