Περί τῶν βιβλίων τοῦ Τρεμπέλα: «Μυστικισμός - Ἀποφατισμός - Καταφατική Θεολογία».

 

Εισαγωγικά. 

Στην ηλεκτρονική διεύθυνση

https://analogion.gr/logos/theology/454-agioreites-trempelas-1975

δημοσιεύεται κείμενο με  τίτλο: ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΕΞ ΑΓΙΟΡΕΙΤΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ» [Περί τῶν βιβλίων τοῦ Τρεμπέλα: «Μυστικισμός - Ἀποφατισμός - Καταφατική Θεολογία»]

Το κείμενο αυτό είναι μια σημαντική Έκθεση Αγιορειτών μοναχών που γράφτηκε το 1975 στο Άγιο Όρος. Συνδέεται κυρίως με τον μοναχό και μετέπειτα ηγούμενο Βασίλειο Γοντικάκη και γράφτηκε ως απάντηση στο βιβλίο του θεολόγου Παναγιώτη  Τρεμπέλα  με τίτλο Μυστικισμός – Αποφατισμός – Καταφατική Θεολογία.

Η έκθεση αυτή θεωρείται πολύ σημαντική, γιατί σηματοδότησε μια αλλαγή στην ελληνική θεολογία. Πολλοί θεολόγοι άρχισαν να στρέφονται περισσότερο προς την πατερική παράδοση και την πνευματική εμπειρία της Ορθοδοξίας, αντί για μια καθαρά ακαδημαϊκή και δυτικότροπη προσέγγιση.

 

2. Η σχέση θεολογίας και πνευματικής ζωής

Ένα βασικό σημείο της κριτικής των Αγιορειτών είναι ότι η θεολογία δεν μπορεί να είναι μόνο επιστημονική μελέτη βιβλίων. Κατά τη γνώμη τους, ο Τρεμπέλας αντιμετώπιζε τη θεολογία κυρίως ως ακαδημαϊκή γνώση και ανάλυση ιδεών.

Οι Αγιορείτες όμως τονίζουν ότι η θεολογία συνδέεται άμεσα με την πνευματική ζωή. Θεολόγος δεν είναι μόνο αυτός που γνωρίζει πολλά βιβλία, αλλά αυτός που ζει την εμπειρία της σχέσης με τον Θεό μέσα από την προσευχή, την άσκηση και τη ζωή της Εκκλησίας.

 

3. Η υπεράσπιση του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη

Ο Παναγιώτης Τρεμπέλας αμφισβήτησε την αυθεντικότητα των κειμένων που αποδίδονται στον Άγιο  Διονύσιο  τον  Αρεοπαγίτη. Σύμφωνα με την κριτική που έχει αναπτυχθεί στη δυτική θεολογία, τα κείμενα αυτά πιθανότατα δεν γράφτηκαν από το πρόσωπο της αποστολικής εποχής, αλλά εμφανίστηκαν αρκετούς αιώνες αργότερα, περίπου τον 6ο αιώνα. Επίσης υποστηρίζεται ότι το περιεχόμενό τους παρουσιάζει επιρροές από τη φιλοσοφία, ιδιαίτερα από τον νεοπλατωνισμό. Για τον λόγο αυτόν αρκετοί δυτικοί μελετητές θεωρούν ότι τα έργα αυτά δεν είναι ιστορικά αυθεντικά ως προς τον συγγραφέα τους, αλλά προέρχονται από έναν μεταγενέστερο χριστιανό συγγραφέα που χρησιμοποίησε το όνομα του Αρεοπαγίτη.

 

4. Η χρήση της φιλοσοφίας στην θεολογία

Σχετικά με τη χρήση φιλοσοφικών όρων, οι Αγιορείτες εξηγούν ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας συχνά χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα της ελληνικής φιλοσοφίας. Για παράδειγμα, όροι που σχετίζονται με τη σκέψη του φιλοσόφου Πλωτίνος χρησιμοποιήθηκαν για να εκφραστούν θεολογικές αλήθειες.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Πατέρες υιοθέτησαν τη φιλοσοφία ως έχει. Αντίθετα, χρησιμοποίησαν τη φιλοσοφική γλώσσα ως εργαλείο για να εκφράσουν το μήνυμα της χριστιανικής αποκάλυψης.

 

5. Ο αποφατισμός ως εμπειρία

Ένα ακόμη σημείο διαφωνίας αφορά τον αποφατισμό, δηλαδή την ιδέα ότι ο Θεός δεν μπορεί να περιγραφεί πλήρως με ανθρώπινες έννοιες και λέξεις. Ο Τρεμπέλας τον αντιμετώπιζε κυρίως ως μια θεολογική θεωρία που μπορεί να μελετηθεί και να αναλυθεί. Οι Αγιορείτες όμως υποστηρίζουν ότι ο αποφατισμός είναι κυρίως πνευματική εμπειρία. Δηλαδή ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε μια βαθιά σχέση με τον Θεό, όπου η λογική δεν αρκεί για να περιγράψει αυτό που βιώνει.

 

6. Η υπεράσπιση του Συμεών του Νέου Θεολόγου

Μεγάλη συζήτηση έγινε και γύρω από τον Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Ο Τρεμπέλας είχε εκφράσει επιφυλάξεις για τις έντονες πνευματικές εμπειρίες που περιγράφει ο άγιος, όπως τα δάκρυα και το φως που βλέπουν οι άγιοι στην προσευχή.

Οι Αγιορείτες απαντούν ότι αυτές οι εμπειρίες δεν είναι ψυχολογικές καταστάσεις ή συναισθηματικές υπερβολές. Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, πρόκειται για πραγματική εμπειρία της χάρης του Θεού. Το λεγόμενο «άκτιστο φως» θεωρείται η ίδια η θεία ενέργεια που φανερώνεται στον άνθρωπο, ενώ τα δάκρυα θεωρούνται σημάδι βαθιάς πνευματικής συγκίνησης και μεταμόρφωσης.

 

7. Η έννοια της θέωσης

Οι Αγιορείτες τονίζουν ότι ο σκοπός της χριστιανικής ζωής είναι η θέωση. Δηλαδή ο άνθρωπος καλείται να ενωθεί με τον Θεό και να μεταμορφωθεί από τη χάρη Του.

Αυτό δεν είναι απλώς μια ηθική βελτίωση του χαρακτήρα, αλλά μια βαθιά αλλαγή της ίδιας της ύπαρξης του ανθρώπου.

 

8. Κριτική στη δυτική επίδραση

Η έκθεση ασκεί επίσης κριτική σε αυτό που ονομάζει «δυτική επίδραση» ή «ευσεβισμό». Με τον όρο αυτό εννοεί μια τάση που δίνει μεγαλύτερη σημασία στην ηθική συμπεριφορά και λιγότερη στην εμπειρία της χάρης και της ένωσης με τον Θεό.

Οι Αγιορείτες θεωρούν ότι η ορθόδοξη παράδοση δίνει έμφαση στην πνευματική μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα από τη ζωή της Εκκλησίας.

 

9. Η σημασία του κειμένου

Η παρέμβαση αυτή είχε μεγάλη επίδραση στη θεολογία στην Ελλάδα. Πολλοί θεολόγοι άρχισαν να μελετούν ξανά τους Πατέρες της Εκκλησίας και ιδιαίτερα τα έργα της Φιλοκαλία. Παράλληλα ενισχύθηκε η σύνδεση της θεολογικής μελέτης με την πνευματική εμπειρία της Εκκλησίας.

Παρά τη σκληρή κριτική, οι Αγιορείτες δηλώνουν ότι σέβονται το συνολικό έργο του Παναγιώτης Τρεμπέλας και αναγνωρίζουν τη συμβολή του στη θεολογική επιστήμη. Ωστόσο θεωρούν ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η προσέγγισή του απομακρύνεται από τη βιωματική και πατερική παράδοση της Ορθοδοξίας.