Η Γυναίκα ως ψάλτρια! (κατά την Αγία Γραφή & τους Άγιους Πατέρες)

 

 

«… αι γυναίκες υµών εν ταις Εκκλησίαις σιγάτωσαν,

ου γαρ επιτέτραπται αυταίς λαλείν…»

(Α΄ Κορ. 14, 34-35)

Η Θεία Λειτουργία είναι µια παραδεισένια όαση στην τραχειά ερηµία της γήινης ζωής µας. Όταν ο Ιεροψάλτης ως εκπρόσωπος του λαού – διαβάζει ένα απόσπασµα από τις θεόπνευστες επιστολές των Αποστόλων, διάφορους στίχους ή ολόκληρους ψαλµούς που δανειστήκαµε από το ψαλτήρι ή όταν ο υµνωδός (ψάλτης) ψάλλει τα τροπάρια που περιγράφουν τη ζωή και τα µαρτύρια των αγίων µας βοηθούν να τοποθετούµε µε προσοχή και κατάνυξη την προσήλωσή µας στο πρόσωπο του Κυρίου µας Χριστού. «Το εκ της µελωδίας τερπνόν τοις δόγµασιν εγκατέµιξεν, ίνα τω προσηνεί και λείω της ακοής το εκ των λόγων ωφέλιµον λανθανόντως υποδεξώµεθα» (Μ. Βασιλείου, Οµιλία Α΄ στους ψαλµούς).

Ο κάθε Ιεροψάλτης πρέπει να έχει πίστη και µυστηριακή ζωή, στις δε λειτουργικές και λατρευτικές Συνάξεις πρέπει να έχει ταπείνωση, να είναι προσηνής και να µη µετατρέπει σε προσωπική ανάδειξη το ψαλτικό του χάρισµα, διότι είναι δώρο Θεού αυτό και ακυρώνει το ευχαριστιακό ήθος και εκθρονίζει το θεολογικό νόηµα.

Οι Ιεροψάλτες – Αναγνώστες υπάγονταν στο λεγόµενο κατώτατο κλήρο µαζί µε τους Υποδιακόνους και Νεωκόρους, έχουν χειροτεθεί από Αρχιερέα σε ειδική ακολουθία και πραγµατοποιούν διάφορα επίσηµα καθήκοντα στους Ιερούς Ναούς και µέσα στο Ιερό βήµα και γι’ αυτό και ρασοφορούν. Οι Ιεροί Κανόνες θέτουν όρια για τους ψάλτες και τους χαρακτηρίζουν πως ανήκουν εις τον κατώτατο κλήρο, ο 26^ος Αποστολικός Κανόνας, µας γνωρίζει για την απαγόρευση χειροτονία γάµου των ανωτέρων κληρικών (Ιερέων, Αρχιερέων), για τους κατώτερους τονίζει: «Των εις Κλήρον προελθόντων αγάµων κελεύοµεν βουλοµένως γαµείν Αναγνώστες και ψάλτας µόνον», δηλαδή, για όλους τους κληρικούς µε τη χειροτονία η της χειροθεσίας, ο γάµος επιτρέπεται µόνον στους Αναγνώστες και ψάλτες.

Ο 43^ος Αποστ. Κανόνας, οµιλεί ρητά για την ιεροπρέπεια και εκκλησιαστική συνείδηση που πρέπει να έχουν οι κατώτεροι κληρικοί: «Υποδιάκονος, ή Αναγνώστης, ή ψάλτης, τα όµοια ποιών (µε τον 42^ον Κανόνα) κύβοις σχολάζων, και µέθαις, ή παυσάσθω, ή καθαιρέσθω». Ο δε 69^ος Κανόνας µνηµονεύει τα περί νηστείας: «Ει τις… Υποδιάκονος, ή Αναγνώστης, ή Ψάλτης, την αγίαν Τεσσαρακοστήν ου νηστεύει, η Τετράδα, ή Παρασκευήν, καθαιρέσθω». Εκπίπτει του αυτού αξιώµατος.

Ο 8^ος Απ. Κανόνας θέτει τις υποχρεώσεις πάντων των «εκ του καταλόγου του Ιερατικού (δηλ. και των κατωτέρων κληρικών) προσφοράς γενοµένης, µη µεταλάβοι την αιτίαν ειπάτω, και εάν η εύλογος, συγγνώµης τυγχανέτω. Ει δε µη λέγοι, αφοριζέσθω…».

Υπάρχουν αρκετοί Ιεροί Κανόνες που µε θείο φωτισµό, µε αυθεντικό κύρος ρυθµίζουν όλα τα επισυµβαίνοντα µέσα στο χώρο της Εκκλησίας.

Αντίθετα οι γυναίκες λόγω φύλου έχουν κώλυµα ιεροσύνης, γι’ αυτό δεν επιτρέπεται να ασκούν τέτοια καθήκοντα µέσα στον Ιερό ναό, ακόµα και της Νεωκόρας. Ένας από τους λόγους µας τον περιγράφει ο Ιερέας Αλέξιος Τάαχ. “Σε καµία περίπτωση δεν επιτρέπονται αιµατοχυσίες στο ιερό. Το µόνο αίµα που µπορεί να υπάρχει εκεί είναι το Αίµα του Χριστού. Αν χυθεί εκεί έστω µια σταγόνα ανθρωπίνου αίµατος, σε αυτόν το ναό δεν µπορεί να τελεστεί η Αναίµακτη θυσία (ιερή ακολουθία), ώσπου να καθαγιαστεί ο ναός ξανά.

Σε ό,τι αφορά στις γυναίκες; Είναι απλό: Οι γυναίκες έχουν φυσιολογική απώλεια αίµατος κάθε µήνα, κάτι που αυτόµατα τις καθιστά «επαγγελµατικά ακατάλληλες».

Σε µοναστήρια και σε µικρές ενορίες, επειδή υπάρχει έλλειψη προσωπικού, επιτρέπεται να διακονούν στο ιερό γερόντισσες, οι οποίες δεν έχουν πλέον τη φυσιολογική απώλεια αίµατος. Στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσµίου Πολέµου, επειδή σχεδόν όλοι οι άνδρες ήταν στο µέτωπο, οπότε, οι γιαγιάδες ήταν και ψάλτες και αναγνώστες και νεωκόροι, όπως στους αποστολικούς χρόνους, ο θεσµός των διακονισσών, αν και τώρα συναντάται πολύ σπάνια.

Υπάρχει αρκετή βιβλιογραφία για τη θέση της γυναίκας στην Εκκλησία από την Αγία Γραφή, τους Αγίους Πατέρες και την Ιερά Παράδοση, εµείς θα ασχοληθούµε εν συντοµία αλλά και όσο γίνεται επιγραµµατικά, για να γνωρίζουν οι πιστοί το ωφέλιµο.

Ο πρώτος που ασχολήθηκε πριν από ένα αιώνα (1926-2026), ήταν ο µεγαλύτερος θεολόγος που πέρασε εδώ και διακόσια χρόνια, ο µακαριστός Παναγιώτης Τρεµπέλας, ο οποίος σε πόνηµα 40 σελίδων…, αναπτύσσει, γιατί η γυναίκα δεν µπορεί να ανέβει στο ψαλτήρι (αναλόγιο).

Στην εισαγωγή του αναφέρει, γιατί ασχολήθηκε µε το θέµα: «Από τίνος χρόνου να εισαγάγωσιν εις το χωρόν των ψαλτών και γυναικείας φωνάς. Ούτως δε συνεσταλµένως και δειλώς εις τας αρχάς, θαρραλεώτερον έπειτα, εισήχθη εις περισσοτέρως του ενός ναού η συµµετοχή των γυναικών εν τη ψαλµωδία. Αλλ’ η προχείρως εισαχθείσα αύτη µεταρρύθµισις αποτελεί τούτ’ αυτό καινοτοµίαν µη έχουσα προηγούµενον εν τη πράξει της Εκκλησίας.

» Επί τη βάσει πάντοτε µαρτυριών και αποδείξεων ιστορικών, θα ζητήσωµεν να µάθωµεν… πως δε ανέκαθεν δεν επετράπη εκ την γυναίκα να αναβή επί των ηµιχοριών των ψαλτών…» (σελ. 5).

