Η ζωή του Αγίου Μάρκου Ευγενικού, Αρχιεπισκόπου Εφέσου, και όσα έγιναν από αυτόν στη ψευδοσύνοδο της Φλωρεντίας (Α)

 

Εισαγωγικά

Το έργο «Δοκίμιον Ιστορικόν περί του Σχίσματος της Δυτικής Εκκλησίας από της Ορθοδόξου Ανατολικής…», συγγραφέν και εκδοθέν υπό του εν μοναχοίς ελαχίστου Καλλίστου Βλαστού (Σκήτη Ἁγίας Ἄννης, Ἅγιον Ὄρος, 1895), αποτελεί ένα σημαντικό δείγμα εκκλησιαστικής ιστοριογραφίας του 19ου αιώνα, με έντονο θεολογικό και απολογητικό χαρακτήρα. Το βιβλίο πραγματεύεται το Σχίσμα Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας, τις προσπάθειες επανένωσης κατά την εποχή του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και του πάπα Γρηγόριος Ι΄, καθώς και τα γεγονότα της Συνόδου  Φερράρας-Φλωρεντίας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη μορφή του Αγίου  Μάρκου του  Ευγενικού  ως υπερασπιστή της Ορθοδοξίας.

Στο πλαίσιο αυτό, θα παρουσιαστούν χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας, αποδομένα σε απλή και κατανοητή γλώσσα, ώστε να καταστούν προσιτά στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Ο συγγραφέας παρουσιάζει με λεπτομέρεια τα ιστορικά γεγονότα και αναδεικνύει πρόσωπα-κλειδιά της εποχής, προσδίδοντας στο έργο  πληρότητα για τα δεδομένα της εποχής του. Το ύφος είναι λόγιο και εκκλησιαστικό, γραμμένο σε καθαρεύουσα, γεγονός που ενισχύει τη σοβαρότητα και το κύρος του κειμένου, ενώ η προβολή του Μάρκου Ευγενικού λειτουργεί ως ηθικό και θεολογικό πρότυπο, ενισχύοντας τον διδακτικό χαρακτήρα του έργου.

Παράλληλα, το έργο διαπνέεται από την αγωνία για τη διαφύλαξη της ορθόδοξης πίστης, όπως χαρακτηριστικά εκφράζεται και στο αποστολικό παράγγελμα «Ὦ Τιμόθεε, τὴν παρακαταθήκην φύλαξον…» (Α΄ Τιμ. στ΄ 20), το οποίο προτάσσεται ως θεματικός και πνευματικός άξονας της όλης αφήγησης.

 

 ----------------------------------------------------------------------------ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

Η ζωή του Αγίου Μάρκου Ευγενικού, Αρχιεπισκόπου Εφέσου, και όσα έγιναν από αυτόν στη ψευδοσύνοδο της Φλωρεντίας

 ΜΕΡΟΣ-Α

1. Καταγωγή και Σπουδές

Ο Μάρκος Ευγενικός ήταν ένας μεγάλος δάσκαλος και γενναίος υπερασπιστής της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη, από γονείς που ήταν πολύ αξιοσέβαστοι και λαμπροί — τόσο, που ονομάζονταν «Ευγενικοί» (ευγενείς). Ήταν επίσης πολύ ευσεβείς στην ορθόδοξη πίστη. Ο Πατέρας του  Γεώργιος ήταν διάκονος και σακελλίων (υπεύθυνος οικονομικών) της Μεγάλης Εκκλησία. Η Μητέρα του  Μαρία ήταν κόρη του Λουκά, ενός ευσεβούς γιατρού.

Ο Μάρκος έμαθε τα πρώτα γράμματα και τη ρητορική από τον πατέρα του, τον οποίο όμως έχασε άτυχα στα 13 του χρόνια. Μετά, είχε δάσκαλο στα μαθηματικά τον Γεώργιο Πλήθωνα (ή Γεμιστό). Μαζί του σπούδαζε και ο Βησσαρίων, που αργότερα έγινε ο μεγαλύτερος αντίπαλός του στους αγώνες για την ορθοδοξία.

