Τα προβλήματα που δημιουργούνται απο τον νέο νόμο για τους ιδιωτικούς ναούς

 

 

Εισαγωγικά

Με τον νόμο που ψηφίσθηκε από την Ολομέλεια της Βουλής την 1η Αυγούστου 2025 και περιλαμβάνει διατάξεις αρμοδιότητας της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, με την επωνυμία: «Σύσταση νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου με την επωνυμία «Ελληνορθόδοξη Ιερά Βασιλική Αυτόνομη Μονή του Αγίου και Θεοβάδιστου όρους Σινά στην Ελλάδα», ρυθμίσεις θεμάτων αρμοδιότητας Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων, ενίσχυση της ασφάλειας στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, διατάξεις για τον αθλητισμό και λοιπές ρυθμίσεις», εισάγεται για πρώτη φορά ένα συνεκτικό, σαφές και λειτουργικό θεσμικό πλαίσιο για τη ρύθμιση των ιδιωτικών χώρων λατρείας.

Ειδικότερα, το άρθρο 31 του εν λόγω νομοθετήματος καθορίζει με κανονιστική ακρίβεια τις προϋποθέσεις ίδρυσης, λειτουργίας και εποπτείας ιδιωτικών λατρευτικών χώρων που εξυπηρετούν τις ανάγκες πιστών της κατ' άρθρο 3 του Συντάγματος Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστού.

Ο νέος νόμος για τους ιδιωτικούς ναούς παρουσιάστηκε ως μια προσπάθεια οργάνωσης και «θεσμικής τακτοποίησης» ενός πεδίου που μέχρι σήμερα λειτουργούσε με αποσπασματικούς κανόνες. Σύμφωνα με την αιτιολογία του, στόχος είναι η διασφάλιση της εκκλησιαστικής τάξης, η αποφυγή αυθαιρεσιών και η προστασία των πιστών από φαινόμενα σύγχυσης ή παραπλάνησης.

Ωστόσο, η πρακτική εφαρμογή της ρύθμισης εγείρει σοβαρά ερωτήματα. Η καθιέρωση υποχρεωτικής άδειας για τη λειτουργία ιδιωτικού ναού, η δυνατότητα ανάκλησής της με αόριστα κριτήρια και η σύνδεση της εκκλησιαστικής κρίσης με άμεσες διοικητικές συνέπειες δημιουργούν ένα νέο, αυστηρό πλαίσιο. Το πλαίσιο αυτό επηρεάζει όχι μόνο την εκκλησιαστική διοίκηση, αλλά και τον πυρήνα της θρησκευτικής ελευθερίας, την ασφάλεια δικαίου και την ισότητα μεταχείρισης.

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο εσωτερικές εκκλησιαστικές διαδικασίες. Αγγίζει θεμελιώδη δικαιώματα, τη σχέση Εκκλησίας και Πολιτείας, καθώς και τη συμβατότητα της ρύθμισης με το Σύνταγμα και το ευρωπαϊκό δίκαιο. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται νηφάλια και συστηματική εξέταση των προβλημάτων που ανακύπτουν, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο.

 Το πρώτο πρόβλημα που προκύπτει, εξετάζοντας τον νόμο, είναι αν ένας μη εγκαινιασμένος λατρευτικός χώρος, θεωρείται ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΝΑΟΣ.  Σύμφωνα με την υπάρχουσα νομολογία τέτοιος χώρος δεν έχει την βασική εκκλησιαστική  προϋπόθεση της πλήρους εκκλησιαστικής αναγνώρισης ως ιερός ναός ,(που είναι τα θυρανοίξια ή τα εγκαίνια)  και στερείται της πνευματικής και λειτουργικής ισχύος που αποκτά ένας κανονικά εγκαινιασμένος ναός.

1. Συνταγματικά Προβλήματα

1.1 Περιορισμός της θρησκευτικής ελευθερίας

Το άρθρο 13 του Συντάγματος προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία και το δικαίωμα άσκησης λατρείας, ατομικά και συλλογικά.

Η νέα ρύθμιση προβλέπει ότι για να λειτουργήσει ένας ιδιωτικός χώρος λατρείας απαιτείται άδεια από τον Μητροπολίτη. Έτσι, ένα συνταγματικό δικαίωμα μετατρέπεται ουσιαστικά σε προνόμιο που εξαρτάται από έγκριση.

Επιπλέον:

• Δεν είναι σαφές γιατί χρειάζεται τόσο αυστηρή διαδικασία.
• Υπάρχουν ήδη άλλοι νόμοι (ποινικοί και αστικοί) που μπορούν να αντιμετωπίσουν προβλήματα.
• Η πλήρης αναστολή της λατρείας μέχρι να δοθεί άδεια φαίνεται υπερβολική.

1.2 Θέμα ισότητας μεταξύ θρησκειών

Το Σύνταγμα αναγνωρίζει την Ορθόδοξη Εκκλησία ως «επικρατούσα», αλλά ταυτόχρονα κατοχυρώνει την ισότητα όλων απέναντι στον νόμο.

Η ρύθμιση φαίνεται να δημιουργεί διαφορετικό σύστημα αδειοδότησης:

• Ένα για τους Ορθόδοξους χώρους λατρείας.
• Ένα άλλο για Καθολικούς, Προτεστάντες, Μουσουλμάνους κ.λπ.

Αυτό μπορεί να δημιουργεί άνιση μεταχείριση και να έρχεται σε σύγκρουση με την ευρωπαϊκή αρχή της μη διάκρισης.

1.3 Η «πνευματική κρίση» του Μητροπολίτη

Η άδεια δίνεται και ανακαλείται με βάση την «πνευματική κρίση» του Μητροπολίτη.

Το πρόβλημα είναι ότι:

• Δεν ορίζεται τι ακριβώς σημαίνει «πνευματική κρίση».
• Δεν προβλέπεται υποχρεωτική αιτιολόγηση.
• Δεν ορίζεται προθεσμία για την απόφαση.
• Ο δικαστικός έλεγχος είναι περιορισμένος.

Αυτό δημιουργεί κίνδυνο αυθαιρεσίας και ανασφάλειας δικαίου.

---

2. Νομικά και Διοικητικά Προβλήματα

2.1 Το πρόβλημα με το Μητρώο

Για να θεωρείται νόμιμος ένας χώρος λατρείας, πρέπει να εγγραφεί σε ειδικό μητρώο.

Όμως δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

• Για πολεοδομική άδεια χρειάζεται εκκλησιαστική άδεια.
• Για εκκλησιαστική άδεια χρειάζεται νόμιμος χώρος.
• Ο χώρος δεν θεωρείται νόμιμος χωρίς πολεοδομική άδεια.

Έτσι, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να εγκλωβιστεί σε αδιέξοδο.

 

Εκκλησιαστικά και Κανονικά Ζητήματα

Υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας

Η ρύθμιση δίνει πολύ μεγάλη εξουσία στον Μητροπολίτη. Δεν περιορίζεται στην πνευματική εποπτεία, αλλά συνδέεται με κρατικές συνέπειες (διοικητικά μέτρα).

Έτσι:

• Η εκκλησιαστική κρίση αποκτά άμεσες νομικές συνέπειες.
• Η ισορροπία μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας γίνεται ασαφής.

Σύγχυση μεταξύ «κανονικού» και «νόμιμου»

Ο όρος «κανονικός» μπορεί να σημαίνει:

• Σύμφωνος με τους ιερούς κανόνες (εκκλησιαστικά).
• Σύμφωνος με τον νόμο του κράτους (νομικά).

Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παράδοξες καταστάσεις:

• Ένας χώρος να είναι εκκλησιαστικά αποδεκτός αλλά νομικά παράνομος.
• Ή το αντίστροφο.

 

 Πρακτικά και Κοινωνικά Προβλήματα

 Περιορισμός πρόσβασης

Η χρήση ιδιωτικού χώρου λατρείας επιτρέπεται μόνο σε συγκεκριμένα πρόσωπα που συνδέονται με τον ιδιοκτήτη.

Αυτό δημιουργεί ερωτήματα:

• Τι ισχύει για μοναστήρια σε ιδιωτική έκταση;
• Τι γίνεται σε παρεκκλήσια γηροκομείων;
• Επιτρέπονται εθελοντές ή επισκέπτες;

Η ασαφής διατύπωση μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικό αποκλεισμό.

 Οικονομική επιβάρυνση

Η διαδικασία μπορεί να απαιτεί:

• Πολεοδομικές τακτοποιήσεις.
• Νομική υποστήριξη.
• Χρονοβόρες διαδικασίες.

Για οικονομικά ασθενέστερους πολίτες, αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως έμμεση απαγόρευση.

 Ασάφεια για τη «δημόσια λατρεία»

Δεν είναι ξεκάθαρο τι σημαίνει «δημόσια λατρεία»:

• Απαγορεύεται η είσοδος μη συνδεδεμένων προσώπων;
• Απαγορεύονται οι δημόσιες προσκλήσεις;
• Πόσα άτομα θεωρούνται «δημόσια συνάθροιση»;

Η ασάφεια επιτρέπει διαφορετικές ερμηνείες και πιθανές αυθαιρεσίες.

 

 Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο

 Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης προστατεύει την ελευθερία θρησκείας και επιτρέπει περιορισμούς μόνο όταν είναι αναγκαίοι σε μια δημοκρατική κοινωνία.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), ερμηνεύοντας το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), έχει διαμορφώσει σαφείς αρχές σχετικά με την ίδρυση και λειτουργία χώρων λατρείας.

1. Η απαίτηση άδειας και η αρχή της αναλογικότητας

Το Δικαστήριο έχει δεχθεί ότι τα κράτη μπορούν να προβλέπουν σύστημα άδειας για χώρους λατρείας. Ωστόσο, αυτό επιτρέπεται μόνο εφόσον:

• Η ρύθμιση επιδιώκει θεμιτό σκοπό (π.χ. δημόσια τάξη, ασφάλεια).
• Το μέτρο είναι αναγκαίο σε μια δημοκρατική κοινωνία.
• Δεν επιβάλλει υπέρμετρο ή δυσανάλογο περιορισμό στη θρησκευτική ελευθερία.

Η περίπτωση  Ι.Μανουσάκη (1996)

Ήταν υπόθεση του Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου που αφορούσε τη θρησκευτική ελευθερία και την εφαρμογή της στην Ελλάδα. Το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση του Άρθρου 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κρίνοντας ότι οι ελληνικές αρχές επέβαλαν αδικαιολόγητους περιορισμούς στη λατρεία των Μαρτύρων του Ιεχωβά.

Κύρια στοιχεία

• Έτος απόφασης: 1996
• Δικαστήριο: Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
• Καταγγέλλουσα πλευρά: Μάρτυρες του Ιεχωβά στην Κρήτη
• Κύριο ζήτημα: Θρησκευτική ελευθερία – λειτουργία χώρων λατρείας
• Άρθρο που κρίθηκε: Άρθρο 9 ΕΣΔΑ

Ιστορικό και γεγονότα

Η υπόθεση ξεκίνησε όταν ο Ιωάννης Μανουσάκης και άλλοι Μάρτυρες του Ιεχωβά καταδικάστηκαν από ελληνικά δικαστήρια επειδή άνοιξαν χώρο λατρείας χωρίς την απαιτούμενη διοικητική άδεια. Η σχετική νομοθεσία προέβλεπε ότι απαιτείται προηγούμενη άδεια από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, ύστερα από γνώμη της τοπικής ορθόδοξης αρχής.

Απόφαση του Δικαστηρίου

Το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι το ελληνικό σύστημα αδειοδότησης, όπως εφαρμόστηκε, συνιστούσε δυσανάλογο περιορισμό της ελευθερίας θρησκείας. Ειδικότερα, έκρινε ότι οι καθυστερήσεις και η εξάρτηση της άδειας από τη γνώμη της επικρατούσας εκκλησίας αντέβαιναν στην υποχρέωση κρατικής ουδετερότητας και αμεροληψίας.

Επίδραση και σημασία

Η απόφαση Mανουσάκη  αποτέλεσε ορόσημο για τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με τη θρησκευτική ελευθερία. Οδήγησε την Ελλάδα να τροποποιήσει τη διοικητική πρακτική της για τους χώρους λατρείας και εδραίωσε την αρχή ότι οι κρατικές ρυθμίσεις δεν πρέπει να καθιστούν τη μειονοτική θρησκευτική άσκηση υπέρμετρα δύσκολη ή εξαρτώμενη από την έγκριση της επικρατούσας θρησκείας.

Έκρινε δηλ. ότι η απαίτηση προηγούμενης άδειας για λειτουργία χώρου λατρείας δεν είναι καθεαυτή αντίθετη στην ΕΣΔΑ. Όμως τόνισε ότι το σύστημα δεν πρέπει να λειτουργεί ως μηχανισμός έμμεσης απαγόρευσης ή αυθαίρετης παρεμπόδισης της λατρείας. Αν η διαδικασία είναι υπερβολικά αυστηρή, χρονοβόρα ή εξαρτάται από διακριτική ευχέρεια χωρίς σαφή κριτήρια, τότε παραβιάζεται το άρθρο 9.

Η αναλογικότητα σημαίνει ότι το κράτος οφείλει να επιλέγει το ηπιότερο μέτρο που αρκεί για την επίτευξη του σκοπού. Εάν η «τάξη» ή η «προστασία των πιστών» μπορεί να διασφαλιστεί με λιγότερο περιοριστικά μέσα, τότε μια αυστηρή και ανακλητή άδεια ενδέχεται να θεωρηθεί υπερβολική.

 

 Το πρόβλημα της «πνευματικής κρίσης»

Όταν μια άδεια χορηγείται ή ανακαλείται με βάση αόριστη «πνευματική κρίση», χωρίς σαφή νομικά κριτήρια και χωρίς υποχρέωση αιτιολόγησης, δημιουργείται σοβαρό ζήτημα συμβατότητας με την ΕΣΔΑ.

Συγκεκριμένα:

• Δεν είναι σαφές ποια αντικειμενικά στοιχεία λαμβάνονται υπόψη.
• Δεν προβλέπεται ελέγξιμη και συγκεκριμένη αιτιολόγηση.
• Περιορίζεται ή καθίσταται δυσχερής ο δικαστικός έλεγχος.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η άδεια μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο διακριτικής ευχέρειας χωρίς επαρκείς εγγυήσεις κατά της αυθαιρεσίας. Το ΕΔΔΑ έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η θρησκευτική ελευθερία αποτελεί θεμέλιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας και ότι οι περιορισμοί της πρέπει να ερμηνεύονται στενά.

Επομένως, εάν η «πνευματική κρίση» δεν συνοδεύεται από σαφή κριτήρια, διαφάνεια και δυνατότητα αποτελεσματικής προσφυγής, υπάρχει ουσιαστικός κίνδυνος η ρύθμιση να κριθεί δυσανάλογη και αντίθετη προς το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ.

 

 Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

Ο Χάρτης προστατεύει τόσο την ιδιωτική όσο και τη δημόσια εκδήλωση της θρησκείας.

Αν η ελληνική ρύθμιση:

• Περιορίζει την ιδιωτική λατρεία με υποχρεωτική άδεια,
• Και απαγορεύει πλήρως τη δημόσια λατρεία σε ιδιωτικό χώρο,

τότε ενδέχεται να εγείρονται ζητήματα συμβατότητας με το ευρωπαϊκό δίκαιο.

 

6. Προβλήματα Εφαρμογής

Δεν είναι σαφές:

• Ποιος ελέγχει την ορθή εφαρμογή από τις Μητροπόλεις.
• Πώς επιβάλλονται τα διοικητικά μέτρα.
• Ποιος διατάσσει ενδεχόμενη εκκένωση χώρου.
• Πώς συνδυάζεται ο νέος νόμος με άλλες ισχύουσες διατάξεις.

Η απουσία σαφών διαδικασιών δημιουργεί αβεβαιότητα και συγκρούσεις αρμοδιοτήτων.

Η νέα ρύθμιση για τους ιδιωτικούς χώρους λατρείας, παρά τις προθέσεις της, δημιουργεί σοβαρά ζητήματα:

• Πιθανή σύγκρουση με τη θρησκευτική ελευθερία.
• Έλλειψη σαφήνειας και δικαστικών εγγυήσεων.
• Υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας.
• Κίνδυνο άνισης μεταχείρισης και κοινωνικού αποκλεισμού.
• Ενδεχόμενη αντίθεση με το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Η προστασία των πιστών και της εκκλησιαστικής τάξης είναι θεμιτός στόχος. Όμως οι περιορισμοί στη θρησκευτική ελευθερία πρέπει να είναι σαφείς, αναγκαίοι και αναλογικοί. Διαφορετικά, δημιουργείται περισσότερη αβεβαιότητα από όση επιχειρείται να λυθεί.

ΠΗΓΕΣ

1.Η νέα θεσμική πρόβλεψη για τους ιδιωτικούς χώρους λατρείας στην Ελλάδα: Νομοκανονικές παρατηρήσεις https://www.lawspot.gr/nomika-nea/e-nea-thesmike-problepse-gia-tous-idiotikous-khorous-latreias-sten-ellada-nde-nea-thesmike-problepse-gia-tous-idiotikous-khorous-latreias-sten-ellada-nomokanonikes-paratereseisomokanonikes-paratereseis/

2. ΙΔΙΩΤΙΚΟΙ ΝΑΟΙ & ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΚΤΟΣ ΣΥΝΑΛΛΑΓΗΣ  

https://tzavellaslaw.gr/el/2020/04/05/%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CF%89%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%B9-%CE%BD%CE%B1%CE%BF%CE%B9-%CF%80%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%BF%CF%83-%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B1%CE%BB%CE%BB/

3. «Κα­θε­στώς ἱ­δρύ­σε­ως καί λει­τουρ­γί­ας ἰ­δι­ό­κτη­των ὀρ­θο­δό­ξων Να­ῶν ἐν­τός τῆς πε­ρι­ο­χῆς δι­και­ο­δο­σί­ας τῶν Ἱ­ε­ρῶν Μη­τρο­πό­λε­ων τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας τῆς Ἑλ­λά­δος με­τά τόν ν. 5224/2025»( https://ecclesiagreece.gr/ecclesiajoomla/index.php/el/iera-synodos/enkyklioi/ka-the-stos-hi-dry-se-os-kai-lei-tour-gi-as-i-di-o-kte-ton-or-tho-do-xon-na-on-en-tos-tes-pe-ri-o-ches-di-kai-o-do-si-as-ton-hi-e-ron-me-tro-po-le-on-tes-ek-kle-si-as-tes-hel-la-dos-me-ta-ton-n-5224-2025)

 4.ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΝΑΩΝ

http://www.digestaonline.gr/index.php/digestaonline/16-2015/41-2015-panag-naoi