Ομολογία

 «Γένεση: Μεταξύ Επιστήμης και Θεολογίας»

---------------------------------------

Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου (χημικού/βιοχημικού)

Α. Η μελέτη των περικοπών του βιβλίου της Γενέσεως κατά τις πρώτες εβδομάδες της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής θέτει επί τάπητος το ζήτημα της δημιουργίας του Σύμπαντος και της ανθρωπογονίας. Η προσπάθειά μας να ερμηνεύσουμε τα γεγονότα αυτά υπό το πρίσμα των σύγχρονων επιστημονικών δεδομένων παρεξηγήθηκε, όπως ήταν αναμενόμενο. Σκοπός των άρθρων ήταν η απόδειξη της απόλυτης συμβατότητας μεταξύ της Βιβλικής διηγήσεως και της ΣΥΧΡΟΝΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ, ώστε να παραμένει η Παλαιά Διαθήκη ως «παιδαγωγό εις Χριστόν», θωρακισμένη απέναντι στον ορθολογιστικό αρνητισμό. Η Παλαιά Διαθήκη δέχεται σήμερα δριμεία κριτική. Παράλληλα, η επιστήμη της Αρχαιολογίας, της Παλαιοντολογίας, της Βιοχημείας, της Γενετικής κ.λ.π. συχνά έρχεται σε σύγκρουση με μια κατά γράμμα ανάγνωση της Γένεσης, καθιστώντας το βιβλίο πεδίο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ ορθολογισμού και θρησκευτικής παράδοσης. Για την Ορθόδοξη Εκκλησία η Παλαιά Διαθήκη δεν είναι βιβλίο Φυσικής ή Ιστορίας, αλλά ένα «παιδαγωγικό» μέσο που προετοιμάζει για την Καινή Διαθήκη, χρησιμοποιώντας σύμβολα και εικόνες της εποχής του.

Β. Είναι επιτακτική ανάγκη να κατανοηθεί ότι η Θεοπνευστία αφορά στο σωτηριολογικό μήνυμα και όχι τη διατύπωση επιστημονικών αξιωμάτων. Αυτή η επισήμανση είναι το «κλειδί» για την αποφυγή των συγκρούσεων ανάμεσα στην πίστη και τη λογική της Επιστήμης. Η διάκριση ανάμεσα στο σωτηριολογικό μήνυμα (τον σκοπό της ύπαρξης) και τη φυσική περιγραφή (τον μηχανισμό της ύπαρξης) απελευθερώνει το κείμενο της Π.Δ. από το βάρος να λειτουργεί ως εγχειρίδιο εργαστηρίου.

Γ. Οι Πατέρες, παρότι θεόπνευστοι στα θέματα του δόγματος, χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα και την κοσμοθεωρία της εποχής τους (π.χ. την αριστοτελική φυσική ή την αστρονομία της εποχής τους) για να γίνουν κατανοητοί στους συγχρόνους τους. Το να εμμένει κανείς σήμερα σε εκείνες τις επιστημονικές παραδοχές ως μέρος της αποκάλυψης, δεν αποτελεί ευσέβεια, αλλά αναχρονισμό. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα παρακάτω.

1. Γρηγόριος Νύσσης: Παρά το θεολογικό του βάθος, η αναφορά του σε επίπεδη γη αντανακλά την προ-Γαλιλαιϊκή κοσμολογία.

2. Ιωάννης Χρυσόστομος: Η θεωρία περί αιμομιξίας για τον πολλαπλασιασμό του είδους προσκρούει στους νόμους της Πληθυσμιακής Γενετικής και της Μοριακής Βιολογίας.

Επειδή οι Καπαδόκες πατέρες ήταν ανοιχτά μυαλά, πιστεύω ακράδαντα, ότι, ΑΝ ΖΟΥΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, θα είχαν αναθεωρήσει τις απόψεις τους που αφορούν καθαρά επιστημονικά θέματα.

Μη ξεχνάμε ότι η επιστήμη της Γενετικής εμφανίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, με ορόσημο το έργο του μοναχού Γκρέγκορ Μέντελ και την περίοδο 1944-1953 εδραιώνεται σε μοριακό επίπεδο με την απόδειξη ότι το DNA είναι ο φορέας των γενετικών πληροφοριών και την ανακάλυψη της δομής της διπλής έλικας.

Οι Καπαδόκες πατέρες έζησαν και έδρασαν κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Γ. Η Εκκλησία διαχρονικά ακολουθώντας τη γραμμή του Μεγάλου Βασιλείου, δεν δογμάτισε ποτέ επί επιστημονικών υποθέσεων και απόψεων, αναγνωρίζοντας τον μηχανισμό της δημιουργίας ως «μυστήριο» και πεδίο ελεύθερης επιστημονικής έρευνας.

Η στάση του Μεγάλου Βασιλείου, ειδικά μέσα από το έργο του «Εξαήμερος», δείχνει έναν αξιοσημείωτο σεβασμό στην παρατήρηση της φύσης. Ο ίδιος υποστήριζε ότι η Αγία Γραφή δεν έχει ως σκοπό να διδάξει φυσική ή αστρονομία, αλλά την πνευματική σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.

Αυτή η προσέγγιση επέτρεψε στην Ορθόδοξη παράδοση να διατηρεί μια διάκριση μεταξύ θεολογίας και επιστήμης:

• Η Θεολογία ασχολείται με το «Ποιος» και το «Γιατί» της δημιουργίας.

• Η Επιστήμη ερευνά το «Πώς» και το «Πότε» των φυσικών μηχανισμών.

Έτσι, η Εκκλησία κατάφερε να αποφύγει ιστορικές συγκρούσεις (όπως αυτή του Γαλιλαίου στη Δύση), θεωρώντας ότι οι επιστημονικές ανακαλύψεις —συμπεριλαμβανομένης της Γενετικής— απλώς, φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο κτιστός κόσμος.

Δ. Ένας από τους αναγνώστες προκειμένου να αντικρούσει τις απόψεις του γράφοντος χρησιμοποίησε την επιστημονική ανακάλυψη της ΜΙΤΟΧΟΝΔΡΙΑΚΗΣ ΕΥΑΣ (Μ.Ε). Για όσους δεν γνωρίζουν, διευκρινίζουμε ότι η Μιτοχονδριακή Εύα είναι ένας επιστημονικός όρος που αναφέρεται στην πιο πρόσφατη κοινή μητρική πρόγονο όλων των ανθρώπων που ζουν σήμερα. Ονομάζεται έτσι, επειδή τα μιτοχόνδρια (και το DNA τους) κληρονομούνται αποκλειστικά από τη μητέρα. Έτσι, όλοι οι άνθρωποι φέρουν μιτοχονδριακό DNA (mtDNA) που προέρχεται από τη συγκεκριμένη γυναίκα μέσω μιας αδιάσπαστης θηλυκής γραμμής. Υπολογίζεται ότι η Μ.Ε. έζησε πριν από περίπου 150.000 έως 200.000 χρόνια στην Αφρική. Σε αντίθεση με τη βιβλική Εύα, η Μιτοχονδριακή Εύα δεν ήταν η πρώτη ή η μοναδική γυναίκα της εποχής της. Υπήρχαν πολλές άλλες γυναίκες, αλλά οι δικές τους μητρικές γραμμές κάποια στιγμή διακόπηκαν (π.χ. αν έκαναν μόνο γιους), με αποτέλεσμα να μην επιβιώσει το δικό τους μιτοχονδριακό DNA μέχρι σήμερα.

Έτσι η επίκληση της «Μιτοχονδριακής Εύας» από κύκλους που εμφορούνται από έναν επιφανειακό ζηλωτισμό, στερείται επιστημονικής ακρίβειας και οδηγεί σε λογικά άτοπα.

Ε. Το ζήτημα της μακροβιότητας των πρώτων ανθρώπων (όπως αναφέρονται στη Γένεση της Βίβλου, π.χ. ο Μαθουσάλας που έζησε 969 έτη) είναι ένα θέμα που προσεγγίζεται με πολύ διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την οπτική γωνία: τη θεολογική, την επιστημονική ή την ιστορική/φιλολογική.

Πολλοί μελετητές υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι άνθρωποι ήταν πιο κοντά στη "δημιουργία", έχοντας ένα DNA απαλλαγμένο από τις συσσωρευμένες μεταλλάξεις και τις ασθένειες που γνωρίζουμε σήμερα.

Η μακροβιότητα θεωρείται ευλογία για τον γρήγορο πληθυσμό της Γης και τη μεταφορά της προφορικής παράδοσης και της γνώσης από γενιά σε γενιά.

Μια δημοφιλής θεωρία υποστηρίζει ότι οι συνθήκες στη Γη πριν από τον Κατακλυσμό ήταν ριζικά διαφορετικές.

Υπήρχε ένα στρώμα υδρατμών στην ατμόσφαιρα που φιλτράριζε τις επιβλαβείς υπεριώδεις ακτινοβολίες (UV), οι οποίες επιταχύνουν τη γήρανση.

Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι η έννοια του "έτους" ήταν διαφορετική (π.χ. βασισμένη στους σεληνιακούς κύκλους). Αν διαιρέσουμε τα έτη του Μαθουσάλα με το 12, προκύπτει μια πιο "γήινη" ηλικία περίπου 80 ετών, αν και αυτό δεν εφαρμόζεται εύκολα σε όλες τις βιβλικές αναφορές.

Από την πλευρά της βιολογίας, η γήρανση εξηγείται μέσω της φθοράς των τελομερών (τα άκρα των χρωμοσωμάτων) και του οξειδωτικού στρες.

Σήμερα, το ανώτατο βιολογικό όριο του ανθρώπου θεωρείται τα 120-125 έτη. Η επιστήμη δεν έχει βρει αποδείξεις ότι ο ανθρώπινος οργανισμός μπορούσε ποτέ να λειτουργήσει για αιώνες, καθώς η κυτταρική διαίρεση έχει συγκεκριμένα όρια (όριο Hayflick).

ΣΤ. Η εμμονή σε επιστημονικά αναχρονιστικά σχήματα και ο τυφλός ζηλωτισμός δεν προασπίζουν την Ορθοδοξία· αντιθέτως, παρέχουν επιχειρήματα στους πολέμιους της Πίστεως. Η Θεία Αποκάλυψη και η Επιστήμη είναι δύο παράλληλες οδοί αναζήτησης της αλήθειας που δεν συγκρούονται, αρκεί η καθεμία να παραμένει στο πεδίο της.

Ας παύσουν οι θεολογούντες να αυθαιρετούν επί της Φυσικής, της Βιολογίας, της Βιοχημείας, της ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ, της Παλαιοντολογίας και της Αστρονομίας και ας περιοριστούν στον σαφή ΟΡΙΟΘΕΤΗΜΕΝΟ χώρο, όπου πρέπει να κινούνται,. Ας αφήσουν την έρευνα του κτιστού κόσμου στους ειδήμονες, όπως ορίζει η λογική και η πνευματική σύνεση. Ας έχουν υπόψη τους ότι φωτισμένες προσωπικότητες της Εκκλησίας, όπως ο Μάξιμος ο Ομολογητής, είχαν επισημάνει πως ο κόσμος διέπεται από αυτόνομους φυσικούς νόμους («λόγους των όντων»). Η «πνευματική σύνεση» επιτάσσει, λοιπόν, τον περιορισμό κάθε πεδίου στον δικό του οριοθετημένο χώρο, διασφαλίζοντας έτσι την ακεραιότητα της επιστημονικής αλήθειας, και, ταυτόχρονα, το κύρος της πνευματικής αναζήτησης.