Ὁ Νῶε καὶ ὁ κατακλυσμός. Ἱστορία τοῦ κατακλυσμοῦ καὶ τῆς κιβωτοῦ τοῦ Νῶε. [ Δρ. Κ.Σιαμάκη (θεολόγου-φιλολόγου)(Γ)

 

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΗΓΟΥΜΕΝΟ Β ΜΕΡΟΣ 

ΜΕΡΟΣ Γ

- ΕΝΟΤΗΤΑ Η΄: Το φυσικό γεγονός του κατακλυσμού – Υδρολογικά και μετεωρολογικά προβλήματα

Εἶναι ὅμως καὶ τὸ φυσικὸ γεγονὸς τοῦ κατακλυσμοῦ, τὸ ὁποῖο δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴν τεχνολογία του. Λέει ὁ πλαστογράφος ὅτι, καθὼς ἔβρεχε ἐπὶ 40 ἡμερόνυχτα συνεχῶς, κατακλύστηκε ὅλη ἡ γῆ μέχρι 15 πήχεις (≈ 7,88 μ.) ψηλότερα ἀπὸ τὸ ψηλότερο ὄρος τῆς γῆς, τὰ Ἱμαλάϊα ὕψους 8.848 μ..

Κατ' ἀρχήν, ἂν πάρουμε τὴ μεγαλύτερη γνωστὴ ἐτήσια βροχόπτωσι, ὕψους 2,65 μ. στὶς νότιες ὑπώρειες τῶν Ἱμαλαΐων, ὅπου ὁ ἀνάρρους τῶν ποταμῶν Γάγγη καὶ Βραχμαπούτρα καὶ τῶν ἐκεῖ παραποτάμων τους, καὶ ποῦμε ὅτι τότε ἔπεφτε ὅλη μόνο σ' ἕνα εἰκοσιτετράωρο, τότε σὲ 40 ἡμερόνυχτα τὸ νερὸ θὰ ὑψωνόταν 106 μέτρα. Γιὰ νὰ ὑψωθῇ 8.856 μ. (= 8.848 + 8), θὰ χρειαζόταν νὰ βρέχῃ ἔτσι ἐπὶ 3.342 ἡμερόνυχτα, δηλαδὴ ἐπὶ 9 ἔτη καὶ 2 μῆνες. Καὶ τόσον καιρὸ δὲν ἔβρεξε.

Γιὰ νὰ μὴν προσθέσω κι ὅτι, ὅσο θὰ ὑψωνόταν τὸ νερό, τόσο θὰ μεγάλωνε τὸ ἐμβαδὸν τῆς σφαιρικῆς ὑφηλίου καὶ τόσο περισσότερη θὰ χρειαζόταν νὰ εἶναι ἡ ἡμερήσια βροχόπτωσι, γιὰ ν' ἀνεβαίνῃ ἡ στάθμη τοῦ νεροῦ 2,65 μέτρα τὴν ἡμέρα καὶ νὰ μὴν τραβήξῃ ὁ κατακλυσμὸς 20 χρόνια. Σὲ 40 ἡμερόνυχτα, ἤτοι μὲ 106 μέτρα ὕψος - βάθος νεροῦ, θὰ ἦταν ἔξω ἀπὸ τὸ νερὸ τοῦ κατακλυσμοῦ οἱ περισσότερες χῶρες, ἀκόμη καὶ τὸ νότιο μέρος τοῦ χωριοῦ μου ποὺ ἔχει τόσο ὑψόμετρο. Θὰ βρέχονταν μόνο τὰ τακούνια τῶν ἀντρικῶν παπουτσιῶν.

