Η «Νεφέλη» στο Όρος Θαβώρ: Ιστορική Εξέλιξη, Μαρτυρίες κειμένων , Θεολογική, Μετεωρολογική και Εορτολογική Θεώρηση

 

Η παρουσία της «φωτεινής νεφέλης» στο Όρος Θαβώρ συνιστά ένα από τα πιο ιδιαίτερα και διαχρονικά σημεία αναφοράς στην ορθόδοξη προσκυνηματική παράδοση. Η εξέλιξη των καταγραφών γύρω από αυτό το φαινόμενο χωρίζεται σε τρεις διαδοχικές ιστορικές περιόδους, οι οποίες αποτυπώνουν τη μετάβαση από τη θεολογική θεμελίωση του γεγονότος στην βιωματική αποτύπωσή του από τους προσκυνητές, μέχρι και τη σύγχρονη επιστημονική, εκκλησιαστική και εορτολογική του προσέγγιση.

1. Πρωτογενείς Βιβλικές Αναφορές (1ος αιώνας μ.Χ.)

Η αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία για τη «φωτεινή νεφέλη» ανάγεται στον 1ο αιώνα μ.Χ. και θεμελιώνεται στα κείμενα της Καινής Διαθήκης:

• Τα Συνοπτικά Ευαγγέλια: Τα ευαγγέλια του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά (τα οποία συγγράφηκαν μεταξύ 50 και 90 μ.Χ.) περιγράφουν το περιστατικό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, όπου η «φωτεινή νεφέλη» επισκιάζει τους Αποστόλους και ακούγεται η φωνή του Θεού Πατρός.
• Η Β΄ Επιστολή Πέτρου: Συνταγμένη περί το 65–68 μ.Χ., μνημονεύει το γεγονός ως αυτόπτη μαρτυρία στο «όρος το άγιον».

Παρά το γεγονός ότι τα ίδια τα ευαγγελικά κείμενα δεν κατονομάζουν ρητά το βουνό —αναφέροντας απλώς την έκφραση «όρος υψηλόν»— η ταύτιση του τόπου της Μεταμορφώσεως με το Όρος Θαβώρ καθιερώθηκε ήδη από τον 2ο με 3ο αιώνα μ.Χ. μέσω της εκκλησιαστικής γραμματείας (όπως στις αναφορές του Ωριγένη).

2. Προσκυνηματικές και Ιστορικές Μαρτυρίες (4ος – 17ος αιώνας)

Μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και την ανέγερση των πρώτων ναών στο Θαβώρ από την Αγία Ελένη κατά τον 4ο αιώνα, εγκαινιάζεται η περίοδος των ταξιδιωτικών καταγραφών από προσκυνητές:

• 4ος αιώνας (περ. 380–384 μ.Χ.) – Το Οδοιπορικό της Αιθερίας (Itinerarium Egeriae): Η Αιθερία καταγράφει για πρώτη φορά τις οργανωμένες λατρευτικές συνάξεις στο Θαβώρ. Ωστόσο, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η ίδια δεν αναφέρει πως παρατήρησε η ίδια ή πως εμφανίστηκε κάποια θαυματουργική νεφέλη κατά τη διαμονή της. Η περιγραφή της εστιάζει:
1. Στην τοπογραφία και τα κτίσματα: Περιγράφει την ανάβασή της και τις τρεις εκκλησίες που υπήρχαν στην κορυφή (σε ανάμνηση των τριών σκηνών που πρότεινε ο Απόστολος Πέτρος για τον Χριστό, τον Μωυσή και τον Ηλία).
2. Στη λειτουργική ζωή: Αναφέρει τις προσευχές, τη Θεία Λειτουργία και την ανάγνωση της ευαγγελικής περικοπής.

Η μόνη παρουσία της λέξης «νεφέλη» στο κείμενό της εντοπίζεται αποκλειστικά στο ευαγγελικό ανάγνωσμα της ακολουθίας. Η αντίληψη για την ετήσια, ορατή/αισθητή εμφάνιση της νεφέλης κατά την ημέρα της εορτής διαμορφώθηκε από μεταγενέστερους προσκυνητές.

• 6ος αιώνας (περ. 570 μ.Χ.) – Αντώνιος ο Πλακεντίνος (Anonymus Placentinus): Στο προσκυνηματάριό του σημειώνει ότι στην κορυφή του βουνού σχηματίζονται συχνά σύννεφα και ομίχλη, τα οποία οι ντόπιοι συνέδεαν βιωματικά με τη θεία επισκίαση.
• 12ος αιώνας (1106–1108 μ.Χ.) – Ηγούμενος Δανιήλ: Ο Ρώσος ηγούμενος, στο λεπτομερές οδοιπορικό του στην Αγία Γη, περιγράφει το Θαβώρ και καταγράφει τις τοπικές παραδόσεις για τη νεφέλη κατά τη διάρκεια των νυχτερινών ακολουθιών.

3. Νεότερες και Σύγχρονες Αναφορές (19ος – 20ός αιώνας)

Η συστηματική αναφορά στη νεφέλη ως επαναλαμβανόμενο ετήσιο φαινόμενο, το οποίο παρατηρείται συγκεκριμένα τη νύχτα της εορτής της Μεταμορφώσεως (18 προς 19 Αυγούστου με το Ιουλιανό/Παλαιό Ημερολόγιο), εντατικοποιείται τους τελευταίους δύο αιώνες:

• Τέλη 19ου αιώνα (μετά το 1862): Με την ολοκλήρωση της νέας Ελληνορθόδοξης Μονής της Μεταμορφώσεως από τον Αρχιμανδρίτη Κλήμη, πυκνώνουν οι γραπτές μαρτυρίες Αγιορειτών και Ιεροσολυμιτών μοναχών για την εμφάνιση ομίχλης/νεφέλης κατά τη νυχτερινή Θεία Λειτουργία.
• 20ός αιώνας έως σήμερα: Από τη δεκαετία του 1970 και εξής, η αύξηση του προσκυνηματικού τουρισμού οδήγησε στη συστηματική καταγραφή του φαινομένου σε ορθόδοξα περιοδικά, προσκυνηματικούς οδηγούς, καθώς και σε φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό.

4. Η Σχέση του Φαινομένου με το Ημερολόγιο: Θεολογική και Μετεωρολογική Θεώρηση

Η συζήτηση γύρω από την εμφάνιση της νεφέλης τη νύχτα της 18ης προς 19η Αυγούστου (που αντιστοιχεί στις 6 Αυγούστου του Ιουλιανού Ημερολογίου) εγείρει ποικίλες προσεγγίσεις:

Α. Η Προσκυνηματική Παράδοση

Στη συνείδηση πολλών πιστών, η παρουσία της νεφέλης τη συγκεκριμένη νύχτα εκλαμβάνεται ως «Θείο Σημείο» και ως ετήσια επιβεβαίωση της εορτής σύμφωνα με την ημερολογιακή τάξη που ακολουθεί το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων. Ορισμένοι μάλιστα χρησιμοποιούν το γεγονός ως επιχειρηματολογία υπέρ της πνευματικής υπεροχής του Παλαιού Ημερολογίου.

Β. Η Θεολογική και Εκκλησιαστική Διάσταση

Επίσημα, η Ορθόδοξη Εκκλησία αποφεύγει να εξαρτά τη Χάρη του Θεού από ημερολογιακά συστήματα:

1. Το ημερολόγιο ως συμβατικό εργαλείο: Είτε πρόκειται για το Ιουλιανό είτε για το Γρηγοριανό, είτε για το ΔΙΟΡΘΩΜΕΝΟ ΙΟΥΛΙΑΝΟ (ΝΕΟ), το ημερολόγιο αποτελεί ανθρώπινο, αστρονομικό σύστημα μέτρησης του χρόνου και όχι δογματικό κανόνα.
2. Η θέση του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων: Το Πατριαρχείο διατηρεί το Ιουλιανό ημερολόγιο για λόγους ιστορικής παράδοσης, κανονικού καθεστώτος (Status Quo) στους Αγίους Τόπους και ενότητας με το τοπικό ποίμνιο — όχι διότι θεωρεί το σύστημα αυτό ως «θεόπνευστο».Η γιορτη της Μεταμορφωσης γινεται ΜΟΝΟ ΜΙΑ ΦΟΡΑ με το ιεροσολυμιτικο ημερολογιο καο ΟΧΙ ΜΕ ΤΟ ΝΕΟ ΓΙΑ ΝΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ.
3. Συνύπαρξη Χάριτος: Η Εκκλησία δέχεται ότι τα Μυστήρια και η Χάρη του Αγίου Πνεύματος ενεργούν εξίσου σε όλες τις Ορθόδοξες Εκκλησίες, ανεξάρτητα από το ημερολογιακό τυπικό που ακολουθούν.

Γ. Η Μετεωρολογική Ερμηνεία

Από επιστημονικής πλευράς, η εμφάνιση τοπικής ομίχλης ή συμπύκνωσης στο Όρος Θαβώρ στα μέσα Αυγούστου αποδίδεται σε συγκεκριμένους φυσικούς παράγοντες:

• Τοπογραφία & Υγρασία: Το Θαβώρ είναι ένας μεμονωμένος, απότομος λόφος που υψώνεται πάνω από την πεδιάδα Εσδρηλών. Στα μέσα Αυγούστου, οι υψηλές θερμοκρασίες της ημέρας σε συνδυασμό με την υγρασία που μεταφέρεται από τη Μεσόγειο Θάλασσα προς το εσωτερικό της Γαλιλαίας τις πρώτες πρωινές ώρες, προκαλούν το φαινόμενο της ορεινής αναγκαστικής ανύψωσης αέρα, δημιουργώντας τοπική νέφωση.
• Διάρκεια φαινομένου: Μετεωρολογικά, οι συνθήκες αυτές επικρατούν καθ' όλη τη διάρκεια του Αυγούστου και όχι αποκλειστικά σε μία μεμονωμένη ημερομηνία.

5. Εορτολογική Προσέγγιση & Σχολιασμός

(Πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου)

Για να απαντηθεί το εύλογο ερώτημα: «Γιατί η νεφέλη στο Θαβώριο όρος κατεβαίνει στην εορτή της Μεταμόρφωσης στις 6 Αυγούστου με το Ιουλιανό ημερολόγιο και όχι με κάποιο άλλο;», θα πρέπει να ξεκαθαριστούν πρώτα ορισμένοι βασικοί όροι:

• Άλλο το ιστορικό γεγονός της Μεταμόρφωσης του Χριστού και άλλο η εορτή και η ιστορική της εξέλιξη.
• Άλλο ημερολόγιο και άλλο εορτολόγιο.
• ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟ: Κατάλογος στον οποίο έχουν καταγραφεί οι γιορτές ενός έτους καθώς και το σχετικό βιβλίο της εκκλησίας με πληροφορίες για τις εορτές και τους εορταζομένους αγίους.
• ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ: Σύστημα μέτρησης του χρόνου σε ημέρες, μήνες και έτη, με το οποίο γίνεται δυνατή η χρονική κατάταξη παρελθοντικών ή μελλοντικών γεγονότων.

Την εορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος το ΕΟΡΤΟΛΟΓΙΟ την καθορίζει στις 6 Αυγούστου (σταθερά) και το ημερολόγιο την ημέρα (διαφορετική κάθε χρονιά).

Α. Η ιστορική ημερομηνία και η μεταφορά της εορτής

Η Μεταμόρφωση του Χριστού, ως ιστορικό γεγονός, συνέβη 40 μέρες πριν το Πάθος. Συνεπώς, ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑΚΑ θα έπρεπε να εορτάζεται εντός της Μεγάλης Σαρακοστής (κατά τον μήνα Μάρτιο). Λόγω όμως του χαρμοσύνου χαρακτήρα της εορτής και της πένθιμης φύσης της Τεσσαρακοστής, μεταφέρθηκε στις 6 Αυγούστου.

Επομένως, για να αποδειχθεί ο ισχυρισμός ότι το «σωστό» εκκλησιαστικό ημερολόγιο είναι το Ιουλιανό, θα έπρεπε η νεφέλη να εμφανίζεται κάθε χρόνο ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΑΚΑ 40 μέρες πριν το Πάθος του Χριστού. Εμφανίζεται;

Β. Απουσία αρχικών αναφορών

Το μεγάλο αυτό θαύμα της Μεταμορφώσεως του Κυρίου γίνεται αντικείμενο ιδιαίτερου εορτασμού μετά τον 4ο αιώνα, καθώς στις δύο βασικότερες πηγές της λειτουργικής ζωής της εποχής (τις Αποστολικές Διαταγές και το Οδοιπορικό της Αιθερίας) δεν αναφέρεται η ύπαρξη τέτοιας εορτής.

Γ. Αίτια καθορισμού της 6ης Αυγούστου

Για τον καθορισμό της 6ης (στ΄) Αυγούστου ως ημερομηνίας τελέσεως της εορτής διατυπώθηκαν διάφορες απόψεις:

1. Σύνδεση με την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού: Κατά την επικρατέστερη άποψη, καθιερώθηκε να εορτάζεται σαράντα περίπου ημέρες πριν από την εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου), ώστε να προτάσσεται αυτής νηστεία ανάλογη με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή (καθότι η Ύψωση του Σταυρού φέρει γενικά «τα ίσα τη Μ. Παρασκευή»).
2. Εγκαίνια Ναού: Επίσης, στις 6 Αυγούστου πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του ναού που ανεγέρθηκε στο Θαβώρ.

Δ. Άλλες ιστορικές και παράλληλες θεωρήσεις

• Αντικατάσταση Ιουδαϊκών Εορτών: Σύμφωνα με μια άλλη θεώρηση, η Εκκλησία των Ιεροσολύμων όρισε την εορτή της Μεταμορφώσεως την 6η Αυγούστου σε αντικατάσταση της ιουδαϊκής εορτής της Σκηνοπηγίας, που γιορταζόταν το θέρος κατά την εποχή της συγκομιδής των καρπών. Γι' αυτό ίσως σε ορισμένα συριακά-ιακωβιτικά μηνολόγια η 6η Αυγούστου αναγράφεται ως «Εορτή της Σκηνοπηγίας του όρους Θαβώρ», ή «Εορτή της Σκηνοπηγίας», ή «Εορτή της Σκηνοπηγίας, φανέρωση της δόξας του Κυρίου μας στο όρος Θαβώρ».
• Συσχετισμός με τη γιορτή του Μωυσή: Μερικοί συσχετίζουν την εορτή και με την τελούμενη από τους Εβραίους κατά την 17η του μηνός Tammuz (στο μέσον του θέρους και 40 ημέρες μετά την εορτή των εβδομάδων) εορτή φανερώσεως της δόξας του Μωϋσή, όταν εκείνος κατέβηκε «φωτόμορφος» από το όρος Σινά.

Ε. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία της εορτής

Η πρώτη σαφής μαρτυρία περί υπάρξεως της εορτής της Μεταμορφώσεως του Κυρίου στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων περιέχεται στον Βίο του Αγίου Σάββα, που συνέγραψε ο Κύριλλος ο Σκυθοπολίτης τον 6ο αιώνα.

Όπως είναι γνωστό, ο αυτοκράτορας Ιουστίνος Α΄ συγκάλεσε στην Κωνσταντινούπολη Σύνοδο, η οποία αποφάσισε την ανάκληση όσων εξορίστηκαν από τον μονοφυσίτη αυτοκράτορα Αναστάσιο τον Δίκορο και την ένταξη της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου στα δίπτυχα. Στον βίο του αγίου περιγράφεται η επίσημη υποδοχή των αυτοκρατορικών αυτών διαταγμάτων από την Εκκλησία των Ιεροσολύμων, η οποία έγινε μέσα στην πανηγυρική ατμόσφαιρα της εορτής της 6ης Αυγούστου.

Το πιθανότερο είναι ότι η εορτή προϋπήρχε και επελέγη για τον πανηγυρισμό της κατίσχυσης του δόγματος της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου λόγω της νοηματικής εγγύτητας των δύο γεγονότων. Ενδεικτικό της εκκλησιαστικής ανάδειξης της περιοχής τότε είναι ότι στη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το 553 παρίσταται και ο επίσκοπος Θαβώρ, Σεβήρος.

ΣΤ. Η ταύτιση του τόπου και η αμφισβήτηση

Το πρώτο στοιχείο της εορτής που εμφανίζεται ιστορικά είναι ο καθορισμός του όρους Θαβώρ ως χώρου ιδιαίτερης λειτουργικής ανάμνησης του γεγονότος. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς στους τρεις Συνοπτικούς Ευαγγελιστές δεν κατονομάζεται ρητά το όρος:

• Ο Μάρκος και ο Ματθαίος αναφέρουν γενικά ότι συνέβη «εις όρος υψηλόν».
• Ο Λουκάς χρησιμοποιεί την έκφραση «εις το όρος», υπονοώντας μια συγκεκριμένη, γνωστή στους μαθητές τοποθεσία.

Παρά ταύτα, κατά την παλαιά παράδοση της Εκκλησίας (με αρχαιότερο μάρτυρα τον Ωριγένη), έγινε η ταύτιση ότι το Θαβώρ «εστί το όρος της Γαλιλαίας, εφ’ ου μετεμορφώθη Χριστός».

Πολλοί νεότεροι μελετητές αμφισβήτησαν την ορθότητα της ταύτισης αυτής, θεωρώντας ως πιθανότερο χώρο τελέσεως το Όρος Ερμών, προβάλλοντας τα εξής επιχειρήματα:

1. Υψόμετρο: Το Ερμών είναι στην κυριολεξία «υψηλόν όρος» (φτάνει τα 2.759 μέτρα) σε σχέση με το Θαβώρ.
2. Γεωγραφική εγγύτητα: Βρίσκεται κοντά στην Καισάρεια Φιλίππου, σε απόσταση περίπου μιας ημέρας δρόμου (όσο χρειάστηκαν οι μαθητές για να κατέβουν, κατά τον Λουκά).
3. Απομόνωση: Εξασφάλιζε καλύτερα τις συνθήκες ηρεμίας που αναζητούσε ο Κύριος.
4. Αγιογραφική αναφορά: Εξυμνείται εξίσου με το Θαβώρ στην Παλαιά Διαθήκη (Ψαλμ. 89, 13: «Θαβώρ και Ερμών εν τω ονόματί σου αγαλλιάσονται»).

Γενικό Συμπέρασμα

Στην φαινομενική πειστικότητα των επιχειρημάτων υπέρ του όρους Ερμών, αντιτάσσεται ομόφωνα η παράδοση της Εκκλησίας που θεωρεί το Θαβώρ ως το όρος της Μεταμορφώσεως. Απόδειξη για αυτό αποτελεί η ΝΕΦΕΛΗ, η οποία εμφανίζεται κάθε χρόνο για να υπενθυμίσει και να επιβεβαιώσει ότι:

1. Η Μεταμόρφωση του Χριστού ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΘΑΒΩΡ, γεγονός αδιαπραγμάτευτο για την Ορθόδοξη Εκκλησία.
2. Η μεταφορά της εορτής από τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή στις 6 Αυγούστου εξυπηρετούσε σοβαρούς δογματικούς και ιστορικούς λόγους και δεν έχει καμία σχέση με ημερολόγια και ημερομηνίες.

Συνοψίζοντας, η  αναφορά κειμένων στη νεφέλη ως θεολογικό γεγονός χρονολογείται από τον 1ο αιώνα μ.Χ., ενώ οι ιστορικές μαρτυρίες για την ομίχλη/νεφέλη ως τοπικό προσκυνηματικό βίωμα στο Όρος Θαβώρ ξεκινούν από τον 4ο–6ο αιώνα μ.Χ. και συστηματοποιούνται κατά τον 19ο αιώνα.

Παρότι η σύνδεση της νεφέλης με το Ιουλιανό ημερολόγιο παραμένει μια δημοφιλής ευσεβής παράδοση ανάμεσα στους προσκυνητές, η δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας βλέπει σε αυτά τα φαινόμενα αφορμές πνευματικής ενίσχυσης των πιστών, χωρίς να εξαρτά τα θεία σημεία από μαθηματικούς υπολογισμούς.

Τι συμβολίζει το όρος Θαβώρ στην ορθόδοξη πνευματική ζωή;

Στην ορθόδοξη πνευματική ζωή, το όρος Θαβώρ δεν αποτελεί απλώς μια γεωγραφική τοποθεσία στην Παλαιστίνη, αλλά έναν πανίσχυρο θεολογικό συμβολισμό που συνδέεται άρρηκτα με τη μεταμόρφωση του ανθρώπου και την κοινωνία του με τον Θεό.

Οι κύριοι συμβολισμοί του όρους Θαβώρ είναι οι εξής:

• Τόπος Συνάντησης Θεού και Ανθρώπου: Το όρος συμβολίζει τη συνάντηση του άκτιστου Θεού με τον φθαρτό άνθρωπο και την αποκάλυψη των θείων μυστηρίων. Θεωρείται ο χώρος όπου η θεία φύση φανερώθηκε μέσα από την ανθρώπινη σάρκα του Χριστού, καθιστώντας τη γη «ουράνιο τόπο».
• Η Πνευματική Ανάβαση και η Κάθαρση: Η άνοδος στο Θαβώρ συμβολίζει την πνευματική ανύψωση του πιστού από τα γήινα στα ουράνια και την απελευθέρωσή του από τις βιωτικές μέριμνες και τα πάθη. Η υμνογραφία καλεί τους πιστούς να «ανέλθουν» νοερά στο όρος, μια κίνηση που απαιτεί ψυχοσωματική προετοιμασία και κάθαρση για να αξιωθούν τη θέα του θείου φωτός.
• Το «Όρος των Αρετών» και η Καρδιά: Στην ασκητική παράδοση, το Θαβώρ ταυτίζεται με το «ύψος των αρετών». «Όρος υψηλότατον» θεωρείται πλέον η καθαρή από πάθη καρδία, η οποία φωτίζει τον νου και γίνεται το εσωτερικό εργαστήριο όπου τελεσιουργείται μυστικά ο αγιασμός του ανθρώπου.
• Προτύπωση της Μελλοντικής Δόξας: Το όρος Θαβώρ είναι το σύμβολο της ελπίδας για την τελική ανάσταση. Η λαμπρότητα που φανερώθηκε εκεί αποτελεί το προοίμιο του αναστασίμου φωτός και της δόξας με την οποία θα εμφανιστεί ο Κύριος κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Προεικονίζει την «των βροτών εναλλαγήν», δηλαδή τη μελλοντική μεταμόρφωση και αφθαρτοποίηση ολόκληρης της ανθρώπινης φύσης.
• Πιστοποίηση των Ακτίστων Ενεργειών: Για τη θεολογία του Ησυχασμού, το Θαβώρ είναι ο τόπος όπου αποδείχθηκε ότι ο άνθρωπος μπορεί να έχει άμεση και προσωπική κοινωνία με τον Θεό μέσω των ακτίστων ενεργειών Του (το Θαβώριο Φως) και όχι απλώς μέσω μιας ηθικής ή φιλοσοφικής σχέσης.

Συνοπτικά, το Θαβώρ στην ορθόδοξη παράδοση εκπροσωπεί το «μυστήριο της ογδόης ημέρας», δηλαδή του μέλλοντος αιώνος, προσφέροντας στον πιστό μια πρόγευση της Βασιλείας του Θεού ήδη από την παρούσα ζωή

 πηγη.πρωτοπρεσβυτέρου Δημητρίου Αθανασίου -ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΟΡΤΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ.(ανέκδοτη εργασία)