Πρωτοπρεσβυτέρου
Δημητρίου Αθανασίου
Εισαγωγικά
Στους Λόγους του Οσίου Μαξίμου του Γραικού, που
εκδόθηκαν και στην ελληνική γλώσσα από την Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, υπάρχει
μεγάλος αριθμός κειμένων, όπου ο όσιος ασχολείται με την αίρεση των
Ιουδαϊζόντων, τις Παπικές πλάνες και το Ισλάμ.
Οι Ιουδαϊζοντες ήταν Χριστιανοί, που υιοθετούσαν
έθιμα και πρακτικές του Ιουδαϊσμού.
Στο παρακάτω άρθρο αναπτύσσεται σύντομα η Αντιπαπική
θεολογία του Οσίου Μαξίμου
Οι Λόγοι Ι, ΙΑ, ΙΒ, ΙΓ, ΙΔ και ΙΕ του Οσίου Μάξιμου
του Γραικού (Β’ τόμος Απάντων -Έκδοση Ι.Μ. Βατοπαιδίου) αποτελούν κορυφαίο έργο
αντιπαπικής θεολογίας στην Ορθόδοξη Παράδοση. Οι τίτλοι των παραπάνω λόγων,
όπως γράφονται στην ελληνική έκδοση των Απάντων είναι οι εξήςς
ΛΟΓΟΣ Ι: Εγκωμιαστικός λόγος στους αποστόλους Πέτρο
και Παύλο. Εδώ γίνεται και έλεγχος των τριών μεγάλων λατινικών αιρέσεων.
ΛΟΓΟΣ ΙΑ: Κατά της ψευδούς πραγματείας του Νικολάου
Γερμανού περί της ενώσεως των ορθοδόξων με τους Λατίνους.
ΛΟΓΟΣ ΙΒ: Κατά Λατίνων, ότι δεν πρέπει να προσθέτουμε
ή να αφαιρούμε τίποτε από τη θεία ομολογία της αμώμητης χριστιανικής πίστεως.
ΛΟΓΟΣ ΙΓ: Συνέχεια του προηγούμενου λόγου.
ΛΟΓΟΣ ΙΔ: Κατά του Νικολάου του Λατίνου περί της
εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος.
ΛΟΓΟΣ ΙΕ: Επιστολή στον πολυμαθή Νικόλαο Γερμανό.
Επίσης, με τις λατινικές κακοδοξίες ασχολείται και ο
Λόγος ΚΒ( σελ.369-390) και με τις πλάνες του Λατινόφρονα Νικολάου Γερμανού
ασχολείται ο Λόγος ΚΕ(σελ.411-428).
ΛΟΓΟΣ ΚΒ: Λόγος εν μέρει στηλιτευτικός κατά της
λατινικής κακοδοξίας.
ΛΟΓΟΣ ΚΕ: Απάντηση στον Νικόλαο τον Λατίνο.
Σκοπός συγγραφής
των λόγων είναι η αποκατάσταση της ορθόδοξης πίστης απέναντι στις δογματικές
και λειτουργικές παρεκκλίσεις της Δύσης και η κριτική στις απόψεις του Νικολάου
Γερμανού περί ένωσης με τους Λατίνους. Ο όσιος Μάξιμος αποδομεί με θεολογική ακρίβεια
τις κακοδοξίες της Ρώμης, όπως το καθαρτήριο πυρ, το filioque, τη χρήση
των Αζύμων και την έννοια του παπικού αλαθήτου, ενώ τεκμηριώνει τη συνοδικότητα
της Εκκλησίας με βάση την Παράδοση, τις Οικουμενικές Συνόδους και τη διδασκαλία
των Πατέρων. Οι λόγοι ΚΒ και ΚΕ επεκτείνουν την κριτική, αναλύοντας τις
κακοδοξίες της Ρώμης και τις πλάνες του Νικολάου Γερμανού.
Επίσης, στον Παρακλητικό Κανόνα προς το Άγιο Πνεύμα,
ο Όσιος Μάξιμος αναπτύσσει μια πλήρη ορθόδοξη θεολογία για την τρίτη υπόσταση
της Αγίας Τριάδας, ενοποιώντας διδασκαλία, προσευχή και πνευματική εμπειρία.
Ο Όσιος Μάξιμος συνέγραψε αυτούς τους λόγους σε μια
εποχή κατά την οποία η Δυτική Εκκλησία προσπαθούσε να επιβάλει το πρωτείο και
τη δογματική της υπεροχή σε όλη την Εκκλησία. Το έργο του τελικά εξυπηρετεί δύο βασικούς σκοπούς: την προστασία
της ορθόδοξης πίστης και εκκλησιολογίας και την προειδοποίηση των πιστών για
τον πνευματικό κίνδυνο από το παπικό πρωτείο και τις λατινικές καινοτομίες. Η
θεολογία του αναπτύσσεται σε τέσσερις άξονες: την ιστορική και θεολογική
κριτική του παπικού πρωτείου, την καταγραφή των δογματικών παρεκκλίσεων της
Δύσης, την επισήμανση του κινδύνου δεσποτισμού και κοσμικής εξουσίας και την
ανάδειξη της συνοδικότητας και της ορθόδοξης εκκλησιολογίας, σε συνέχεια της
γραμμής του Αγίου Μάρκου Ευγενικού.
Το Παπικό Πρωτείο: Ιστορική και
Θεολογική Κριτική
Ο Όσιος Μάξιμος ζει σε μια περίοδο, που η Δυτική
Εκκλησία (Ρώμη) και η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία (Κωνσταντινούπολη / Μοναστήρια)
είχαν έντονες διαφορές.
Ο Όσιος τονίζει ότι το παπικό πρωτείο δεν έχει
αποστολική ή πατερική βάση, αλλά αποτελεί νεότερη ιστορική καινοτομία. Στην
πρώιμη Εκκλησία, ο Ρωμαίος επίσκοπος κατείχε μόνο τιμή και σεβασμό, όχι υπεροχή
ή καθολική εξουσία. Ουδέποτε οι Πατέρες ή οι Οικουμενικές Σύνοδοι αναγνώρισαν
στον Πάπα το δικαίωμα να διοικεί ολόκληρη την Εκκλησία. Η μονοπρόσωπη εξουσία
παραβιάζει τη συνοδικότητα, δηλαδή τη συλλογική διακυβέρνηση από τους
επισκόπους. Αυτό τεκμηριώνεται πατερικά από τους παρακάτω κανόνες:
- Κανών
Γ’ Β’ Οικουμενικής Συνόδου: «Τιμή και μόνο αναγνωρίζεται στη Ρώμη, όχι
εξουσία υπεροχής» (Β’ Οικ. Σύν., Καν. Γ’).
- Κανών
28 Δ’ Οικουμενικής Συνόδου: Αναγνωρίζει ίσα τιμητικά προνόμια στη Νέα
Ρώμη.
Το παπικό πρωτείο είναι νεότερη εφεύρεση και όχι
παραδοσιακή πρακτική της Εκκλησίας.
Το Filioque και η Τριαδολογία
Η προσθήκη του filioque («καὶ τοῦ
Υἱοῦ»)
στο Σύμβολο της Πίστεως αλλοιώνει την Ορθόδοξη κατανόηση της Τριάδας. Ο Όσιος Μάξιμος τη χαρακτηρίζει «ξένη και
βλάσφημη», καθώς υπονομεύει τη θεολογική ισορροπία και την έννοια της
πρωτοκαθεδρίας του Πατέρα ως πηγής της θεότητας. Η προσθήκη του filioque
εισάγει ανθρωποκεντρικό στοιχείο στη θεολογία του Πατέρα, διαταράσσοντας τη
συνοχή της Τριάδας.
Δογματική Θεολογία του Αγίου Πνεύματος στον
Παρακλητικό Κανόνα του Οσίου Μάξιμου
Όπως τονίσαμε προηγουμένως, στον
Παρακλητικό Κανόνα προς το Άγιο Πνεύμα ο Όσιος Μάξιμος αναπτύσσει μια πλήρη
ορθόδοξη θεολογία για την τρίτη υπόσταση της Αγίας Τριάδας, ενοποιώντας
διδασκαλία, προσευχή και πνευματική εμπειρία. Το Άγιο Πνεύμα παρουσιάζεται ως ζωοποιός,
φωτίζουσα και αγιάζουσα δύναμη, που εκπορεύεται εκ του Πατρός μόνον,
σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, αλλά συνδέεται λειτουργικά με τον Υιό στη
σωτηρία των ανθρώπων.
Ο Όσιος τονίζει ότι το Πνεύμα είναι πλήρως Θεός,
ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό, και ενεργεί ενεργά στην Εκκλησία,
διασφαλίζοντας την ενότητα της πίστης, την καθαρότητα των μυστηρίων και τη ζωή
των πιστών. Μέσα από τον Κανόνα, προβάλλεται η βιωματική διάσταση της θείας
παρουσίας: η γνώση και η εμπειρία του Πνεύματος αποκτώνται μέσω προσευχής,
συμμετοχής στα μυστήρια και θεολογικής ενέργειας της Εκκλησίας, ενώ η χάρη του
Πνεύματος καθιστά τον άνθρωπο μέτοχο της θείας ζωής και οδηγεί στη θέωση.
Η θεολογία του Πνεύματος στον
Κανόνα συνδέεται επίσης με την υπεράσπιση της συνοδικότητας της Εκκλησίας και
της ενότητας της πίστης απέναντι σε νεωτερισμούς και αλλοιώσεις, όπως το filioque.
Το Άγιο Πνεύμα παρουσιάζεται ως φυλακτής της ορθόδοξης διδασκαλίας, που
ενεργεί μέσα στην Εκκλησία για τη σωτηρία και το φωτισμό των πιστών,
διατηρώντας την ισορροπία της Τριάδας και την πλήρη θεότητα των υποστάσεων.
Συνοπτικά, η διδασκαλία του Οσίου
Μάξιμου στον Κανόνα για το Άγιο Πνεύμα συνδυάζει τρία στοιχεία:
- Δογματική αλήθεια: πλήρης θεότητα, εκπόρευση εκ Πατρός,
σύνδεση με Υιό.
- Λειτουργική και σωτηριολογική δράση: ενέργεια στα μυστήρια, αγιότητα και θέωση
των πιστών.
- Βιωματική συμμετοχή: προσευχή, ησυχία και πνευματική εμπειρία ως
μέσο θέωσης και κοινωνίας με το Πνεύμα.
Ο Κανόνας, έτσι, δεν περιορίζεται σε ύμνο ή προσευχή, αλλά αποτελεί συνοπτική δογματική έκθεση της ορθόδοξης θεολογίας για το Άγιο Πνεύμα, που συνδέει την πίστη, τη λατρεία και τη ζωή της Εκκλησίας με τη χάρη και την ενέργεια της τρίτης υποστάσεως της Αγίας Τριάδας
Παπικό Αλάθητο
Ο Όσιος καταδεικνύει ότι η διδασκαλία περί παπικού
αλαθήτου ακυρώνει τη συνοδική λειτουργία της Εκκλησίας, διότι το αλάθητο δεν
ανήκει σε έναν άνθρωπο, αλλά συλλογικά στο Σώμα της Εκκλησίας. Η Εκκλησία, ως
ζωντανός οργανισμός πίστεως, διαφυλάσσει την αλήθεια μέσα από τη συλλογική
δράση των επισκόπων και τη συνοδική λειτουργία των Συνόδων, και όχι μέσω
μονοπρόσωπης εξουσίας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός επιβεβαιώνει αυτή την αρχή,
τονίζοντας ότι «Ἡ ἀλήθεια τῆς πίστεως φυλάσσεται ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, οὐχὶ ἐν ἑνὶ ἀνθρώπῳ»,
ενώ ο Κανών 6 της Γ’ Οικουμενικής Συνόδου απορρίπτει κάθε μονοπρόσωπη εκδοχή
διδασκαλίας της αληθείας. Το συμπέρασμα είναι ότι η παπική διδασκαλία περί
αλαθήτου παραβιάζει την ορθόδοξη συνοδικότητα και υπονομεύει την ουσιαστική
συμμετοχή της Εκκλησίας στη διαφύλαξη της πίστης.