Παρά το ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρισκόταν σε παρακμή, εκείνη την εποχή άνθιζαν μεγάλοι σοφοί: ο Μανουήλ Χρυσολωράς, ο Γεννάδιος Σχολάριος, ο Γεώργιος Γεμιστός, ο Ιωσήφ Βρυέννιος, ο Θεόδωρος Γαζής και πολλοί άλλοι. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν δύο λαμπρά αστέρια: ο Μάρκος και ο αδελφός του Ιωάννης, που ξεπερνούσαν κατά πολύ τους κορυφαίους φιλοσόφους και επιστήμονες.

Πολλοί συγγραφείς μαρτυρούν ότι ο Μάρκος ήταν εξαιρετικά μορφωμένος — τόσο που τον αποκαλούσαν «φιλόσοφο». Αυτό φαίνεται και από τις προσευχές του προς τον Θεό, που φέρουν την επιγραφή «Ιωάννου του Φιλοσόφου». Η σοφία του φαίνεται πιο καθαρά στην άριστη και πολύ επιδέξια αντίρρηση που έγραψε ενάντια στον ψευδώνυμο «όρο» (απόφαση) της συνόδου της Φλωρεντίας.

 

2. Μοναχική ζωή και Αρχιερωσύνη

Ο Μάρκος ξεχώρισε τόσο πολύ στη ρητορική, που έγινε αμέσως διευθυντής του πατριαρχικού φροντιστηρίου (σχολής), από όπου βγήκαν πολλοί δάσκαλοι.

Στα 25 του χρόνια, ποθώντας την ήσυχη ζωή του μοναχού, αποχώρησε από τα εγκόσμια και τα πολλά προβλήματά τους. Μοίρασε όλη του την περιουσία στους φτωχούς και πήγε στη Μονή του Μεγαλομάρτυρα Γεωργίου στα Μάγγανα. Εκεί υπέμεινε με προθυμία τη σκληρή άσκηση της υπακοής για τον Χριστό που αγάπησε.

Αφού πέρασε με επιτυχία τους ασκητικούς αγώνες, έγινε όργανο του Αγίου Πνεύματος. Ξυρίστηκε μοναχός με το όνομα Μάρκος (πριν λεγόταν Μανουήλ). Αργότερα χειροτονήθηκε ιερέας.

Θαύμαζε τόσο πολύ τον Μέγα Βασίλειο, που όπως εκείνος προετοιμάστηκε πριν αρχίσει τον αγώνα του, έτσι και ο Μάρκος μελετούσε μέρα-νύχτα τον αμέτρητο θησαυρό της θύραθεν (κοσμικής) και ιεράς παιδείας. Έλεγε με τον Δαβίδ: «Πόσο γλυκά είναι στο λαιμό μου τα λόγια Σου, πιο γλυκά από μέλι στο στόμα μου».

Γι' αυτό έβλεπε πολύ σπάνια συγγενείς και φίλους. Στα Μάγγανα ζούσε μακριά, σαν να ήταν στην έρημο. Δεν ήταν όμως διάσημος μόνο σε όσους τον έβλεπαν από κοντά για την αρετή και τη σοφία του, αλλά και σε όσους ήταν μακριά.

Ο ιερομνήμων Θεόδωρος λέει σε διάλογο με κάποιον μοναχό:

«Θαυμάσιος άνθρωπος ο θείος Μάρκος, στολισμένος με όλα τα πνευματικά χαρίσματα, γεμάτος από κάθε θεία σοφία. Πριν γίνει Αρχιερέας, έζησε ασκητική ζωή. Στη Σύνοδο έλαμψε όπως άκουσες.»