Συνεχίζει µε αποδείξεις ιστορικές – λόγω χώρου θα αναφερθούµε σε τούτο µόνον – γράφει:

«Και ενωρίτερα µεν και αυτών των αποστολικών χρόνων ανεύχθη εις την γυναίκα η θύρα προς διακονίας εκκλησιαστικάς εις τας βαθµίδας τας κατωτέρας του κλήρου (διακόνισσοι), ως ψάλτριαν όµως της εκκλησιαστικής ψαλµωδίας κατάρχουσαν ουδέποτε συναντώµεν ταύτην (σελ. 23). Και προχωρώντας µας αναφέρει το εξής περιστατικό και κάποιον Παύλο Σαµοσατέα ο οποίος “συνέστησε χορόν εκ γυναικών, ίνα ψάλλη εν τω ναώ κατά την εορτήν του Πάσχα το 260 µ.Χ. Τότε συνήλθε σύνοδος των Επισκόπων και κατακρίθηκε επί των κακοδοξιών αυτού”. Αναφέρει χαρακτηριστικά:

«… Και είνε αξιοσηµείωτοι αι φράσεις, δια των οποίων η Σύνοδος εχαρακτήρισε το τόλµηµα τούτο του Σαµοσατέως. Αι φράσεις αύται εµπεριεχόµεναι εις την επιστολήν, την οποία η σύνοδος απηύθυνε προς τον Διονύσιον Ρώµης και Μάξιµον τον Αλεξανδρείας, έχουσιν ως εξής: “Ψαλµούς δε τους µεν εις τον Κύριον ηµών Ιησούν Χριστόν παύσας ως δη νεωτέρους και νεωτέρων ανδρών συγγράµµατα, εις εαυτόν δε εν µέση τη Εκκλησία τη µεγάλη του Πάσχα ηµέρα ψαλιωδείν γυναίκας παρασκευάζων, ών και ακούσας αν τις φρίξειεν”» (σελ. 25).(Ευσεβίου Εκκλ. Ιστορία βιβλ. VII κεφ. 30).

Τελειώνοντας ο µέγας τούτος θεολόγος τονίζει: «Αλλ’ εάν πρόκηται να ψάλλη η γυνή εν εκκλησιάσµατι αποτελουµένω αποκλειστικώς εξ οµοφύλων αυτής, δεν θα είχε κανένα λόγον η απαγόρευσις…

Η Σύνοδος συνεχίζει: »είνε και η µόνη αρµοδία αλλά και η µόνη υπεύθυνος να εξετάζη και να κρίνη και ν’ αποφαίνηται περί µέτρων και ηθών, των οποίων η λήψις και η επικράτησις σοβαρωτάτην δύναται ν’ ασκήση ροπήν επί του εκκλησιαστικού βίου.

»Το ανώτερον αυτό εκκλησιαστικόν Σώµα είνε αρµόδιον µεθ’ ώριµον σκέψιν και µελέτην και εκτίµησιν των περιστάσεων ν’ αποφανθή µέχρι τίνος σηµείου δύναται η γυναικεία συµµετοχή εν τη ψαλµωδία να επιτραπή, από τίνος δε να εµποδισθή και εντός ποίων ορίων να περιορισθή. Η Σύνοδος αύτη θέλει σκεφθή και θέλει καθορίσει και τον τρόπον, καθ’ όν θα εξετάζεται και η καταστολή και η περιβολή και το ήθος και ο εν γένει βίος των εκκλησιαζοµένων και εν τη υπηχήσει ταύτη συµµετεχουσών γυναικών, ώστε η όλη εµφάνισις αυτών εν τοις ναοίς να µη αποτελή πέτραν σκανδάλου, αλλ’ αφορµήν εµπνεύσεως αληθινής ευσεβείας και αισθηµάτων σεµνότητος. Η Ι. Σύνοδος της Ιεραρχίας θέλει προλάβει, ώστε η τοιαύτη των γυναικών συµµετοχή, εάν, εννοείται, ήθελε κριθή σκόπιµος, να µη ανοίξη βαθµηδόν ελευθέραν την ανάβασιν επί του χορού της Εκκλησίας και εις υψιφώνους του θεάτρου…» (σελ. 39).

Στο ίδιο θέµα αναφέρει και πάλι… πολύ αργότερα ο σοφός αυτός θεολόγος στο Υποµν. Τόµος Α΄, σελ. 392 για Κορίνθιες γυναίκες που αποπειράθηκαν να επιβληθούν ως ισότιµες στο κήρυγµα. Ως επίσης ερµηνεύοντας τα του αγ. Θεοφυλάκτου (1031-1126 µ.Χ.) στο Υπόµν. 1956, σελ. 393 γράφει: «Εκείνες οι γυναίκες που οµιλούν, ίσως να θέλουν να προβάλλονται µέσω των πνευµατικών και να εντυπωσιάζουν, γι’ αυτό ο απ. Παύλος τις απαγόρευσε να κηρύττουν».

Ο ίδιος ο Κύριός µας παρότι είχε µαζί του µαθήτριες, έδωσε την ευθύνη του κηρύγµατος και της διδασκαλίας των θείων λόγων του, µόνο στους µαθητές του (Ματθ. 28, 16-20).

Ο απ. Παύλος είναι κατηγορηµατικός: «γυναικί δε διδάσκειν ουκ επιτρέπω, ουδέν αυθεντείν ανδρός, αλλ’ είναι εν ησυχία» (Α΄ Τιµ. 2, 12).

Ο χρυσορρήµων πατήρ της Εκκλησίας Ιωάννης Χρυσόστοµος, επιβεβαιώνει τα του απ. Παύλου που δεν επέτρεψε σε καµία γυναίκα να κηρύττει, ακόµα ούτε τη στενή συνεργάτιδά του αγ. Ολυµπιάδα που είχε βίο ενάρετο και ήταν ικανή στο λόγο.

Ο αγ. Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης ονοµάζει τις γυναίκες του Αναλογίου ΧΡΙΣΤΟΚΑΠΗΛΟΥΣ.

Ο αγ. Ιωάννης ο Δαµασκηνός, αυτός ο µέγας υµνογράφος της Εκκλησίας, βάζει φραγµό: «Περί γυναικών ότι ου δει… λαλείν ή διδάσκειν εν Εκκλησία Θεού» (Migne, τόµος Α΄95, σελ. 1314).

Έχουµε αρµάδα αγίων Πατέρων (Μέγα Αθανάσιο, Αγ. Νείλο, Αγ. Οικουµένιο, Αγ. Αναστάσιο, Νικόδηµο Αγιορείτη…). Υπάρχει και απόφαση της ΣΤ΄ Οικουµενικής Συνόδου (680-681), η οποία βάζει τα πράγµατα στη θέση τους: «Μη εξέστω ταις γυναιξίν εν τω καιρώ της Θείας Λειτουργίας λαλείν, αλλά κατά την φωνήν Παύλου του Αποστόλου, σιγάτωσαν. Ου γαρ επιτρέπεται αυταίς λαλείν, αλλ’ υποτάσσεσθαι, καθώς και ο νόµος λέγει. Ει δε τι µαθείν θέλουσιν, εν οίκω τους ιδίους άνδρας επερατώσαν» (Ι. Κανόνας 70^ος, Ι. Πηδάλιον, σελ. 281).

Ο αυθεντικός και αναγνωρισµένος παγκοσµίως ερµηνευτής της Αγίας Γραφής, των Αγίων Πατέρων και της Ιεράς Παράδοσης της Ορθοδόξου Εκκλησίας µακαριστός ηγούµενος της Ιεράς Μονής Κοµνηνείου Στόµιο Λάρισας π. Αθανάσιος Μυτιληναίος, σε οµιλία του που ρωτήθηκε από ακροατές: “Επιτρέπεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία να ψάλλουν οι γυναίκες κατά τη Θεία Λειτουργία;”. Απάντησε:

«Μάλιστα ούτε να ψάλλουν, ούτε να οµιλούν, ούτε να ερωτούν. Σαφώς λέει ο Απόστολος Παύλος ότι οι γυναίκες στο σπίτι θα ερωτούν τον άνδρα τους και τούτο για να µην γίνεται αταξία. Φαίνεται ότι πάντοτε οι γυναίκες έκαναν αταξία µε τις ερωτήσεις και λοιπά. Κι έτσι απαγορεύει ο Απόστολος Παύλος, θέµα ευταξίας δηλαδή, οι γυναίκες να µην οµιλούν αλλά να ρωτούν τους άνδρες τους για ότι απορία τους δηµιουργήθηκε στην Εκκλησία.

» … Σε ένα γυναικείο Μοναστήρι, θα το δείτε και µόνοι σας αυτό το πράγµα, είναι πάρα πολύ φυσικό να ψάλλουν στο Ναό οι γυναίκες. Γιατί ο Απόστολος Παύλος είπε «δεν θα ψάλλουν οι γυναίκες και δεν θα οµιλούν οι γυναίκες;». – Το είπε µε σκοπό να µην γίνεται αταξία και επιπλέον να µην γίνεται και σκάνδαλο. Διότι όταν ανεβαίνει εδώ µία γυναίκα και αρχίζει να κάνει επίδειξη φωνής και από κάτω οι άρρενες τέρπονται από την φωνή της ή µαζεύεται κόσµος και κόσµος για να ακούσει τη ψάλλουσα από εδώ κυρία, τι γίνεται; Τότε δεν θα παρακολουθήσουµε πια τη Λειτουργία αλλά άλλα πράγµατα θα γίνουν µέσα στο Ναό. Όταν όµως είναι όλο το Εκκλησίασµα γυναίκες κι αν δεν είναι γυναίκες αλλά υπάρχουν περιορισµοί, είναι γυναικείο Μοναστήρι, έχει µπροστά κάποια παραπετάσµατα, είναι ένα πρόσθετο τέµπλο που βάζουν συνήθως κατά τρόπο να µην φαίνονται οι Μοναχές που ψάλλουν, οπότε δύναται να είναι άνδρες από το πίσω µέρος και οι γυναίκες είναι στο Καθολικό τους και ψάλλουν, είναι πάρα γυναίκες. Είναι πάρα πολύ φυσικό. Δεν απαγορεύονται οι γυναίκες να ψάλλουν αλλά να ψάλλουν µε την έννοια ότι δεν είναι οι άνδρες µέσα στο Ναό, αυτό θέλει να πει ο Κανόνας του Αποστόλου Παύλου, δηλαδή αυτή η εντολή του Αποστόλου Παύλου. Όπως και στο θέµα του κηρύγµατος, όταν ο Απόστολος Παύλος απαγορεύει να οµιλεί η γυναίκα εις το Ναό, δεν σηµαίνει ότι µία γυναίκα δεν δύναται ποτέ να οµιλήσει. Απόδειξη, ότι ήδη υπάρχουν συνεργάτισσες του Αποστόλου Παύλου όπως ήτο η περίφηµη εκείνη Πρίσκιλλα, η περίφηµη. Και µάλιστα είναι αξιοπαρατήρητο ότι σε κάποια χαιρετίσµατα που στέλνει πρώτα βάζει την Πρίσκιλλα και µετά βάζει τον Ακύλα, τον άνδρα της. Όχι βεβαίως για λόγους φιλοφροσύνης, όπως συνήθως βάζουµε τα ονόµατα των κυριών και µετά των κυρίων αλλά για λόγους ουσιαστικούς, διότι ήτανε µία καταπληκτική γυναίκα. Αυτή η ιδία διόρθωσε έναν Αππολώ. Όταν στην Έφεσο κατέφτασε ο Απολλώς, τον διορθώνει η Πρίσκιλλα. Διότι όταν τον ήκουσε παρ’ ότι ήτανε λόγιος, Αλεξανδρινός λόγιος, όµως στα περί Χριστιανισµού δεν ήτανε πάρα πολύ ακριβής, όχι ότι ήτανε αιρετικός άνθρωπος, όχι. Ήτανε καλοπροαίρετος άνθρωπος, δεν είχε καµία διάθεση αιρέσεως αλλά δεν τα ήξερε πάρα πολύ καλά και µας σηµαίνει εκεί ο Ευαγγελιστής Λουκάς ότι τον διόρθωσε να είναι ακριβέστερος και τον διορθώνει µια Πρίσκιλλα, µία γυναίκα. Βλέπετε ότι δεν απαγορεύει ο Απόστολος Παύλος να ασκεί το έργο αυτό αλλά όχι όµως ότι η Πρίσκιλλα οµιλούσε µέσα εις την Εκκλησία. Μπορούσε µία γυναίκα να οµιλεί αλλού σε άλλους χώρους. Να οµιλεί επί παραδείγµατι σε χώρους γυναικών, να είναι κατηχήτρια γυναικών που θα παρασκευάζοντο για το βάπτισµα. Μια γυναίκα µπορούσε πάρα πολλά να προσφέρει…

» Έτσι είναι εντελώς ειδική η περίπτωσις ότι η γυναίκα δεν πρέπει να ψάλλει και δεν πρέπει να οµιλεί εις τον Ναό, εντελώς ειδική περίπτωση. Ξανά λέω ακόµη µία φορά. Αν είναι όλο γυναίκες µέσα, δύναται η γυναίκα να ψάλλει. Ακόµη αν απουσιάζουν οι άνδρες και δεν είναι επίσηµη η ώρα, δύναται η γυναίκα και να οµιλήσει µέσα εις την Εκκλησία. Επίσηµη ώρα κηρύγµατος είναι µόνον το Λειτουργικόν κήρυγµα. Και αυτή η ώρα δεν είναι επίσηµη, µόνο το Λειτουργικό κήρυγµα είναι πολύ επίσηµο, εκεί δεν σηκώνει τίποτα. Αυτή τη στιγµή βλέπεται και διάλογο ανοίγω και µία αντίρρησή σας µπορεί να ακούσω. Την ώρα του κηρύγµατος στην Λειτουργία δεν επιτρέπεται τίποτα από όλα αυτά, απολύτως τίποτα. Έτσι µία ανεπίσηµη ώρα όπως αυτή, αν ήτανε όλο γυναίκες εδώ µέσα και µιλούσε µία γυναίκα, αυτό δεν απαγορεύεται. Πιστεύω αντιληφθήκατε πως έχει το πράγµα».

Θα ήθελα να διευκρινίσω ότι το δηµοσίευµα, για τον αποκλεισµό των γυναικών από ψαλτήρι δεν έχει να κάνει µε την υποτίµηση της γυναίκας και ούτε περιφρόνηση µε την Ισότητα που πρώτη η Εκκλησία την εφάρµοσε, «ουκ ενί άρσεν και θήλυ, πάντες γαρ υµείς εις έστε εν Χριστώ Ιησού» (Γαλ. 3, 28), αλλά στην αυθαίρετη προσχώρηση εκ µέρους των γυναικών σε τοµείς που δεν µπορούν να εµπλέκονται, διότι αυτές είναι θείες εντολές, όπως και το θέµα της ιερωσύνης, ο Κύριός µας δεν επέτρεψε ακόµα τη Μητέρα του Παναγία να διακονήσει µέσα στο Ιερό Θυσιαστήριο και αυτή αποδέχθηκε το σιωπηλό και σεµνό ρόλο που ταιριάζει σε µια πιστή χριστιανή.

Τις εντολές αυτές εφάρµοσε η Εκκλησία 2000 χρόνια που ο ίδιος ο Θεός έκανε διάκριση στα δύο φύλα, τοποθετώντας στο ρόλο και στον τοµέα που πράττει να πορευθεί ο καθένας.

Τέτοιο δικαίωµα δεν µπορεί να επικαλεσθεί κάποιος ότι το έχει ο επίσκοπος το “κατ’ οικονοµία” να δίνει ευλογίες να ψάλλει γυναίκα, διότι περιφρονεί σκόπιµα το Χριστό και βρίσκεται σε λάθος δρόµο, είναι ωσάν να ευλογεί να παντρευτούν αδέλφια.

Το άρθρο δείχνει τη σωστή πλευρά του θέµατος για τον προβληµατισµό των πιστών που παρεµβαίνουν και ζητούν να πληροφορηθούν ποιά είναι και τι είναι η ορθή τάξη για τον καθένα µας στην Ορθόδοξη λατρεία.

Εφ. Αγώνας