Ἄν πράγματι ἔπεφτε ὅσο νερὸ λέει ὁ πλαστογράφος, ποὺ θὰ σκέπαζε καὶ τὴν κορυφὴ τῶν Ἱμαλαΐων καὶ θὰ εἶχε κι ἐκεῖ 8 μέτρα βάθος, ὅλη ἡ γῆ θὰ ἦταν μία θάλασσα ποὺ τὸ νερὸ της θὰ ἦταν 4,37 φορὲς τὸ νερὸ τῆς τωρινῆς θαλάσσης. Διότι τὸ νερὸ τοῦ κατακλυσμοῦ θὰ ἦταν 3,37 φορὲς περισσότερο ἀπὸ τὸ νερὸ τῆς θαλάσσης. Τόσο νερὸ δὲν ὑπάρχει στὸν πλανήτη μας. Οὔτε βρέθηκε μέχρι στιγμῆς πλανήτης ἢ δορυφόρος ποὺ νὰ ἔχῃ τόσο νερό. Οὔτε τὸ νερὸ ὅλων μαζὶ τῶν πλανητῶν καὶ δορυφόρων τοῦ πλανητικοῦ μας συστήματος, ὅσοι ἔχουν νερό, εἶναι τόσο. Υπάρχει τόσο καὶ περισσότερο ὑγρὸ ἄζωτο, ἀλλ' ὄχι νερὸ τόσο. Καὶ στὴ γῆ ἂν ἔπεφτε τὸ τόσο ἄζωτο, ἀπὸ πολλὰ ἑκατομμύρια χιλιόμετρα, πρὶν πέσῃ, θὰ ἦταν ἀέριο, ὄχι ὑγρό. Στὴν ἀτμόσφαιρα τῆς γῆς κανένα ἀέριο πλὴν τῶν ὑδρατμῶν δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ὑγρό.

ΕΝΟΤΗΤΑ Θ΄: Φυσικές αδυναμίες – Ατμοσφαιρική πίεση και θερμοκρασία

Ἀλλὰ κι ἂν δεχτοῦμε ὅτι ὑπάρχει στὸ πλανήτη μας αὐτὸ τὸ τόσο νερό, ἔξω ἀπὸ τὸ νερὸ τῆς θαλάσσης καὶ τὸ ὅλο λοιπὸ νερὸ τῆς γῆς, ὅταν αὐτό, μέχρι μιὰ ὥρα πρὶν ἀρχίσῃ ὁ κατακλυσμός, θὰ ἦταν ὑψωμένο στὰ σύννεφα γιὰ νὰ πέσῃ, ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἐπὶ πολλὰ χρόνια πιὸ μπροστὰ ἡ γῆ ὁλόκληρη θὰ ἦταν κατασκότεινη, ὁ ἥλιος δὲν θὰ φαινόταν, καὶ οἱ ἄνθρωποι ὅλοι μαζί, κι ὁ Νῶε μὲ τὴν οἰκογένειά του, κι ὅλα τὰ ζῶα, καί γε τὰ φυτὰ τῆς γῆς ὅλα θὰ ἦταν νεκρὰ καὶ παγωμένα. Ζωὴ δὲν θὰ ὑπῆρχε· κι ὁ κατακλυσμὸς δὲν θὰ χρειαζόταν γιὰ νὰ τοὺς πνίξῃ. Καὶ νερὸ σὲ ἀτμὸ ἢ ῥευστὸ δὲν θὰ ὑπῆρχε· μόνο στερεὸς πάγος καὶ σκληρὸς σὰν ἀτσάλι· τέτοιος πάγος ποὺ χάραξε τὰ σιδερόφρακτα πλευρὰ τοῦ Τιτανικοῦ μὲ ἕνα γρατσούνισμα.

Κι ἂν δεχτοῦμε ὅτι ὁ ἥλιος θὰ φαινόταν, καὶ σκοτάδι δὲν θὰ ὑπῆρχε, καὶ τὸ νερὸ τοῦ κατακλυσμοῦ θὰ ἦταν ὅλο ἀτμὸς ἕτοιμος νὰ πέσῃ ὡς βροχή, καὶ ἦταν ἀκόμη ζωντανοί ὅλοι, τότε τὸ βάρος τῆς ἀτμόσφαιρας, ποὺ θὰ κρατοῦσε τόσο νερό, θὰ ἦταν τόσο ποὺ ἡ ἀτμοσφαιρικὴ πίεσι θὰ ἦταν 858 ἀτμόσφαιρες. Ὅπως εἶναι ἡ γῆ συνήθως, ἂν ἡ ἀτμοσφαιρικὴ πίεσι ἀνεβῇ μόνο μερικὰ ἑκατοστὰ τῆς μιᾶς ἀτμόσφαιρας παραπάνω ἀπὸ τὴ μιὰ ἀτμόσφαιρα (= 0,76 μ. τοῦ βαρομέτρου), οἱ μὲν ὑγιεῖς αἰσθάνονται δυσφορία, οἱ δὲ νευρασθενεῖς καὶ ἀγχωτικοὶ τρελλαίνονται· καὶ μερικοὶ καρδιακοὶ ἢ ὑπερτασικοὶ πεθαίνουν. Στὶς 2 ἀτμόσφαιρες πεθαίνουν ὅλοι, ἀφοῦ πρῶτα θὰ ἔχουν τρελλαθῇ ὅλοι.

Κι ὁ κατακλυσμὸς δὲν θὰ χρειαζόταν νὰ γίνῃ. Μὲ τίποτα δὲ δὲν κρατιέται ψηλὰ τόσο νερὸ σὲ κατάστασι ἀτμοῦ. Εἶναι τρελλὸ καὶ νὰ τὸ σκεφτῇ κανείς. Ἐπαναλαμβάνω· τόσο νερὸ δὲν ὑπάρχει στὸν πλανήτη· ὑπάρχει μόνο λιγώτερο ἀπὸ τὸ ἕνα τρίτο τῆς μονάδος (0,3) ὡς θάλασσα ὅλης τῆς γῆς. Ὡς ἀνακυκλούμενο δὲ νερό, ποὺ ἐξατμίζεται - ἀνυψώνεται στὰ σύννεφα κι ἔπειτα ὑγροποιεῖται καὶ πέφτει ὡς βροχὴ σ' ἕνα ἔτος, εἶναι μόνο 7,5 χιλιοστὰ τοῦ νεροῦ τῆς θαλάσσης.

ΕΝΟΤΗΤΑ Ι΄: Το πρόβλημα της αποχώρησης των υδάτων και της αλατότητας

Λέει ὁ πλαστογράφος ὅτι, ἀφοῦ τὸ νερὸ τοῦ κατακλυσμοῦ ἔπεσε ὅλο κι ἔγινε ξαστεριά, τὸ νερὸ ἄρχισε νὰ ὑποχωρῇ («ἐνεδίδου τὸ ὕδωρ πορευόμενον ἀπὸ τῆς γῆς καὶ ἠλαττονοῦτο τὸ ὕδωρ»). Καὶ πήγαινε ποῦ; Ἀφοῦ καὶ ἡ ψηλότερη κορυφὴ τῆς ξηρᾶς ἦταν 8 μέτρα κάτω ἀπὸ τὴν ἐπιφάνεια τοῦ νεροῦ, ἡ γῆ ἦταν πιὰ ἕνας ἑνιαῖος ὁλοσφαιρικὸς ὠκεανός, σὰν τὸ δορυφόρο Εὐρώπη ποὺ εἶναι μιὰ λεία καὶ στιλπνὴ γιάλινη σφαῖρα, ἐπειδὴ εἶναι ἕνας ὁλοσφαιρικὸς ὠκεανὸς παγωμένος.

Τὸ νερὸ γιὰ ν' ἀποσυρθῇ πρέπει νὰ βρῇ μιὰ κατηφόρα, ὥστε νὰ ῥεύσῃ πρὸς τὰ κεῖ. Τὸ νερὸ τοῦ κατακλυσμοῦ, τέτοιο καὶ τόσο ποὺ τὸ φαντάζεται καὶ τὸ περιγράφει ὁ παράφρων πλαστογράφος, πρὸς τὰ ποῦ θὰ μποροῦσε νὰ ῥεύσῃ, γιὰ νὰ ὑποχωρήσῃ; Ποιά κατηφόρα θὰ ἔβρισκε στὴν ἐπιφάνεια τῆς θαλάσσης; Ὅλοι οἱ ποταμοὶ τῆς γῆς κατηφορίζουν πρὸς τὴ θάλασσα· ἡ θάλασσα πρὸς τὰ ποῦ μπορεῖ νὰ κατηφορήσῃ; Ὅση ἐπιστημονικὴ ἄγνοια κι ἂν εἶχε ὁ πλαστογράφος λόγω τῆς ἀρχαίας ἐποχῆς του, αὐτὸ εἰδικῶς ἔπρεπε νὰ τὸ ξέρῃ· νὰ τὸ καταλαβαίνῃ· ἀκόμη κι ἂν νόμιζε ὅτι ἡ γῆ καὶ ἡ θάλασσα εἶναι ἐπίπεδες, καὶ ὄχι σφαιρικές. Ἀλλὰ δὲν εἶχε οὔτε τόσο μυαλὸ ὁ βλάκας.

