Μπορούν να προστεθούν ΝΕΟΙ ΑΝΑΘΕΜΑΤΙΣΜΟΙ στο ΣΥΝΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ;

 

Πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανασίου

Το Συνοδικό της Ορθοδοξίας είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό κείμενο-μνημείο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το οποίο διαβάζεται πανηγυρικά την Κυριακή της Ορθοδοξίας, δηλαδή την πρώτη Κυριακή των Νηστειών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Ουσιαστικά, αποτελεί τη διακήρυξη της νίκης της Εκκλησίας απέναντι στις αιρέσεις και, κυρίως, την οριστική αναστήλωση των εικόνων.

Το κείμενο αυτό συντάχθηκε το 843 μ.Χ., αμέσως μετά τη λήξη της εικονομαχίας, με πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, του γιου της Μιχαήλ Γ' και του Πατριάρχη Μεθοδίου, επικυρώνοντας τις αποφάσεις της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου του 787 μ.Χ. Το Συνοδικό δεν είναι απλώς μια ιστορική αναφορά, αλλά μια βαθιά θεολογική ομολογία πίστεως που χωρίζεται συνήθως σε τρία μέρη: τα Εγκώμια, όπου επαινούνται οι Πατέρες της Εκκλησίας και οι Οικουμενικές Σύνοδοι, τους Μακαρισμούς, όπου εκφωνείται το «Αιωνία η μνήμη» για τους υπερασπιστές της πίστης, και τους Αναθεματισμούς, όπου καταδικάζονται ονομαστικά οι αιρετικοί και οι διδασκαλίες τους, όπως ο Αρειανισμός και η Εικονομαχία, που επιχείρησαν να νοθεύσουν την ορθόδοξη διδασκαλία.

Στην ερώτηση : «Μπορούν να προστεθούν ΝΕΟΙ ΑΝΑΘΕΜΑΤΙΣΜΟΙ στο ΣΥΝΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ;» η  απάντηση είναι θεωρητικά ναι, αλλά στην εκκλησιαστική πράξη αυτό συμβαίνει σπάνια και μόνο υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Το Συνοδικό της Ορθοδοξίας δεν είναι ένα "κλειστό" κείμενο που σφραγίστηκε οριστικά το 843 μ.Χ. μετά την αναστήλωση των εικόνων. Αντιθέτως, λειτουργεί ως ένας "ζωντανός" κατάλογος των αποφάσεων της Εκκλησίας ενάντια σε κάθε νέα διδασκαλία που θεωρείται ότι αλλοιώνει το δόγμα.

1. Η Ιστορική Εξέλιξη

Αν και το Συνοδικό ξεκίνησε για να καταδικάσει την Εικονομαχία, με το πέρασμα των αιώνων προστέθηκαν κεφάλαια για μεταγενέστερες διαμάχες. Για παράδειγμα:

1. 11ος αιώνας: Προσθήκη αναθεματισμών κατά του Ιωάννη Ιταλού (για πλατωνικές/φιλοσοφικές πλάνες).
2. 14ος αιώνας: Προσθήκη των αποφάσεων των Ησυχαστικών Συνόδων υπέρ του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά και κατά του Βαρλαάμ του Καλαβρού.

1. Η περίπτωση του Ιωάννη Ιταλού (11ος αιώνας)

Αυτή η προσθήκη ήταν εξαιρετικά σημαντική γιατί δεν αφορούσε μια καθαρά θεολογική λεπτομέρεια, αλλά τη σχέση Φιλοσοφίας και Πίστης.

Η Πλάνη: Ο Ιταλός προσπάθησε να ερμηνεύσει τα δόγματα χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τη λογική και την αρχαία ελληνική φιλοσοφία (Πλάτωνα, Αριστοτέλη).

Ο Αναθεματισμός: Το Συνοδικό καταδικάζει όσους δέχονται τις ιδέες των Ελλήνων φιλοσόφων ως μοναδική αλήθεια και όχι ως εργαλείο, καθώς και όσους πιστεύουν στην προύπαρξη των ψυχών ή στην αιωνιότητα της ύλης.

2. Η Ησυχαστική Έριδα (14ος αιώνας)

Αυτή είναι η τελευταία μεγάλη δογματική ενότητα που προστέθηκε στο Συνοδικό και θεωρείται η κορυφή της ορθόδοξης θεολογίας.

Η Πλάνη (Βαρλαάμ): Ισχυριζόταν ότι ο Θεός είναι τελείως απρόσιτος και ότι το Φως της Μεταμορφώσεως ήταν κάτι κτιστό (ένα οπτικό φαινόμενο που χάθηκε).

Η Ορθόδοξη Θέση (Γρηγόριος Παλαμάς): Ο Θεός είναι απρόσιτος στην Ουσία Του, αλλά μετέχουμε σε Αυτόν μέσω των Άκτιστων Ενεργειών Του. Το Φως του Θαβώρ είναι η ίδια η Θεία Δόξα.

---

Γιατί σταμάτησαν οι προσθήκες;

Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453), η Ορθόδοξη Εκκλησία επικεντρώθηκε στην επιβίωση και τη διατήρηση της παράδοσης. Οι μεγάλες Σύνοδοι έγιναν πιο σπάνιες και το κείμενο του Συνοδικού «κρυσταλλώθηκε» στη μορφή που έχουμε σήμερα.

Αν και υπήρξαν σημαντικές Σύνοδοι αργότερα (π.χ. κατά των Προτεσταντικών επιδράσεων τον 17ο αιώνα), οι αποφάσεις τους συνήθως καταγράφονταν σε Ομολογίες Πίστεως και όχι ως νέες προσθήκες στο λειτουργικό κείμενο που διαβάζεται την Κυριακή της Ορθοδοξίας.

 

2. Ποιος έχει το δικαίωμα προσθήκης;

Μόνο μια Τοπική ή Πανορθόδοξη Σύνοδος έχει την αυθεντία να προσθέσει νέους αναθεματισμούς. Δεν μπορεί ένας ιερέας ή ένας μεμονωμένος Επίσκοπος να τροποποιήσει το κείμενο κατά το δοκούν. Η προσθήκη αντικατοπτρίζει τη συλλογική συνείδηση της Εκκλησίας απέναντι σε μια συγκεκριμένη απειλή για την ενότητά της.

Η διαδικασία αυτή μοιάζει με την επικύρωση ενός Συντάγματος και έχει τα εξής στάδια :

1. Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ: Πρέπει πρώτα να προκύψει μια διδασκαλία που αμφισβητεί άμεσα θεμελιώδη δόγματα (π.χ. τη φύση του Χριστού ή τη θεότητα του Αγίου Πνεύματος).

--------------------------------------------------------------------------

2. Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ: Οι ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ θεολόγοι και οι ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ  ιεράρχες μαζί με τον ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΛΑΟ  εξετάζουν αν η νέα αυτή ιδέα όντως αποκλίνει από την Παράδοση. Στην Ορθοδοξία, η αλήθεια δεν είναι μια "άνωθεν" διαταγή που επιβάλλεται τυφλά, αλλά μια βιωματική ομολογία όλου του σώματος της Εκκλησίας.

 

Ο Ρόλος του Ορθόδοξου Λαού

Ο  λαός δεν είναι παθητικός θεατής. Στην Ορθόδοξη παράδοση, ο λαός θεωρείται ο «φύλακας της Ορθοδοξίας».

 Μια Συνοδική απόφαση, για να θεωρηθεί έγκυρη και να ενταχθεί στο Συνοδικό, πρέπει να γίνει αποδεκτή από το πλήρωμα της Εκκλησίας (κλήρο και λαό).

Το Ιστορικό Παράδειγμα: Η Σύνοδος της Φερράρας-Φλωρεντίας (1438-1439) υπέγραψε την ένωση με τους Ρωμαιοκαθολικούς, αλλά ο Ορθόδοξος Λαός την απέρριψε σύσσωμος, με αποτέλεσμα η Σύνοδος αυτή να μην αναγνωριστεί ποτέ ως έγκυρη και οι αποφάσεις της να μην μπουν ποτέ στο Συνοδικό.

Η Συνοδική Απόφαση των Επισκόπων

Οι Επίσκοποι, ως διάδοχοι των Αποστόλων, έχουν το χάρισμα να διατυπώνουν τον «Όρο». Όμως, αυτή η διατύπωση δεν είναι δική τους επινόηση· είναι η καταγραφή αυτού που η Εκκλησία πίστευε «πάντοτε, παντού και από όλους» .

------------------------------------------------------------------------------

3. Η ΣΥΝΟΔΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ: Μόνο όταν υπάρξει σύγκληση Σώματος (Συνόδου) ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ , εκδίδεται ο «Όρος», δηλαδή η επίσημη διατύπωση της αλήθειας, και ακολουθούν οι αναθεματισμοί για όσους την αρνούνται.

Στην Ορθόδοξη παράδοση, η αυθεντία της Συνόδου πηγάζει από την ταύτισή της με το φρόνημα των Πατέρων. Αν οι Επίσκοποι παρεκκλίνουν από αυτό, τότε η Σύνοδος παύει να θεωρείται Ορθόδοξη και οι αποφάσεις της (μαζί με τυχόν αναθεματισμούς) απορρίπτονται από το σώμα της Εκκλησίας.

Η Λειτουργική Επικύρωση

Όταν μια απόφαση μπαίνει στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας, παύει να είναι ένα απλό νομικό ή διοικητικό έγγραφο και γίνεται λειτουργικό κείμενο.

• Η Εκφώνηση: Την Κυριακή της Ορθοδοξίας, ο κλήρος και ο λαός ομολογούν μαζί: «Αύτη η πίστις των Αποστόλων, αύτη η πίστις των Πατέρων...».
• Η Ταύτιση: Με το να επαναλαμβάνει ο λαός το «Αιωνία η μνήμη» για τους υποστηρικτές της αλήθειας και το «Ανάθεμα» για τους διαστρεβλωτές της, επικυρώνει στην πράξη τη Συνοδική απόφαση.

Μια Ιστορική Υπενθύμιση

Υπήρξαν στην ιστορία οι λεγόμενες «Ληστρικές Σύνοδοι» (όπως η Σύνοδος της Εφέσου το 449 μ.Χ.). Είχαν Επισκόπους, είχαν διαδικασίες, αλλά δεν είχαν την Ορθόδοξη αλήθεια. Ο Ορθόδοξος Λαός και οι Άγιοι της εποχής τις ακύρωσαν στην πράξη, και οι αποφάσεις τους δεν μπήκαν ποτέ σε κανένα Συνοδικό.

Το Γενικό Ανάθεμα του Συνοδικού ως ασφαλιστική δικλείδα ασφαλείας της Ορθόδοξης πίστης.

Το  «Γενικό Ανάθεμα» λειτουργεί ως μια διαρκής «πνευματική ασπίδα». Αυτή η διατύπωση είναι συγκλονιστική, γιατί δεν στρέφεται μόνο εναντίον των αιρέσεων του παρελθόντος, αλλά προλαμβάνει κάθε μελλοντική απόπειρα αλλοίωσης της Πίστης.

Το κείμενο αναφέρει:

«Πάντα τα παρά την εκκλησιαστικήν παράδοσιν, και την διδασκαλίαν, και υποτύπωσιν των αγίων και αοιδίμων Πατέρων καινοτομηθέντα, ή μετά τούτο πραχθησόμενα, ανάθεμα.»

 

Γιατί αυτό το κείμενο είναι η «δικλείδα ασφαλείας»;

1. «Πάντα τα παρά την εκκλησιαστικήν παράδοσιν»: Δεν αφορά μόνο τα μεγάλα δόγματα (π.χ. Τριάδα), αλλά ολόκληρο το ήθος και την παράδοση της Εκκλησίας. Οτιδήποτε «παραχαράσσει» τη συνέχεια, μπαίνει στο στόχαστρο.
2. «Καινοτομηθέντα»: Καταδικάζει την «καινοτομία» όχι ως πρόοδο, αλλά ως «ξένο σώμα» που εισάγεται στην Πίστη. Στην Ορθοδοξία, η αλήθεια είναι αποκάλυψη, όχι ανακάλυψη.
3. «Ή μετά τούτο πραχθησόμενα»: Αυτή είναι η πιο κρίσιμη φράση. Σημαίνει «ή όσα πρόκειται να πράξουν στο μέλλον». Με αυτή τη φράση, το Συνοδικό παραμένει ανοιχτό και ενεργό για κάθε νέα αίρεση που μπορεί να εμφανιστεί  οποτεδήποτε.

---

Η Δύναμη της Ομολογίας

Όταν ο πιστός ακούει ή λέει αυτό το ανάθεμα την Κυριακή της Ορθοδοξίας, ουσιαστικά δηλώνει: «Δεσμεύομαι να μην δεχτώ τίποτα που συγκρούεται με όσα παρέλαβα από τους Αγίους, όσο "λογικό" ή "σύγχρονο" κι αν φαίνεται».

---

Πώς τελειώνει ο θρίαμβος;

Μετά τους αναθεματισμούς, το Συνοδικό κλείνει με τη βεβαιότητα της νίκης της Αλήθειας, την οποία ονομάζει «Πίστη των Ορθοδόξων»:

• «Αύτη η πίστις των Αποστόλων...»
• «Αύτη η πίστις των Πατέρων...»
• «Αύτη η πίστις την Οικουμένην εστήριξεν.»

Αυτή η τριπλή επιβεβαίωση δείχνει ότι η Ορθοδοξία δεν είναι μια ιδεολογία που αλλάζει, αλλά μια σταθερά που κρατά την οικουμένη σε πνευματική ισορροπία.

 ΠΗΓΗ.ΨΗΦΙΔΕΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