Ο π.Ιωάννης Ρωμανίδης για το προπατορικό αμάρτημα

 

Επιμέλεια κειμένου: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου 

Ο Ιωάννης Ρωμανίδης διατύπωσε μια ριζικά διαφορετική ανάγνωση του προπατορικού αμαρτήματος, εγκαταλείποντας τη δυτική ηθικιστική προσέγγιση υπέρ μιας θεραπευτικής και οντολογικής θεώρησης της ανθρώπινης κατάστασης. Η βασική του θέση συνοψίζεται σε μια απλή διαπίστωση: ο άνθρωπος δεν κληρονομεί ενοχή από τον Αδάμ, αλλά αρρώστια.

Σύμφωνα με τον Ρωμανίδη, η δυτική θεολογία  μετέτρεψε το προπατορικό αμάρτημα σε ένα δικαστικό πρόβλημα. Ο Αδάμ παρέβη έναν νόμο, ο Θεός θύμωσε, και η τιμωρία του θανάτου επιβλήθηκε σε όλη την ανθρωπότητα. Κάθε άνθρωπος γεννιέται λοιπόν ένοχος, χρεωμένος με μια αμαρτία που δεν διέπραξε, και η σωτηρία συνίσταται στην άφεση αυτής της ενοχής μέσω της θυσίας του Χριστού. Ο Ρωμανίδης απορρίπτει αυτή την εικόνα ως ξένη προς την πατερική παράδοση. Για τους Ορθόδοξους Πατέρες, η αμαρτία δεν είναι πρωτίστως παράβαση ηθικού κανόνα, αλλά αρρώστια της ύπαρξης, σκοτασμός του νού, διαταραχή της σχέσης με το Θεό. Ο Αδάμ, απομακρυνόμενος από τη ζωντανή επαφή με το Θεό, χαλάστηκε οντολογικά, και αυτή η χαλασμένη φύση —όχι η ενοχή— μεταβιβάζεται στους απογόνους του.

Η διαφορά είναι καθοριστική. Όταν η Δυτική θεολογία  μιλά για προπατορικό αμάρτημα, εννοεί μια κληρονομική ενοχή που καθιστά κάθε άνθρωπο δικαίως καταδικασμένο εκ γενετής. Όταν οι Ορθόδοξοι Πατέρες μιλούν για προπατορικό ή προγονικό αμάρτημα, εννοούν τις συνέπειες της πράξης του Αδάμ: τον θάνατο και τη φθορά που εισήλθαν στη φύση μας. Ο θάνατος για τον Ρωμανίδη δεν είναι τιμωρία που επιβάλλει ο Θεός για να ικανοποιηθεί η δικαιοσύνη Του, αλλά φυσικό αποτέλεσμα της αποκοπής από την πηγή της ζωής. Είναι ο εχθρός του Θεού, όργανο του Σατανά, που ο Χριστός ήρθε να καταστρέψει, όχι να εκπληρώσει. Ο άνθρωπος γεννιέται λοιπόν όχι ένοχος, αλλά άρρωστος — με μια φύση αδύναμη, θνητή, προσκολλημένη στα πάθη, ανίκανη να αγαπήσει αληθινά. Η σωτηρία δεν είναι συγχώρεση που ακυρώνει μια φανταστική ποινή, αλλά θεραπεία που αποκαθιστά την υγεία της ψυχής, φωτισμός του νου , μετοχή στη θεία ζωή.

Ο Ρωμανίδης χρησιμοποιούσε ένα απλό παράδειγμα για να κάνει τη διαφορά αντιληπτή. Ένας πατέρας που πίνει δηλητήριο δεν μεταβιβάζει στα παιδιά του την ενοχή της πράξης του, αλλά τις συνέπειες — τα παιδιά γεννιούνται με αδύναμο σώμα, προδιάθεση σε αρρώστιες, ίσως και με δηλητήριο στο αίμα τους. Δεν είναι τιμωρημένα, είναι θύματα. Έτσι ακριβώς και με τον Αδάμ: εμείς δεν τιμωρούμαστε για το δικό του φάουλ, πάσχουμε από τις συνέπειες της δικής του πτώσης. Αυτή η διάκριση αλλάζει ριζικά το νόημα της σωτηρίας. Αν το πρόβλημα είναι η ενοχή, τότε ο Χριστός είναι ο δικαστής που πληρώνει το πρόστιμο για να μας αθωώσει. Αν το πρόβλημα είναι η αρρώστια, τότε ο Χριστός είναι ο γιατρός που έρχεται να μας θεραπεύσει, να μας ενώσει ξανά με το Θεό, να μας κάνει «θεούς κατά χάριν».

Η κριτική του Ρωμανίδη στην Δυτική θεολογία  είναι αυστηρή. Θεωρεί ότι αυτή παρερμήνευσε τον Απόστολο Παύλο, εισάγοντας μια ψευδοηθικιστική φιλοσοφία επηρεασμένη από το νεοπλατωνισμό. Αγνόησε την εμπειρία των Πατέρων της Εκκλησίας, που γνώριζαν τη θέωση ως άμεση πραγματικότητα, και ανέπτυξε μια θεολογία βασισμένη σε λογικές κατηγορίες — ουσία, ύπαρξη, δικαιοσύνη — που οδήγησαν σε έναν Θεό-τιμωρό και σε έναν άνθρωπο-καταδικασμένο. Για τον Ρωμανίδη, αυτή η στροφή απομάκρυνε τη Δύση από την αληθινή χριστιανική εμπειρία, μετατρέποντας τη θρησκεία σε ηθικολογία και τη σωτηρία σε νομική συναλλαγή.

Η θεολογία του Ρωμανίδη επαναφέρει το κέντρο βάρους στην ιατρική διάσταση της σωτηρίας. Ο Χριστιανισμός δεν είναι σύστημα ηθικών κανόνων ούτε θεωρία για την άφεση αμαρτιών — είναι η θεραπευτική επιστήμη των ψυχών. Το Βάπτισμα δεν είναι απλώς συμβολική πράξη που σβήνει την ενοχή, αλλά θανάτωση του παλαιού ανθρώπου και γέννηση σε νέα ζωή. Η Θεία Κοινωνία δεν είναι ανταμοιβή για τους καλούς, αλλά φάρμακο αθανασίας. Η ασκητική παράδοση της Εκκλησίας —νηστεία, προσευχή, αγρυπνία— δεν είναι τρόποι να εξευμενίσουμε έναν θυμωμένο Θεό, αλλα θεραπευτικές ασκήσεις που αποκαθιστούν την υγεία του νοός. Ο σκοπός δεν είναι να αποφύγουμε την κόλαση, αλλά να θεωθούμε, να γίνουμε φορείς της αγάπης του Θεού στον κόσμο.

Συνοψίζοντας, ο Ρωμανίδης μας καλεί να δούμε τον άνθρωπο όχι ως ένοχο που χρειάζεται συγχώρεση, αλλά ως άρρωστο που χρειάζεται θεραπεία. Το προπατορικό αμάρτημα δεν είναι καταδίκη που κουβαλάμε από τον Αδάμ, αλλά αδυναμία που κληρονομούμε και που μπορούμε να ξεπεράσουμε μέσα στη ζωντανή σχέση με το Θεό. Η σωτηρία δεν είναι δικαστική απόφαση στον ουρανό, αλλά πραγματική μεταμόρφωση εδώ και τώρα — φωτισμός, θέωση, ζωή αιώνιος που αρχίζει από τη στιγμή που ενωνόμαστε με τον Χριστό.

Ρωμανίδης, Ιωάννης Σ. (2010). Το προπατορικόν αμάρτημα. Αθήνα: Πουρναράς.