Ἄν γινόταν τέτοιος κατακλυσμὸς ποὺ φαντάστηκε ὁ πλαστογράφος, θὰ ταυτιζόταν μὲ ὅλους τοὺς ὠκεανοὺς τοὺς ἁρμυρούς, καὶ τὸ νερὸ του θὰ γινόταν κάπως ἁρμυρό. Τὸ ἑνιαῖο νερὸ τῆς γῆς θὰ ἔχανε τὸ 77% τῆς ἁλατότητός του ἢ ἄλλως θὰ κρατοῦσε μόνο τὸ 0,23 της. Ἀφοῦ ὁ Νῶε δὲν εἶχε ἐντολὴ νὰ κάνῃ στὴν κιβωτό του ἢ στὶς πολλὲς κιβωτούς του καὶ δυὸ σειρὲς ἐνυδρείων, μία σειρὰ γλυκοῦ νεροῦ καὶ μία ἁρμυροῦ, γιὰ νὰ βάλῃ ἐκεῖ καὶ τὰ ὑδρόβια ζῶα (δυὸ κιβωτοὶ - ἐνυδρεῖα θὰ τοῦ χρειάζονταν μόνο γιὰ τὸ ζεῦγος τῶν φαλαινῶν), αὐτὸ θὰ εἶχε ὀλέθριες συνέπειες γιὰ τὰ 2.000.000 τῶν ὑδροβίων ζώων (ψαριῶν κλπ.), διότι τὰ μὲν θαλάσσια θὰ ψοφοῦσαν ὅλα λόγω τῆς μεγάλης κι ἀπότομης μειώσεως τῆς ἁλατότητος τοῦ νεροῦ ὅπου ζοῦσαν, τὰ δὲ λιμναῖα καὶ ποτάμια θὰ ψοφοῦσαν πάλι ὅλα, ἐπειδὴ τὸ γλυκὸ νερὸ θὰ εἶχε γίνει ξαφνικὰ πολὺ ἁρμυρὸ γι' αὐτά. Θὰ ἐπιζοῦσαν ἴσως ἐλάχιστα εἴδη ψαριῶν, ὅπως οἱ σολομοὶ καὶ τὰ χέλια ποὺ εἶναι πλασμένα νὰ ζοῦν καὶ σὲ γλυκὰ καὶ σ' ἁρμυρὰ νερά.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΙΑ΄: Βιολογικά παράδοξα – Το παράδειγμα του τζίτζικα

Καὶ τὰ τζιτζίκια; Ὁ τζίτζικας, ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ περίεργα ζῶα τῆς γῆς, ὅταν ἀπὸ τὸ αὐγὸ ἐπωάζεται ὡς προνύμφη - κάμπια, ἡ κάμπια χώνεται σιγὰ σιγὰ στὴ γῆ σὲ βάθος ἀρκετῶν μέτρων καὶ κάθεται ἐκεῖ ὡς χρυσαλίδα 17 χρόνια. Ἔπειτα ἀνεβαίνει στὴν ἐπιφάνεια, κι ὡς ἱπτάμενο ἔντομο πλέον τζιτζικίζει ἕνα καλοκαίρι στὰ δέντρα ὅλης τῆς γῆς τὴ μονότονη μουσική του, ποὺ εἶναι σεξουαλικὴ κλῆσι καὶ πρόκλησι, καὶ γονιμοποιεῖται καὶ γεννάει τ' αὐγά του, καὶ ψοφάει· κι ὅταν ἐπωασθοῦν οἱ κάμπιες του, χώνονται πάλι στὴ γῆ γιὰ 17 χρόνια.

Στὸν κατακλυσμό, σύμφωνα μὲ τὴν παραχαραγμένη παραλλαγὴ τῆς ἐξιστορήσεώς του, ἀκόμη κι ἂν εἶχε διασωθῆ ἕνα ζεῦγος τζιτζίκων στὴν κιβωτὸ γιὰ ἕνα καλοκαίρι, καθὼς θὰ εἶχαν καταστραφῇ ὁλόκληρες 17 γενεὲς τῶν τζιτζικιῶν ἀπὸ τὸ πολὺ πιεστικὸ νερὸ τοῦ βυθοῦ τῆς 9 χιλιόμετρα βαθειάς παγκόσμιας θαλάσσης, τὸ δὲ ζεῦγος τὸ φυλαγμένο στὴν κιβωτὸ κατὰ τὸ μοναδικὸ τρίμηνο τῆς ζωῆς του καὶ τῆς γονιμότητός του θὰ εἶχε ψοφήσει χωρὶς νὰ βρῇ χῶμα νὰ ἐνσπείρῃ τὰ αὐγά του, θὰ εἶχε ἐξαφανισθῇ ὁλοσχερῶς τὸ εἶδος τῶν τζιτζικιῶν.

Πόσα τέτοια περίεργα ζῶα βρίσκονται ἀνάμεσα στὰ 6.000.000 τῶν χερσαίων; Τὸ γεγονὸς θὰ ἦταν ὅτι ὅλα ἀνεξαιρέτως τὰ ἔντομα, σὲ ἕνα ἔτος «ποὺ διήρκεσε ὁ κατακλυσμός», θὰ εἶχαν ἐξαφανισθῇ, καὶ τὸ ἑπόμενο ἔτος, χωρὶς ἔντομα, δὲν θὰ εἶχαν γονιμοποιηθῇ τὰ φυτά, καὶ ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα θὰ εἶχαν ἐξαφανισθῇ τὰ περισσότερα εἴδη φυτῶν. Ἡ ὑφήλιος εἶναι κατ' ἐξοχὴν ὁ «πλανήτης τῶν ἐντόμων», ἀφοῦ ἀπὸ τὰ 6.000.000 χερσαίων ζώων τὰ 5.358.000 εἶναι ἔντομα, καὶ αὐτὰ γονιμοποιοῦν τὰ φυτά. Ὅλων δὲ τῶν ἐντόμων τῆς γῆς ὁ κύκλος τῆς ζωῆς εἶναι πολὺ μικρότερος ἀπὸ ἕνα ἔτος, ποὺ ὑποτίθεται ὅτι «διήρκεσε ὁ κατακλυσμός».

Ὁ παλαβὸς καὶ ἀσεβὴς καὶ βέβηλος ῥαββῖνος, ποὺ παραχάραξε τὴν ἱστορία τοῦ κατακλυσμοῦ, ἦταν τόσο μικρονοϊκὸς καὶ βλάκας, ποὺ δὲν σκέφτηκε ἀπ' ὅλ' αὐτὰ τίποτε ἀπολύτως. Γεννήθηκε μόνο γιὰ νὰ πῇ τὴ μεγαλείτερη βλακεία τῆς ἱστορίας, γιὰ νὰ τὴν πιστεύσουν ἐπὶ 2.100 χρόνια ὅλοι οἱ Ἰουδαῖοι καὶ οἱ Χριστιανοί· καί γε οἱ μουσουλμάνοι. Τὸ γεγονὸς θὰ ἦταν ὅτι μ' ἕναν τέτοιο παγκόσμιο κατακλυσμὸ διαρκείας ἑνὸς ἔτους θὰ ἐξαφανιζόταν ἀπὸ τὸν πλανήτη κάθε εἶδος ζωῆς· διότι χωρὶς καθόλου ζῶα θὰ πέθαιναν κατὰ τὸ ἑπόμενο ἔτος κι ὁ Νῶε κι ἡ οἰκογένειά του. Τί ῥαββινικὴ βλακεία, Θεέ μου! Θὰ ἔλεγα ὅτι ὁ Θεὸς ἔπλασε τὸν λαλίστατο τζίτζικα γιὰ νὰ διαψεύδῃ στοὺς αἰῶνες σ' ὅλη τὴ γῆ τὴ μεγάλη ῥαββινικὴ βλακεία, πλαστογραφία καὶ ἀπάτη, ἡ ὁποία βύθισε γιὰ 21 αἰῶνες τὸν κόσμο στὴν ἀποβλάκωσι, ἐξωθώντας τον ἔτσι καὶ στὴν ἀπιστία ἢ κι ὀλιγοπιστία.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΙΒ΄: Το πρόβλημα της χλωρίδας

Τέλος ὁ πλαστογράφος λέει ὅτι τὰ νερὰ «ἀποσύρθηκαν» τελείως μετὰ ἕνα ἔτος· μέχρι τότε καὶ δέντρα καὶ ὅλη ἡ χλωρίδα ἦταν μέσα στὸ νερὸ μέχρι καὶ γιὰ ἕνα ἔτος. Ὁ βλάκας πίστευε ὅτι τὰ φυτὰ δὲν πνίγονται μέσα στὸ νερό· ποὺ πνίγονται βέβαια ὅπως καὶ τὰ ζῶα, ἀλλὰ μέσα σὲ πολλὲς ὧρες. Κι αὐτὸ θὰ τὸ ἤξερε, ἂν ἦταν χωρικός.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΙΓ΄: Σύγκριση με ειδωλολατρικά μυθολογικά κείμενα