Η Χρήση των Αζύμων στη Θεία Ευχαριστία
Η αλλαγή της θείας ευχαριστίας από τους Λατίνους
θεωρείται από τον Όσιο Μάξιμο αυθαίρετη και αντίθετη στην αποστολική παράδοση.
Ο Μάξιμος σημειώνει χαρακτηριστικά ότι «Τὸ ἄζυμον ἐστὶν ἀτελὲς καὶ ἀνόμοιον τῷ
Μυστηρίῳ», υπογραμμίζοντας ότι το άζυμο ψωμί συμβολίζει τον Χριστό ως τον άρτο
της ζωής και εκφράζει την πληρότητα της σωτηρίας. Η χρήση του άζυμου συνδέεται
με την ιστορική και θεολογική συνέχεια της Εκκλησίας, καθώς, όπως παρατηρεί ο
Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «Ἡ τῶν ἀζύμων χρήση ὑπογραμμίζει τὴν ἀδιάσπαστον
συνέχειαν τῆς πίστεως», δηλαδή την αδιάκοπη διατήρηση της αλήθειας της πίστεως
και της παραδοσιακής λατρευτικής πρακτικής μέσα στην Εκκλησία.
Κίνδυνος Δεσποτισμού και Κοσμικής
Εξουσίας
Η συγκέντρωση εξουσίας σε έναν άνθρωπο οδηγεί σε
κοσμικό δεσποτισμό. Η Ρώμη επιχειρεί να επιβάλει κοσμική δύναμη στην Εκκλησία,
μετατρέποντας το παπικό πρωτείο σε «κοσμική μοναρχία», αντί πνευματικής
καθοδήγησης. Ο Όσιος Μάξιμος επικαλείται
τη διδασκαλία του Χριστού: «ὁ
θέλων πρωτεῦσαι
ἔστω πάντων διάκονος» (Μαρκ. 10,
43), και τονίζει ότι η Εκκλησία καλείται να θεραπεύει και να φωτίζει, όχι να
ηγεμονεύει. Πατερική τεκμηρίωση:
Σύγκριση με τον Άγιο Μάρκο Ευγενικό
Ο Μάξιμος συνεχίζει τη γραμμή του Αγίου Μάρκου: το
πρωτείο είναι πηγή λατινικής πλάνης, η Εκκλησία δεν είναι μοναρχία, αλλά
σύνοδος. Κεφαλή είναι ο Χριστός και όχι ο Πάπας. Το πρωτείο είναι νεώτερη
καινοτομία και συνδέεται με το filioque και άλλες νεωτεριστικές
πρακτικές. Όλοι οι επίσκοποι έχουν ίση χάρη και ισότητα. Ο Άγιος Μάρκος ήταν
θεολόγος και συνοδικός αγωνιστής, ενώ ο Μαξίμος εστίαζε στην πνευματική ζωή των
πιστών. Η θεολογία του αποτελεί συνέχεια και πρακτική εφαρμογή των θέσεων του
Αγίου Μάρκου.
Τελικό Συμπέρασμα
Το παπικό πρωτείο και οι λατινικές καινοτομίες
αποτελούν απόκλιση από την Ορθόδοξη πίστη. Η Εκκλησία παραμένει αληθινή μόνο «εν
τη Παράδοσει», στηριζόμενη στη συνοδικότητα, την ισότητα των επισκόπων και την
καθαρότητα της πατερικής διδασκαλίας. Ο Πάπας, όσο παραμένει σε αυτές τις
πλάνες, δεν μπορεί να θεωρείται σε κοινωνία με την Ορθοδοξία. Η θεολογία του
Οσίου Μάξιμου συνδυάζει ιστορική, κανονική και δογματική τεκμηρίωση,
παρουσιάζοντας την Ορθοδοξία ως ζωντανή κοινότητα πίστης υπό την καθοδήγηση του
Χριστού και του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με τη συνοδική τάξη των Πατέρων, που
δεν μπορεί να υπαχθεί σε μονοπρόσωπη εξουσία.
(Αναδημοσίευση απο την εφημερίδα ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ ΑΡΤΑΣ)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου