ΜΙΑ ΕΚΛΑΙΚΕΥΜΕΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΔΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΤΟΡΟΝΤΟ

 

Έρευνα: πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Απαραίτητα  στοιχεία.

Δύο χρόνια μετά τη συγκρότηση του ΠΣΕ στο Άμστερνταμ, η Κεντρική Επιτροπή συνήλθε στο Τορόντο του Καναδά (8-15 Ιουλίου 1950) για να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Τι ακριβώς είναι το ΠΣΕ εκκλησιολογικά; Οι επικριτές του Συμβουλίου το κατηγορούσαν ότι επιδιώκει να γίνει μια «υπερ-εκκλησία» που θα υποκαταστήσει τις τοπικές Εκκλησίες. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, που είχε ήδη ενταχθεί στο Συμβούλιο, αντιμετώπιζε εσωτερικές πιέσεις να διασαφηνίσει τη σχέση της με μια οργάνωση που περιελάμβανε ετερόδοξες κοινότητες.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Οι αντιπροσωπείες της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου που συμμετείχαν στην Κεντρική Επιτροπή του ΠΣΕ στο Τορόντο και συνέβαλαν στη διαμόρφωση και την αποδοχή της δήλωσης αποτελούνταν από κορυφαίες θεολογικές και εκκλησιαστικές προσωπικότητες της εποχής. Οικουμενικό Πατριαρχείο Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εκπροσωπήθηκε από ιεράρχες και καθηγητές που έθεσαν τις βάσεις για τη μετέπειτα ορθόδοξη παρουσία στο Συμβούλιο: Μητροπολίτης Θυατείρων Γερμανός (Στρινόπουλος): Ήταν μία από τις κεντρικότερες μορφές της Οικουμενικής Κίνησης και εκ των Προέδρων του ΠΣΕ. Μητροπολίτης Εφέσου Χρυσόστομος (Κωνσταντινίδης): Τότε νεαρός θεολόγος (μετέπειτα Μητροπολίτης Μύρων και έπειτα Εφέσου), ο οποίος διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη σύνταξη του κειμένου. Καθηγητής Αμίλκας Αλιβιζάτος: Αν και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, συμμετείχε ενεργά και στις διεργασίες της πατριαρχικής αντιπροσωπείας λόγω του διεθνούς κύρους του στο Κανονικό Δίκαιο. Εκκλησία της Ελλάδος Η Εκκλησία της Ελλάδος εκπροσωπήθηκε κυρίως από διαπρεπείς καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, οι οποίοι είχαν οριστεί ως επίσημοι σύνεδροι: Καθηγητής Αμίλκας Αλιβιζάτος: Καθηγητής Κανονικού Δικαίου και Ποιμαντικής, εκ των κορυφαίων Ελλήνων θεολόγων με τεράστια συμβολή στις πρώτες δεκαετίες του ΠΣΕ. Καθηγητής Ιωάννης Καρμίρης: Καθηγητής Δογματικής, ο οποίος παρακολουθούσε στενά τα θεολογικά κείμενα για να διασφαλίσει ότι η Δήλωση θα ξεκαθάριζε πως το ΠΣΕ δεν είναι μια «Υπερ-εκκλησία» (κάτι που τελικά ενσωματώθηκε στο τελικό κείμενο). Καθηγητής Βασίλειος Ιωαννίδης: Καθηγητής Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης, με συστηματική παρουσία στα διεθνή θεολογικά fora της εποχής.

 

Τα βασικά σημεία της δηλωσης  Τορόντο 

Η Δήλωση του Τορόντο, με τίτλο «Η Εκκλησία, οι Εκκλησίες και το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών», ξεκίνησε με πέντε καθοριστικές αρνήσεις που οριοθέτησαν τι δεν είναι το ΠΣΕ:

Πρώτον, «το ΠΣΕ δεν είναι και δεν πρέπει ποτέ να γίνει υπερ-εκκλησία». Αυτή η διακήρυξη απέκλεισε κάθε ενδεχόμενο το Συμβούλιο να αποκτήσει εκκλησιαστική εξουσία πάνω στα μέλη του. Το ΠΣΕ δεν είναι Εκκλησία, αλλά εργαλείο των Εκκλησιών.

Δεύτερον, ο σκοπός του δεν είναι να διαπραγματευθεί ενώσεις μεταξύ Εκκλησιών — κάτι που ανήκει αποκλειστικά στις ίδιες τις Εκκλησίες — αλλά να φέρει τις Εκκλησίες σε ζωντανή επαφή και να προωθήσει τη μελέτη και συζήτηση των ζητημάτων της εκκλησιαστικής ενότητας.

Τρίτον, το ΠΣΕ «δεν μπορεί και δεν πρέπει να βασίζεται σε μια συγκεκριμένη αντίληψη για την Εκκλησία». Δεν προκαταλαμβάνει το εκκλησιολογικό πρόβλημα. Αυτό σήμαινε ότι η ένταξη στο Συμβούλιο δεν απαιτούσε από καμία Εκκλησία να αποδεχθεί την εκκλησιολογία μιας άλλης.

Τέταρτον, η ιδιότητα του μέλους δεν συνεπάγεται ότι μια Εκκλησία αντιμετωπίζει τη δική της αντίληψη για την Εκκλησία ως απλώς σχετική.

Πέμπτον, η ιδιότητα του μέλους δεν συνεπάγεται την αποδοχή μιας συγκεκριμένης διδασκαλίας για τη φύση της εκκλησιαστικής ενότητας.

Η Δήλωση του Τορόντο (1950) ήταν μια προσπάθεια του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών να βρει τρόπο ώστε η Ορθόδοξη Εκκλησία να συμμετέχει μαζί με Προτεστάντες και άλλους χριστιανούς, χωρίς να χρειάζεται να πει ότι αυτοί είναι «Εκκλησίες» με την πλήρη έννοια του όρου.  Αυτή η «λύση» δημιούργησε έναν οργανισμό που λέγεται «Συμβούλιο Εκκλησιών» αλλά δεν ξέρει τι σημαίνει «Εκκλησία». Σαν να φτιάχναμε ένα «Συμβούλιο Γιατρών» όπου συμμετέχουν και όσοι έχουν διαβάσει βιβλία ιατρικής αλλά δεν είναι γιατροί — και να λέμε «δεν χρειάζεται να θεωρούμε ο ένας τον άλλον γιατρό με την πλήρη έννοια».

Για την Ορθόδοξη Εκκλησία αυτό σημαίνει: Συμμετέχουμε σε έναν οργανισμό όπου η λέξη «Εκκλησία» χάνει το νόημά της. Αποδεχόμαστε ότι η ενότητα μπορεί να υπάρχει χωρίς κοινωνία στην αλήθεια. Η δική μας πίστη ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία μετατρέπεται από δογματική βεβαιότητα σε «προσωπική πεποίθηση που σεβόμαστε»

Η Σύνοδος της Κρήτης και η ΔΗΛΩΣΗ ΤΟΥ ΤΟΡΟΝΤΟ

Στο επίσημο κείμενό της Συνόδου  με τίτλο: «Σχέσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας προς τον λοιπόν χριστιανικόν κόσμον» και στην παράγραφο 19 γράφονται τα εξής:

«Αἱ Ὀρθόδοξοι Ἐκκλησίαι μέλη θεωροῦσιν ὡς ἀπαραίτητον ὅρον τῆς συμμετοχῆς αὐτῶν εἰς τὸ Π.Σ.Ἐ. τὴν θεμελιώδη διάταξιν τοῦ Καταστατικοῦ αὐτοῦ, συμφώνως πρός τήν ὁποίαν μέλη αὐτοῦ δύνανται νά εἶναι μόνον ἐκεῖνοι, οἵτινες πιστεύουσιν εἰς τόν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν ὡς Θεόν καί Σωτῆρα, κατά τάς Γραφάς, καί ὁμολογοῦσι τόν ἐν Τριάδι Θεόν, Πατέρα, Υἱόν καί Ἅγιον Πνεῦμα, κατά τό Σύμβολον Νικαίας-Κωνσταντινουπόλεως.

Εἶναι βαθειά πεποίθησις αὐτῶν ὅτι αἱ ἐκκλησιολογικαί προϋποθέσεις τῆς Δηλώσεως τοῦ Τορόντο (1950), “Ἡ Ἐκκλησία, αἱ Ἐκκλησίαι καί τό Παγκόσμιον Συμβούλιον τῶν Ἐκκλησιῶν”, ἀποτελοῦσι κεφαλαιώδη σημασίαν διά τήν ὀρθόδοξον συμμετοχήν εἰς τὸ Συμβούλιον.»

Με την αναφορά αυτή, η Σύνοδος της Κρήτης ουσιαστικά υπεραμύνεται της συμμετοχής των Ορθοδόξων στο ΠΣΕ, χρησιμοποιώντας τη Δήλωση του Τορόντο ως «ασπίδα».

Επομένως, η Σύνοδος της Κρήτης επικαλέστηκε το Τορόντο για να τονίσει ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία συμμετέχει στον διαχριστιανικό διάλογο χωρίς να κάνει εκπτώσεις στην πίστη της ότι αποτελεί τη «Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία».

Γιατί προκάλεσε αντιδράσεις;

Παρά την παραπάνω διευκρίνιση, η ρητή αναφορά στη Δήλωση του Τορόντο προκάλεσε έντονες θεολογικές συζητήσεις και αντιδράσεις, τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της Συνόδου (ορισμένες μάλιστα Τοπικές Εκκλησίες, όπως της Ρωσίας, της Βουλγαρίας, της Γεωργίας και της Αντιοχείας, τελικά δεν παρέστησαν στη Σύνοδο).

Οι επικριτές της αναφοράς υποστήριξαν ότι:

• Η έμμεση ή άμεση αποδοχή κειμένων του ΠΣΕ εισάγει μια «νέα εκκλησιολογία».
• Η χρήση του όρου «Εκκλησίες» για τις ετερόδοξες κοινότητες (έστω και μέσα από το πλαίσιο του Τορόντο) αποδυναμώνει την ορθόδοξη αποκλειστικότητα.

Αντίθετα, οι υποστηρικτές της Συνόδου τόνισαν ότι η αναφορά ήταν απαραίτητη για να ξεκαθαριστεί ότι η Ορθοδοξία δεν απομονώνεται, αλλά συνομιλεί με τον υπόλοιπο κόσμο υπό πολύ συγκεκριμένους, αυστηρούς και ήδη συμφωνημένους όρους.

Εκλαϊκευμένη κριτική της Δήλωσης του ΤΟΡΟΝΤΟ

Η μεγαλύτερη και πιο βαθιά παγίδα της Δήλωσης του Τορόντο βρίσκεται στην εκκλησιολογική σχετικοποίηση της Αλήθειας μέσω της διπλωματικής γλώσσας.

Αν έπρεπε να την απομονώσουμε σε μία φράση, η παγίδα είναι η εξής: Η Δήλωση επέτρεψε στα μέλη του ΠΣΕ να συνυπάρχουν, αναγνωρίζοντας ο ένας στον άλλον το δικαίωμα να αυτοαποκαλείται «Εκκλησία», χωρίς όμως να απαιτείται κοινή συμφωνία για το τι σημαίνει πραγματικά η λέξη «Εκκλησία».

Αυτή η κεντρική παγίδα αναλύεται σε τρία συγκεκριμένα επίπεδα, τα οποία εξηγούν γιατί πολλοί Ορθόδοξοι θεολόγοι μιλούν για «θεολογική νάρκωση»:

Α. Το κείμενο λέει ότι κανένα μέλος δεν υποχρεούται να αναγνωρίσει τα άλλα μέλη ως «Εκκλησίες στην αληθινή και πλήρη έννοια».  Ενώ αυτό ακούγεται ως προστασία για την Ορθοδοξία (ώστε να μην αναγνωρίσει τους Προτεστάντες ως πραγματική Εκκλησία), στην πραγματικότητα δημιουργεί έναν χώρο όπου η ίδια η έννοια της Εκκλησίας υποβαθμίζεται. Αν κάθεσαι στο ίδιο τραπέζι ενός οργανισμού που λέγεται «Συμβούλιο Εκκλησιών», αλλά αποδέχεσαι ότι οι διπλανοί σου μπορεί να μην είναι καν Εκκλησία (ή αυτοί να θεωρούν εσένα απλώς ένα «κομμάτι» της Εκκλησίας), τότε αποδέχεσαι τη χρήση της λέξης «Εκκλησία» ως έναν απλό κοινωνιολογικό τίτλο και όχι ως τη μοναδική, σωστική κιβωτό.

Β. Στην Ορθόδοξη θεολογία, η Αλήθεια είναι απόλυτη, ιστορικά αποκαλυμμένη και βιώνεται ως πληρότητα. Το Τορόντο δημιούργησε ένα πλουραλιστικό μοντέλο όπου όλες οι απόψεις είναι ισότιμες. Όταν η Ορθόδοξη Εκκλησία καταθέτει τη μαρτυρία της ότι «Εγώ είμαι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία», μέσα στο περιβάλλον του Τορόντο αυτή η δήλωση δεν αντιμετωπίζεται ως η αντικειμενική αλήθεια, αλλά ως η «ιδιαιτερότητα» ή η «υποκειμενική πεποίθηση» των Ορθοδόξων. Έτσι, η δογματική βεβαιότητα υποβιβάζεται σε μια «θρησκευτική άποψη» ανάμεσα σε δεκάδες άλλες.

Γ. Η μεγαλύτερη παγίδα είναι ότι το Τορόντο νομιμοποίησε τη διαίρεση παρουσιάζοντάς την ως κάτι σχεδόν φυσιολογικό. Υποσχόμενο έναν «ασφαλή χώρο» όπου κανείς δεν θα πιέσει κανέναν να αλλάξει πίστη, το ΠΣΕ αφαίρεσε το κίνητρο για τον πραγματικό σκοπό του διαλόγου: την επιστροφή στην κοινή, αδιαίρετη πίστη των πρώτων αιώνων. Όταν όλοι είναι «ασφαλείς» και κανείς δεν ελέγχεται για τις αιρέσεις ή τις θεολογικές του αποκλίσεις, ο διάλογος σταματά να αναζητά την Αλήθεια και μετατρέπεται σε ένα αέναο διπλωματικό φόρουμ (έναν εκκλησιολογικό αγνωστικισμό), όπου η ειρηνική συνύπαρξη έγινε πιο σημαντική από τη δογματική ακρίβεια.

Η παγίδα του Τορόντο ήταν ότι έδωσε στην Ορθοδοξία ένα «πιστοποιητικό» ότι δεν κινδυνεύει η πίστη της εντός του Συμβουλίου, αλλά το τίμημα αυτού του πιστοποιητικού ήταν η αποδοχή ενός περιβάλλοντος όπου η ίδια η έννοια της μίας και μοναδικής Αλήθειας είχε ήδη τεθεί στο περιθώριο.

Μια φανταστική ιστορία

Για να καταλάβουμε το μέγεθος της παγίδας  ας παρουσιάσουμε  μια φανταστική ιστορία που αφορά  μια κληρονομιά.

Υπάρχει μια  γνήσια, αληθινή  διαθήκη που άφησε ένας πατέρας (ο Χριστός) στα παιδιά του. Αυτή η διαθήκη λέει ποιος κληρονομεί το σπίτι. Εσύ (η Ορθοδοξία) κρατάς στα χέρια σου το αυθεντικό χαρτί, σφραγισμένο και υπογεγραμμένο.

Ξαφνικά, εμφανίζονται άλλοι δέκα άνθρωποι (οι ετερόδοξοι/αιρέσεις). Ο καθένας κρατάει από ένα φωτοαντίγραφο:Ο ένας έχει σβήσει μερικές σειρές. Ο άλλος έχει προσθέσει δικές του λέξεις. Ο τρίτος έχει αλλάξει τελείως το νόημα.

Όλοι μαζί μαζεύεστε σε ένα γραφείο (το ΠΣΕ) για να λύσετε το θέμα. Επειδή όμως όλοι φωνάζουν, ο δικηγόρος του γραφείου σού φέρνει να υπογράψεις ένα χαρτί (τη Δήλωση του Τορόντο) που λέει: «Υπέγραψε εδώ για να έχουμε ησυχία. Το χαρτί αυτό λέει ότι δεν είσαι υποχρεωμένος να παραδεχτείς ότι τα δικά τους χαρτιά είναι αληθινά. Εσύ μπορείς να πιστεύεις ότι μόνο το δικό σου είναι το γνήσιο».

Εσύ υπογράφεις, κάθεσαι στην καρέκλα σου και ηρεμείς. Πού είναι η τεράστια παγίδα;

Η παγίδα είναι ότι με αυτό το χαρτί δέχτηκες 3 πράγματα χωρίς να το καταλάβεις:

1. Με το να κάθεσαι στο ίδιο γραφείο και να υπογράφεις κοινά χαρτιά, δέχεσαι ότι οι παραποιημένες διαθήκες των άλλων έχουν το δικαίωμα να εξετάζονται δίπλα στη δική σου. Η γνησιότητα του δικού σου χαρτιού χάνει την ισχύ της, αφού αντιμετωπίζεται σαν «μία από τις πολλές εκδοχές».

2. Μέσα σε αυτό το γραφείο, αν σηκωθείς και πεις: «Αυτό είναι το μόνο αληθινό έγγραφο, τα δικά σας είναι πλαστά», ο δικηγόρος και οι άλλοι θα σου πουν: «Μα τι αγενής που είσαι! Εδώ υπογράψαμε να σεβόμαστε ο ένας την άποψη του άλλου. Κράτα τη γνώμη σου για τον εαυτό σου και μην μας προσβάλλεις». Έτσι, η αλήθεια υποβιβάζεται σε μια απλή ξεροκεφαλιά.

3. Ο σκοπός σου όταν πήγες εκεί ήταν να τους δείξεις το γνήσιο χαρτί για να καταλάβουν το λάθος τους και να σωθούν. Με το Τορόντο όμως, όλοι βολεύτηκαν. Οι άλλοι νιώθουν σίγουροι με τα πλαστά τους χαρτιά (αφού κανείς δεν τους ελέγχει) κι εσύ νιώθεις σίγουρος με το δικό σου. Η αναζήτηση της μίας αλήθειας σταμάτησε και απλώς πίνετε καφέ μαζί.

Η παγίδα του Τορόντο ήταν ότι αντάλλαξε την Αλήθεια με την Ευγένεια. Σου επέτρεψε να λες ότι έχεις δίκιο, αρκεί να μην ενοχλείς αυτούς που έχουν άδικο.

Επίλογος

Η αποδοχή των προϋποθέσεων της «Δηλώσεως του Τορόντο (1950)» στο κείμενο για τις σχέσεις με τον λοιπό χριστιανικό κόσμο (παρ. 19), αποτελεί ευθεία προσβολή της διαχρονικής Πατερικής Παραδόσεως.

Με την υιοθέτηση του Τορόντο, η Σύνοδος αποδέχθηκε τη θέση ότι υπάρχουν «στοιχεία της αληθούς Εκκλησίας» εκτός των ορίων της Ορθοδοξίας. Για την ορθόδοξη δογματική, αυτό αποτελεί παραλογισμό: η Εκκλησία είναι Μία και Αδιαίρετη, δεν τεμαχίζεται και δεν σκορπίζεται. Η αίρεση δεν είναι Εκκλησία, και η απόδοση αυτού του όρου σε ετερόδοξες κοινότητες συνιστά δογματική συνθηκολόγηση και εισαγωγή μιας διπλής γλώσσας.

Παράλληλα, το κείμενο νομιμοποιεί έμμεσα τη δυτική «Θεωρία των Κλάδων» και την εκκλησιολογία των ελλιπών Εκκλησιών. Αντί να προβληθεί η Ορθοδοξία ως η μοναδική και πλήρης κιβωτός σωτηρίας, έγινε αποδεκτή η προτεσταντική αντίληψη ότι η Εκκλησία του Χριστού είναι ένας αόρατος χώρος και ότι οι επιμέρους ομολογίες κατέχουν απλώς τμήματα της αλήθειας που πρέπει να επανενωθούν.

Η δικαιολογία ότι το Τορόντο εμποδίζει το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ) από το να γίνει «Υπερ-Εκκλησία» καταρρίπτεται από την πράξη. Το ΠΣΕ λειτουργεί ως τέτοια, εξισώνοντας τα μυστήρια και προωθώντας τη διολίσθηση από τη δογματική μοναδικότητα στη συγκρητιστική συμπεριληπτικότητα. Αντί ο διάλογος να στοχεύει στην επιστροφή των πλανηθέντων στην Αλήθεια, η Κρήτης περιέβαλε με συνοδικό κύρος τη λογική της απλής συνύπαρξης, αμβλύνοντας τα δογματικά αισθητήρια.

Η Σύνοδος της Κρήτης απέτυχε στο βασικότερο έργο μιας αληθινής Συνόδου: να οριοθετήσει την Αλήθεια από την Πλάνη. Προσπαθώντας να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, δεν έλυσε το πρόβλημα των σχέσεων με τους ετεροδόξους, αλλά μετέφερε την κρίση και τη διάσπαση στο εσωτερικό της ίδιας της Ορθοδοξίας.

ΠΗΓΗ.ΨΗΦΙΔΕΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ (Βιβλιογραφία εκεί)