Τόσο χοντρὲς βλακεῖες, σὰν αὐτὲς ποὺ ξαμολάει ὁ παραχαράκτης τῆς ἱστορίας τοῦ κατακλυσμοῦ, βρίσκει κανεὶς μόνο σὲ εἰδωλολατρικὰ μυθολογικὰ κείμενα. Στὴν Ὀδύσσεια λ.χ. λέγεται ὅτι ὁ Κύκλωπας πέταξε στὴ θάλασσα ἕνα βράχο τόσο μεγάλο, ποὺ ἀπὸ τὸ τσουνάμι του κόντεψε νὰ βυθισθῇ τὸ πλοῖο τοῦ Ὀδυσσέως. Γιὰ νὰ χουφτώσῃ τέτοιο βράχο, εἶχε παλάμη μεγαλείτερη κι ἀπὸ τὸ μεγάλο σκάπτρο τῆς πιὸ μεγάλης φαγάνας. Πῶς ὅμως μὲ τέτοια παλάμη ἄρμεγε τὰ πρόβατά του, πρόβατα συνήθη βέβαια ποὺ μόλις ἔκρυβαν ἀπὸ κάτω τους ἕναν ἄντρα τὸ καθένα, αὐτοὺς ποὺ διέφυγαν ἔτσι ἀπὸ τὸ σπήλαιό του (Ὅμηρος, ι 480-490);

Πάλι στὴν Ὀδύσσεια ἀναφέρεται ὁ δουράτεος ἵππος (θ 492-520), ποὺ εἶχε μέσα του πολλοὺς πολεμιστὰς ἐνόπλους γιὰ δυὸ ἡμερόνυχτα. Δυὸ ἡμερόνυχτα νηστικοὶ ἀκατούρητοι κι ἄξεστοι (ἢ ἴσως κατουρημένοι καὶ καταχεσμένοι) καὶ σὲ κατάκλειστη καὶ πνιγηρὴ κι ἀσφυκτικὴ ἀτμόσφαιρα, πῶς ἐπέζησαν, πῶς δὲν βρόντηξαν τὰ ὅπλα τους, καὶ δὲν κουδούνισαν τὰ μπρούντζινα κράνη τους; Πῶς εἶχαν τὸ κουράγιο, μόλις βγῆκαν, νὰ δράσουν σὰν εἰδικοὶ καταδρομεῖς;

Μὲ τέτοιες βλακεῖες διάλεξε κι ὁ παραχαράκτης Ἀλεξανδρινὸς ῥαββῖνος νὰ διανθίσῃ τὴ βιβλικὴ ἱστορία τοῦ κατακλυσμοῦ. Ὁ ἄνθρωπος ἦταν ὁλότελα φρενοβλαβής. Κι ὅμως αὐτὸν πιστεύουν ἐπὶ 21 αἰῶνες οἱ Ἰουδαῖοι κι ἐπὶ 19 αἰῶνες οἱ Χριστιανοὶ τῆς γῆς, ὀρθόδοξοι κι αἱρετικοί, ποὺ διαβάζουν τὴ Βίβλο ὅπως ἔχει, καί γε οἱ ἐξυπνάκηδες «μάρτυρες τοῦ Ἰεχωβά»· ἀλλὰ καὶ οἱ μέγιστοι φωστῆρες καὶ οἱ θαυματουργοὶ καὶ ἅγιοι πατέρες καὶ οἱ ὅσιοι καὶ διορατικοὶ καὶ θεόπνευστοι ἀσκηταὶ καὶ οἱ νηπτικοὶ οἱ ὁρῶντες ἄκτιστον φῶς τῆς καθ' ἡμᾶς ὀρθοδόξου κατ' ἀνατολὰς ἐκκλησίας, καὶ τόσοι ἀλάθητοι χαλίφες - πάπες Ῥώμης καὶ ἱεροεξετασταὶ οἱ ἐν τῇ Δύσει κι ὁ μέγας Παΐσιος.

 ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΑΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΜΕΡΟΣ