Ο Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός και η σύνοδος της Φερράρας-Φλωρεντίας

 

Οι ησυχαστικές έριδες αποτέλεσαν την πρώτη φάση της μετέπειτα πάλης δύο άλλων ρευμάτων, που κατά τον 15ο αιώνα οδηγήθηκαν στη σύγκρουση. Όσον αφορά στο ρεύμα του ησυχασμού, ακολουθήθηκε από το μεγάλο αντιλατινικό ρεύμα που διαμορφώθηκε και εξαιτίας των ενωτικών προσπαθειών του 15ου αιώνα. Όπως το Άγιον Όρος εμπόδισε μια παρέμβαση της δυτικής θεολογίας στην ησυχαστική παράδοση της ανατολικής Εκκλησίας, έτσι και το αντιλατινικό αυτό ρεύμα αποσόβησε μια ένωση των Εκκλησιών που θα βασιζόταν σε μία ανορθόδοξη δογματική διδασκαλία. Η ανθενωτική κίνηση εκφράστηκε κυρίως στην εποχή του Μάρκου Ευγενικού με τη σύνοδο της Φερράρας–Φλωρεντίας, κατά τη διάρκεια της οποίας ο ίδιος αναδείχθηκε ως ο θερμότερος υποστηρικτής των ορθόδοξων δογματικών θέσεων.

Α. Ο Μάρκος ο Ευγενικός στη σύνοδο της Φερράρας–Φλωρεντίας

1. Η συμμετοχή της βυζαντινής αντιπροσωπείας
Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η’ Παλαιολόγος, λόγω της τουρκικής απειλής και για να εξασφαλίσει βοήθεια από τη Δύση, αποφάσισε να μετέχει στη σύνοδο του 1438 στη Φερράρα υπό τον Ευγένιο Δ’. Σ’ αυτήν μετείχε εκτεταμένη βυζαντινή αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον αυτοκράτορα και τον αδελφό του Δημήτριο, άρχοντες διαφόρων περιοχών, τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ, κληρικούς, λογίους και ιεράρχες, μεταξύ των οποίων διακρίνονταν ο Νικαίας Βησσαρίων, ο Ηρακλείας Αντώνιος και ο Εφέσου Μάρκος ο Ευγενικός.

2. Το δογματικό ζήτημα του Filioque
Το πρώτο προς συζήτηση ζήτημα ήταν η προσθήκη του Filioque στο Σύμβολο της Πίστης. Η δυτική θεολογία διέφερε από την ανατολική, ειδικά στο δόγμα της Αγίας Τριάδας. Ο Μάρκος δήλωσε άμεσα την αντίθεσή του και ζήτησε την ανάγνωση των όρων των οικουμενικών συνόδων για να διασφαλιστεί ότι η σύνοδος δεν θα παρεκτραπεί από την ορθή παράδοση.

3. Η αντίδραση των Λατίνων και η ρητορική δεινότητα του Μάρκου
Η δυτική αντιπροσωπεία αντέδρασε έντονα, θεωρώντας την ανάγνωση των συνοδικών όρων σκανδαλώδη. Παρ’ όλα αυτά, οι όροι διαβάστηκαν σχολιαζόμενοι από τον Μάρκο, ο οποίος εντυπωσίασε όλους με τη ρητορική του δεινότητα και τη θεολογική του γνώση.

4. Η στάση του Μάρκου και οι προσπάθειες των Λατίνων
Ο Μάρκος παρέμεινε αμετάπειστος παρά τις προσπάθειες των Λατίνων να θεμελιώσουν θεολογικά το Filioque. Υπερασπίστηκε με ζήλο τα ορθόδοξα δόγματα, δίνοντας παράδειγμα αφοσίωσης και εμμονής στη δογματική αλήθεια.

5. Η μεταφορά της συνόδου στη Φλωρεντία και η απομόνωση του Μάρκου
Το 1439 η σύνοδος μεταφέρθηκε στη Φλωρεντία λόγω υποσχέσεων οικονομικής στήριξης και ευκολότερης πίεσης στους Βυζαντινούς. Εκεί οι δύο πλευρές προχώρησαν σε συμβιβασμούς για το Filioque, ενώ ο Μάρκος σιώπησε και απομονώθηκε, αρνούμενος να υπογράψει τον όρο της συνόδου.

6. Η γενικότερη στάση και η θεολογική προσέγγιση του Μάρκου
Ο Μάρκος δεν ήταν αντίπαλος της ένωσης, αλλά προσέγγιζε το θέμα με ειρηνική και διαλεκτική στάση. Επιδίωκε την αλήθεια και την ομονοία, γνώριζε τη χριστιανική διδασκαλία και δεν ανεχόταν παραχάραξη της πίστης. Θεωρούσε ότι κάθε παραχώρηση στα θέματα του δόγματος βλάπτει την ακεραιότητα της πίστης και έβλεπε τις δύο Εκκλησίες ως αδελφές, επιδιώκοντας τη συμφιλίωση και την καταλλαγή.

---

Β. Οι δογματικές διαφορές μεταξύ Ανατολής και Δύσης

1. Η διαφορά στη θεολογία της Αγίας Τριάδας
Η ανατολική θεολογία έθετε ως βάση τα τρία πρόσωπα της Τριάδας, ενώ η δυτική τη θεότητα ενότητας. Η διαφορά αυτή οδήγησε στη μονόπλευρη αλλοίωση του Συμβόλου της Πίστης από τη Δύση.

2. Η ευχαριστιακή πρακτική και το παπικό πρωτείο
Οι διαφορές αφορούσαν τον καθαγιασμό των τιμίων δώρων και την αποδοχή του παπικού πρωτείου. Οι Ανατολικοί δεν υποχώρησαν στα θέματα αυτά, ενώ συμφώνησαν με τους Δυτικούς για το καθαρτήριο και την τελική κρίση των ψυχών.

---

Γ. Η στάση του Μάρκου στην οικουμενική σύνοδο

1. Η υπεράσπιση της ορθόδοξης πίστης
Ο Μάρκος παρέμεινε αμετάπειστος και δεν υπέγραψε συμβιβαστικούς όρους. Φρόντιζε να τηρεί την ορθή διδασκαλία και να προστατεύει την ακεραιότητα της πίστης.

2. Η ειρηνική και διαλεκτική προσέγγιση
Παρά τις διαφορές, έβλεπε τις δύο Εκκλησίες ως αδελφές και επιδίωκε την αποκατάσταση της συμφιλίωσης. Χρησιμοποιούσε παραδείγματα και πατερικά χωρία για να πείσει τους Λατίνους, χωρίς όμως να παραχωρεί τα ορθόδοξα δόγματα.

3. Η θεολογική σημασία της στάσης του
Η στάση του Μάρκου αποτελεί παράδειγμα για τον θεολογικό και οικουμενικό διάλογο, θέτοντας δύο βασικούς άξονες: την αντικειμενική εύρεση της αλήθειας και την ομόνοια των Εκκλησιών.

Δ. Η στάση του Μάρκου ως παράδειγμα θεολογικού και οικουμενικού διαλόγου

1. Η επιδίωξη της αντικειμενικής αλήθειας
Ο Μάρκος ο Ευγενικός υποστήριξε τη θέση ότι ο διάλογος μεταξύ των Εκκλησιών πρέπει να έχει ως πρώτο στόχο την αναζήτηση της αλήθειας και όχι την επίτευξη συμβιβασμών που θα αλλοίωναν τη διδασκαλία. Για αυτό:

• Ανέλυε με ακρίβεια τους όρους των οικουμενικών συνόδων και τους σχολίαζε για να γίνει σαφές το θεολογικό πλαίσιο.
• Δεν δέχονταν παραχωρήσεις σε θέματα δόγματος, θεωρώντας ότι οποιαδήποτε υποχώρηση θα έβλαπτε την ακεραιότητα της πίστης και την παράδοση της Εκκλησίας.
• Τόνιζε ότι η ορθή διδασκαλία δεν είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης, αλλά βάση για κάθε θεολογικό διάλογο.

2. Η προώθηση της ομόνοιας των Εκκλησιών
Παρά τη σταθερή του αντίσταση σε δογματικές παραχωρήσεις, ο Μάρκος δεν ήταν εχθρικός απέναντι στη Δύση. Η στάση του απέδειξε ότι:

• Οι Εκκλησίες, παρά τις διαφορές τους, μπορούν να βλέπουν η μία την άλλη ως αδελφές και να επιδιώκουν τη συμφιλίωση.
• Η ομόνοια δεν σημαίνει αδιαφορία για τη διδασκαλία, αλλά συνεργασία στη βάση της αλήθειας για την ειρήνη και την ενότητα της Εκκλησίας.
• Μέσα από την παραμονή του στη Φλωρεντία και την απομόνωσή του, έδειξε ότι η πίστη στην αλήθεια και η ειρηνική στάση μπορούν να συνυπάρξουν με σθεναρή αντίσταση σε λανθασμένες δογματικές θέσεις.

3. Δύο βασικοί άξονες της στάσης του Μάρκου
Η θεολογική προσέγγιση του Μάρκου συνοψίζεται σε δύο βασικούς άξονες:

1. Αντικειμενική εύρεση της αλήθειας: Κάθε συζήτηση ή διάλογος πρέπει να οδηγεί στην κατανόηση και υπεράσπιση της αληθινής διδασκαλίας, χωρίς εκπτώσεις ή συμβιβασμούς που αλλοιώνουν το δόγμα.
2. Ομόνοια των Εκκλησιών: Η ένωση και η ειρήνη μεταξύ Ανατολής και Δύσης δεν επιτυγχάνεται με αναγκαστικές παραχωρήσεις, αλλά με σεβασμό στην αλήθεια και αδελφική συνεργασία, ώστε να οικοδομείται σταθερά η οικουμενική ενότητα.

4. Σημασία για τον θεολογικό διάλογο
Η στάση του Μάρκου αποτελεί πρότυπο για κάθε θεολογικό διάλογο, γιατί δείχνει ότι:

• Ο διάλογος πρέπει να σέβεται την ιστορική και πατερική παράδοση της Εκκλησίας.
• Η επιδίωξη της αλήθειας και η διατήρηση της ενότητας είναι δυνατόν να συνυπάρχουν.
• Οι διαφορές μεταξύ Εκκλησιών μπορούν να αντιμετωπίζονται με ήπιο, διαλεκτικό και θεολογικά τεκμηριωμένο τρόπο, χωρίς να υποχωρεί η πίστη.