Μοναχός: Γιατί δεν παρασύρθηκε κι αυτός όπως οι άλλοι να συμφωνήσει;

Ιερομνήμων: «Ο άνθρωπος αυτός είναι έξω από κάθε πάθος, αφοσιωμένος μόνο στον Θεό, με το νου του στραμμένο μόνο σε Αυτόν. Απομακρύνεται εντελώς από τα εγκόσμια και όσα αφορούν τη φροντίδα του σώματος. Τέτοιος άνθρωπος δεν φοβάται την εξορία, δεν υποχωρεί στην πείνα, δεν υπολογίζει τη δίψα, δεν τρομάζει το ξίφος, δεν φοβάται τη φυλακή — τον θάνατο τον θεωρεί ευεργέτη. Τι πιο δυνατό από αυτά θα μπορούσε να τον αναγκάσει να εγκαταλείψει την ορθή πίστη;»

Μοναχός: Γιατί δεν τον ακολούθησαν και οι άλλοι;

Ιερομνήμων: «Γιατί δεν ήταν όπως εκείνος απαθείς (απαλλαγμένοι από τα πάθη).»

3. Η απόφαση για τη Σύνοδο της Φλωρεντίας

Εκείνη την εποχή, ο αυτοκράτορας Ιωάννης Παλαιολόγος, παρασυρμένος από απερισκεψία και αγνοώντας τις συμβουλές του πατέρα του Μανουήλ, εγκατέλειψε τον Θεό. Έβαλε μπρος ένα καταστροφικό σχέδιο: να πάει με την Ανατολική Σύνοδο στην Ιταλία στον Πάπα Ευγένιο, να κάνει οικουμενική σύνοδο με τους Λατίνους και να ενώσει τις Εκκλησίες που ήταν χωρισμένες εδώ και καιρό. Νόμιζε ότι αν γινόταν μια Εκκλησία με κοινή πίστη, ο Πάπας θα έπειθε τους δικούς του βασιλιάδες να του στείλουν βοήθεια.

Κάλεσε με βασιλικά γράμματα επισκόπους από τις επαρχίες στην πρωτεύουσα και τους έπεισε ότι η ένωση θα γινόταν σύμφωνα με τους κανόνες της αρχέγονης Εκκλησίας. Έστειλε επίσης πρέσβεις στον ηγεμόνα της Ιβηρίας, στον μεγάλο Κνιάζη (βασιλιά) της Ρωσίας, στον βασιλιά της Τραπεζούντας και στον ηγεμόνα της Βλαχίας, για να στείλουν αντιπροσώπους στη σύνοδο.

 

4. Η εκλογή του Μάρκου ως εκπροσώπου

Όταν συγκεντρώθηκαν οι Αρχιερείς με βασιλική εντολή, ορίστηκαν αντιπρόσωποι. Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας, παρακάμπτοντας όλους τους άλλους αξιόλογους Μητροπολίτες, επέλεξε τον θείο Μάρκο ως αντιπρόσωπό του στη σύνοδο.

Ο Μάρκος είχε τόση φήμη και υπόληψη, ακόμα και πριν γίνει Αρχιερέας και ζούσε ήσυχα στα Μάγγανα, που εκλέχτηκε αντιπρόσωπος και από τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων.

Μετά, με κανονική ψήφο της Ιεράς Συνόδου και με επίμονη απαίτηση (μάλλον απαράβατη εντολή) του αυτοκράτορα Ιωάννη Παλαιολόγου, ανέβηκε στον υψηλό θρόνο της Μητρόπολης Εφέσου.

Έτσι, από την Ιερά Σύνοδο, το μεγάλο αυτό φως — η αρετή και η σοφία του Αγίου Μάρκου — τοποθετήθηκε στο κανδήλι (λυχνία) της Μητρόπολης Εφέσου, ή μάλλον έγινε πυρσός ολόκληρης της Οικουμένης και νέος στύλος φωτός που οδηγεί τον ορθόδοξο λαό.

Τελικά, ομόφωνα από όλους τους Ανατολικούς, αναδείχθηκε έξαρχος (επικεφαλής) ολόκληρης της Ανατολικής Συνόδου. Η προαγωγή του οφειλόταν κυρίως στο ότι στο πρόσωπό του έβλεπαν να αναβιώνει το πνεύμα των Αθανασίων, Βασιλείων, Χρυσοστόμων, Γρηγορίων και Φωτίων.

Πράγματι, δεν τους διέψευσε. Αυτός ο ευγενής στην καρδιά γιος της Κωνσταντινούπολης, που ξεχώριζε για την απλότητα των χριστιανικών του τρόπων, μόνος έμεινε μέχρι τέλους κήρυκας της καθολικής ορθοδοξίας. Έμεινε σταθερά αντίθετος σε όλες τις δόλιες προσπάθειες και κάθε διεφθαρμένο μέσο που χρησιμοποίησε ο Πάπας Ευγένιος στη σύνοδο της Φλωρεντίας.

Μόνος ο ιερός Μάρκος από όλους φάνηκε στη ψευδοσύνοδο σαν δίκοπο μαχαίρι ενάντια στα κακά ζιζάνια που σπάρθηκαν στο χωράφι των ιερών δογμάτων της Εκκλησίας — όπως φαίνεται από την περιγραφή των γεγονότων που ακολουθεί.

 

5. Οι αντιπρόσωποι που έφυγαν για Ιταλία

Από τους Αρχιερείς που συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη με εντολή του αυτοκράτορα και του Πατριάρχη, επιλέχτηκαν οι εξής για να πάνε στην Ιταλία:

Αρχιερείς:

• Μάρκος Εφέσου (ορισμένος έξαρχος της συνόδου)
• Αντώνιος Ηρακλείας
• Δωρόθεος Τραπεζούντος
• Μητροφάνης Κυζίκου
• Μακάριος Νικομηδείας
• Βησσαρίων Νικαίας
• Διονύσιος Σάρδεων
• Ιγνάτιος Τορνόβου
• Δοσίθεος Μονεμβασίας
• Μεθόδιος Λακεδαιμονίας
• Ιωάσαφ Αμασείας
• Δωρόθεος Μυτιλήνης
• Ησαΐας Σταυρουπόλεως
• Δαμιανός Μολδοβλαχίας
• Ναθαναήλ Ρόδου
• Ματθαίος Μελενίκου
• Δοσίθεος Δράμας
• Γεννάδιος Γάνου
• Κάλλιστος Δρίστρας
• Σωφρόνιος Αγχιάλου
• Ισίδωρος Ρωσίας (με έναν επίσκοπο)
• Γεωργίας (με έναν επίσκοπο)

Οι υπόλοιποι έμειναν στην Κωνσταντινούπολη.

Αξιωματούχοι της Εκκλησίας:

• Θεόδωρος Ξανθόπουλος (μέγας σκευοφύλαξ, διάκονος)
• Μιχαήλ Βαλσαμών (μέγας χαρτοφύλαξ, αρχιδιάκονος)
• Σίλβεστρος Συρόπουλος (μέγας εκκλησιάρχης, δικαιοφύλαξ)
• Γεώργιος Καππαδόξ (πρωτέκδικος, διάκονος)
• Μανουήλ Χρυσοκόκης (μέγας σακελλάριος)
• Ιωάννης Ευγενικός (νομοφύλαξ)
• και όλοι οι υπόλοιποι εκτός από τον ασθενούντα ιερομνήμονα.

Ακολούθησαν τον αυτοκράτορα, εκτός από τον αδελφό του Δημήτριο και κάποιους άλλους συγκλητικούς, και οι διαπρεπείς σοφοί: Γεώργιος Γεμιστός ο Λακεδαιμόνιος, Γεώργιος Σχολάριος και Γεώργιος Αμηρούτζης ο Τραπεζούντιος.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